مودئرنیزمه بیر باشقالدیری پروژه سی اولاراق پوستمودئرنیزم[1]

    

سئیف الدین آسلان – عبدالله ییلماز

ترتیب ائدن: گونتای جاوانشیر

ایچینده کیلر:

1. گیریش

2. گَلنَکدَن مودئرنه

3. مودئرنیزمین اولوش ندنی

4. مودئرنلشمه سورَجی

5. مودئرندن پوستمودئرنه

6. پوستمودئرن آنلاییشین دوشونجه اؤنجولری

7. پوستمودئرنیزمین ائلئشتیریسی

8. سونوچ

گیریش

      عاقلین اؤن پلانا کئچیب، توپلوملاری گئدرَک "راسیونالیزه"  ائدَجه یینه دایر اینانچ، عینی زاماندا گونلوک حیاتی گلنکسل دَیَرلر و یاپیلار اوزَرینه اینشا ائدیلمکدن قورتاراجاقدی. فقط بکله نن اولمادی، اؤزَللیکله مودئرنلشمه دئنه ییمی کئچیرن توپلوملاردا، بیر یاندان گونلوک حیاتین گلنکسل بیچیملری نین چئشیدلی قارماشیق و اومولمایان طرزلرده اکلملنمه سی گئرچکلشیرکن؛ اؤته یاندان فرقلیلشمه نین گئدریلمه سی وقوع بولماقدا اینسانلار یئنیدن کؤکن آراییشینا یؤنلمکده دیرلر. مودئرنیزم، بیر قاورام اولاراق بللی بیر سئمانتیگی ایفاده ائتمکده دیر. بو سئمانتیگین ایچینده بللی اؤگه لری، اؤرنه یین پوزیتیویزمی، تکنوسئنتریزمی، ائورنسللیگی و عاقیلجیلیگی بولماق مومکوندور. او حالدا مودئرنیزمی، بلیرله نن بو اؤزَللیکلره صاحیب، مودئرنیته چاغینی بلیرله ین بیر دوشونسل پروژه کسییون اولاراق دا تانیملاماق مومکوندور. مودئرنیزمین سورونلارینی چؤزه بیلمه مه سی، سونوچدا، توپلوملارین، مودئرنیته نین توم کارئکتئریستیکلرینه مئیدان اوخویان، ایره لیله مه نین قارشیسی رئاکسییون’و؛ شیمدی’نین قارشیسینا کئچمیش’ی؛ سویوتلاما’نین قارشیسینا تمثیل’ی...ود. قویان و آدینا پوستمودئرنیته دئییلن بیر "دوروم" ایچینه گیرمه سینه ندن اولموشدور. 

  پوستمودئرنیزمی مودئرنیزمین بیر داوامی اولاراق نیته له یَنلر اولدوغو کیمی مودئرنیته دن بیر قوپوش اولدوغونو ایره لی سورنلر ده واردیر. نه اولورسا اولسون پوستمودئرنیزم مودئرنلیگین آچمازلارینا قارشی بیر باشقالدیری و کؤکدن بیر ائلئشتیریسیدیر.  

 

گلنکسلدن مودئرنه

       مودئرنلشمه قاورامی دَییشیک شکیللرده تانیملانماقدادیر. بو فرقلی تانیملارا رغمن گلنکسل تاریمسال اورَتیم و کیچک چاپلی ال صنعتلرینه دایانان دوراغان بیر یاپیدان صنایعلشمیش، شهیرلشمیش، اوخور یازارلیق نیسبتینین آرتدیگی، کوتله ایله تیشیم و اولاشیم آراچلاری نین گلیشدیگی، دینامیک بیر یاپییا کئچیش، مودئرنلشمه اولقوسونون اورتاق اؤزَللیگی اولاراق اله آلینماقدادیر. حاکیم اؤزَللیک ایسه تاریما دایالی توپلومسال بیر یاپیدان صنایعه دایالی توپلومسال بیر یاپییا کئچیش اولاراق بلیرمکده دیر. توپلومدا بلیرگین بیر فرقلیلشمه و اوزمانلاشمانی برابرینده گتیرن مودئرنلشمه توپلومون اسکی دَیَرلریندن سویوتلانیب یئنیدن دیزاین ائدیلمه سی آنلامینا گلمکده دیر. کیشیسل ایلیشکیلرده قارشیلیقلی گووَنسیزلیک، فاتالیزم، ائمپاتی، دونیا حاققیندا سینیرلی بیلگی و گؤروش، کیشیسل اؤزَللیکلری گلیشدیرمه عکسیکلیگی، یئنیلیکچیلیک عکسیکلیگی، سینیرلی ایستک، سینیرلی شئیلری آلقیلایا بیلمک، عایله جیلیک، حؤکومته سیخی باغلیلیق و دوشمانلیق گلنکسل توپلوم دَیَرلری نین، مودئرن توپلوم دَیَرلرییله اویوشمادیگی نؤقطه لری ایشارت ائتمکده دیر. دولاییسییلا، گلنکسل یاپیدان مودئرنلیگه کئچیش اوچون گرکلی اولان ائتکنلرده، یئنی دئنئیلره آچیخلیق، عایله و دینی اوتوریته کیمی گلنکسل اوتوریته فیقورلاریندان گئدرک آرتان باغیمسیزلیق، اؤلکه ایشلری ایله سییاسال لیدئر،سئندیقالار کیمی مودئرن قوروم و قونولارا آرتان ایلگی، فاتالیزم و پاسیولیگین آزالماسی، بیلیم و طیببین ائتکینلیگینه اینانچ، کیشی نین یوکسک مؤوقعلر الده ائتمه یه دویدوغو حیرص اولاراق سیرالانابیلیر.  

  مودئرنیته یه کئچیشی بلیرله ین دؤرد دئوریم، بیلیمسل، سییاسال، کولتورل، تکنیک و ائندوستریال دئوریملردیر. گلنکسل توپلومدا گئنَللیکله یاشلا و تجروبه یله الده ائدیلن و سینیرلی اولان بیلگی مودئرن توپلومدا یئرینی تکنولوژی نین ائتکیلیلیگی، بیلگی نین یایقینلیغی و سئری اورَتیمین یاپیلدیغی بیر سورَجه بوراخمیشدیر.  

 

مودئرنیزمین اولوش ندنی: آیدینلانما حرکتی

       آیدینلانما، اینگیلیزجه "light" (ایشیق) سؤزجویوندن تؤره دیلن "enlightenment" قاورامینا قارشیلیق گلیر. آیدینلانما تانری نین، اینسانین ایچینه دوغماسی ویا ارمک آنلامینا گلن دینسل آیدینلانمادان فرقلیدیر. آیدینلانما 17. و 18. عصرلرده وار اولان توتالیتارلیغا، فئودال توپلوم یاپیسینا، باسقیجی دینسل دونیا گؤروشونه قارشی، یئنی اولقونلاشماقدا اولان بورژوازی نین یؤنه تدیگی بیر اؤزگورله شیم حرکتیدیر. آیدینلانما چاغی، اینسانلیق تاریخینده عاقیل و دوشونجه نین بیرئیین ان گوچلو یئتیسی اولاراق بیرلشمیش بیر بیچیمده، دونیانین و توپلومون متافیزیک و میستیفییه ائدیلمیش آنلاشیلماسینا دایالی گلنکسل توپلوم و بیلگی یاپیلاری نین اورتادان قالدیرماسینی ایفاده ائدر. بو چاغلا بیرلیکده آرتیق دین توپلوم تَمَلینده کی یئرینی ایتیریردی.

  عاقیل، آیدینلانما فلسفه سی نین آنلاشیلماسی اوچون بیر آچار قاورام اولاراق قوللانیلماقدادیر. نیته کیم، کانت’ا گؤره، آیدینلانمانین اینسانین عاقلی نین هر یانینی، هر یئرده باشقاسی نین رهبرلیگینه باش وورماقسیزین اؤزگورجه قوللانماسی اولدوغونو و آیدینلانما اوچون اؤزگورلوکدن باشقا بیر شئیین گرکمه دیگینی و بونون اوچون گرکلی اولان اؤزگورلوگون ده اؤزگورلوکلرین ان ضررسیزی اولان "عاقلی قوللانماق اؤزگورلوگو" اولدوغونو ایفاده ائتمکده دیر. آیدینلانما، اینسانلیغی، ائلئشتیرل عاقلین قوللانیلماسییلا افسانه دن، باطیل اینانچدان، گیزَملی گوچلره و دوغا گوچلرینه تابع اولماقدان قورتارماغی آماچلامیشدیر. 

  بو سایه ده اینسانین دونیاداکی قونومو، امک و ایلنجه طرزی آرتیق بیر دیشسال اوتوریته یه دئییل، فقط کندی اؤزگور راسیونال-ائتکینلیگینه دایالی بیر حالا گلدی. آیدینلانما فلسفه سینی، کندیسی نین همن اؤنجه سینده یئر آلان فلسفه دن آییران، یالنیزجا بیرنئچه کیشی نین آلانی اولان بیر شئیی، یعنی عاقلا اویقون اولاراق یورودولن بیر یاشامی هرکسه اویقولاما ایددیعاسیدیر.  

  آیدینلانما روحو، بیرئیین ائگیتیمینی، اونو هم عایله سی نین هم ده کندی توتقولاری نین دایاتدیغی، دار، عاقیلجی اولمایان گؤروشدن قورتاریب، عاقیلجی بیلگییه و عاقلین ائیله مینی اؤرگوتله ین بیر توپلوما قاتیلماغا آچیلماسینی ساغلایان بیر دیسیپلیندیر. 

  قایناغی رؤنئسانس و رئفورم کیمی اؤنجه کی توپلومسال دوشونجه حرکتلرینه باغلی اولان، تَمَللری عینی اولماقلا بیرلیکده باتی آوروپا توپلوملاری نین کندی توپلومسال یاپیلاری و تاریخسل قوشوللارینا گؤره آیریجالیق گؤسترن (آلمان آیدینلانماسی، اینگیلیز آیدینلانماسی، فرانسیز آیدینلانماسی، ایسپانیول آیدینلانماسی کیمی...) آیدینلانما حرکتییله بیرلیکده اؤزگورله شیم، عاقیل، بیرئی، اینسان حاقلاری، توپلوم سؤزلشمه سی، لایکلیک، دئموکراسی، ائشیتلیک، بیلیمسل دوشونجه کیمی قاوراملار اؤن پلانا چیخمیشدیر. بونلارا علاوه اولاراق فلسفه  نین، بیلیمین و صنعتین سینیرلاری دا آیدینلانما حرکتییله آیریلمیشدیر کی؛ توم بونلار عینی زاماندا هابئرماس’ین دئییشییله "مودئرنلیک پروژه سی"  نین اساسینی اولوشدورماقدادیر. 

 

مودئرنلشمه سورَجی

       آیدینلانما حرکتینه دایالی اولان "مودئرن"  کلمه سی لاتینجا "مودئرنوس" کلمه سیندن تؤرَدیلمیشدیر. مودئرنوس ایسه لاتینجا "مودو"دان تؤرَدیلمیشدیر کی بو کلمه نین آنلامی "همن شیمدی" دئمکدیر. "مودئرن" کلمه سی لاتینجا "مودئرنوس"  شکلییله ایلک دفعه 5. عصرده خیریستییان دونیاسینی رومالی و پاگان کئچمیشدن آییرماق اوچون قوللانیلدی. تَمَلده، بیر زامان قاورامی اولان "مودئرنوس" کؤکن اولاراق، اسکییه و آنتیکلیگه قارشی اورتایا آتیلمیشدیر.تئرمین اولاراق "مودئرن" داها گئریلره گئدن بیر تاریخچه یه صاحیب اولسا دا،18. عصرده اورتایا چیخان مودئرنیته پروژه سی، آیدینلانما دوشونورلری نین "نسنل بیلیمی، ائورنسل اخلاق ایله  حقوقو و کندی آیاقلاری اوزَرینده دوران صنعتی، کندی ایچ منطیقلری تَمَلینده گلیشدیرمه"  قونوسوندا گؤستردیکلری اولاغان اوستو بیر دوشونسل چابادان عبارتدیر. آماچ، اؤزگور و یارادیجی بیر بیچیمده چالیشان چوخ ساییدا بیرئیین قاتقیدا بولوندوغو بیر بیلگی بیریکیمینی، اینسانلیغین اؤزگورلشمه سی و گونلوک یاشامین زنگینلشمه سی یولوندا قوللانماقدی. دوغا اوزَرینده بیلیمسل حاکیمییت، قایناقلارین قیتلیغیندان، یوخسوللوقدان و دوغال آفتین راستگله ضربه لریندن قورتولوشو وعد ائدیردی. بیر آیدینلانما پروژه سی اولاراق تانیملانان مودئرنیزم پروژه سینده نَسنَل و ائورنسل بیلیم دوشونجه سی، بونا باغلی اولاراق ائورنسل اخلاق و حقوقون اولابیلیرلیگی تَمَل پارامتره لردیر. مودئرنلشمه بونیه سینده "تک بیر سورَج، تک بیر ایستیقامت و زورونلو بیر سون" بیله شیمینی ایچرمکده دیر. اصلینده "مودئرن"  رادیکال بیر دَییشمه دن سونرا اورتایا چیخانی آدلاندیریر و اینسانا اولدوغو قدر چئوره سینه ده اویقولانیر. مودئرن دونیا، تاریمسال دونیانین یئرینی آلدی، کندیسینی اؤنجه له یَنلرله باغداشدیریلاماز یئنی بیر دونیا گؤروشو بلیردی. مودئرنیته اؤنجه  اینسانی، داها سونرا اینسانین دونیاسینی ائتکیلر. نئجه کی، اینسان روحونا ایلیشکین دوشونجه لرین یئرینی، جسدلرین پارچالانماسی یا دا بئینین گئنَل گؤرونوملری نین اینجه لنمه سی آلمیشسا، مودئرنیزم اولاراق آدلاندیریلان باتی’یا عاید مودئرنلیک ایدئولوژیسی ده قول(کؤله) فیکری و بو فیکرین دایاندیگی تانری فیکری نین یئرینه باشقا بیر شئی قویموشدور. مودئرنیزم یانداشلاری، نه توپلومون، نه تاریخین، نه ده بیرئیسل یاشامین اینسانین اؤنونده بویون ایمه سی گرکن یا دا جادو یولویلا ائتکیله نه بیله جک اوجا بیر وارلیغین ایرادسینه تابع اولدوغونو سؤیلرلر. مودئرنیزم، بیر قاورام اولاراق بللی بیر سئمانتیگی ایفاده ائتمکده دیر. بو سئمانتیگین ایچینده بللی اؤگه لری، اؤرنه یین پوزیتیویزمی، تکنوسئنتریزمی، ائورنسللیگی و عاقیلجیلیغی بولماق مومکوندور. او حالدا مودئرنیزمی، بلیرله نن بو اؤزَللیکلره صاحیب،مودئرنیته چاغینی بلیرله یَن بیر دوشونسل پروژه کسییون اولاراق دا تانیملاماق مومکوندور. گئنَل اولاراق پوزیتیویست، تکنولوژی مرکزلی و راسیونالیست ائیلیملی اولاراق آلقیلانان مودئرنیزم و دوغروسال گلیشمه یه و موطلق دوغرولارا اینانچلا، توپلومسال دوزه نین راسیونال بیچیمده پلانلانماسییلا و بیلگی و اورَتیمین ستاندارتلاشدیریلماسییلا اؤزدئشلشدیریلیر.  

  مودئرنیزم دوشونجه سی، بیر آیدینلانما پروژه سی اولاراق سورَکلی و دوغروسال بیر ایره لیله مه آنلاییشی اوزَرینه اوتورماقدادیر. بو ایره لیله مه نین، آیدینلانما فلسفه سینه گؤره بللی بیر آماجی واردیر؛ سؤز قونوسو آماج، ایدئآل توپلوم دوزه نی اولاراق ایفاده ائدیلمکده دیر. بورادان آیدینلانما پروژه کسییونو اوچون کئچرلی بیر دیگر اؤنجولون آلتی چیزیله بیلمکده دیر. بیر ایدئآل توپلوم دوزه نینی وارسایماق عینی زاماندا بیر موطلق گئرچک قاورامینی دوشونجه  سیستئمینه سوخماق دئمکدیر. بیلیندیگی کیمی آیدینلانما فلسفه سی نین باشلانقیجی ساییلابیله جک دوغال توپلوم و دوغال حقوق قاوراملاری بیر تور لاییکله شدیریلمیش موطلق گئرچک دوشونجه سی نین یانسیماسی اولاراق قبول ائدیلمکده دیر. مودئرنلشمه پروژه کسییونو، هرشئیدن اؤنجه  لاییک بیر حرکت اولما اؤزَللیگی داشیماقدادیر. رؤنئسانس و رئفورماسیوندان آیدینلانمایا اوزانان دَییشیم چیزگیسی ایچینده اؤن پلانا چیخان دوشونسل بویوت بیلیم و بیلگی نین دئمیستیفیکاسیونو(اوسطوره زدایی) اولاراق تانیملانابیلیر. بؤیله جه بیلیم و بیلگیلنمه تانریسال بیر سورَج اولماقدان چیخاریلمیش،عاقیل تَمَللی بیر اینسان اؤزَللیگی اولما قونومونا ایندیرگنمیشدیر. 

  مودئرنلشمه قاورامی نین تکنولوژی و صنایعلشمه کیمی اولقولار چئرچیوسینده اله آلینماسی گئنَل قبول گؤرمکده، آیریجا قیردان(وئریمسیز تورپاقلاردان) شهره دوغرو بیر کئچیش سورَجی ایله  آرتان تیجارت اولقوسو وورقولانماقدادیر. بونونلا بیرلیکده، مودئرنلشمه نین سالت تکنولوژینی ائحتیوا ائتمه دیگی ده قبول ائدیلمکده دیر. ایلک صنایع دئوریمی سونراسیندا بو سورَجه گیرن اؤلکه لر اوچونسه مودئرنلشمه، گلیشمیش اؤلکه لرین اؤزَللیکلری نین ایدخالی آنلامینا گلمکده دیر. آز ویا چوخ هر سیستئم دَییشمک دوروموندادیر. آنجاق بو سورَجه سونرا گیرن اؤلکه لرده مودئرنلشمه "دَییشمه نین دَییشمه سی"  یعنی سورعتلنمه سی اولوب، سوسیال و کولتورل یاپی نین بوتونونو ائتکیله یَن، تکنولوژیک، ائکونومیک و چئوره سل دَییشیملری ایفاده ائتمکده دیر. مودئرنلشمه ایله حقوق آلانیندا، ستاتوس حقوقوندان سؤزلشمه حقوقونا کئچیش گؤرولمکده، بیرئیی، قورپوراتیو سیستئمین و بلیرلی ستاتوسلارین هییئرارشیک باغلاریندان چؤزن و ایلیشکیلرینی سربستچه دوزَنله مه ایمکانی وئرن بیر اورتام دوغماقدادیر. 18.عصر گلیشمه لرییله آرتیق حقوق، بیرئیی تانری نین ایسته دیگی وارساییلان دوزَن ایچینده قالماغا زورلاماماقدا، توپلومون آزاد و ائشیت اویه سی اولاراق کندی ایلیشکیلرینی دوزَنلمه سینه ایمکان وئرمکده دیر. مودئرنیته دین، فلسفه ، اخلاق، حقوق، تاریخ، ائکونومی و سییاستین ائلئشتیریسییله باشلادی. مودئرنیته نین آییرد ائدیجی اؤزَللیگی، اورتایا چیخیشی نین اؤزَل ایشارتی، ائلئشتیریدیر. مودئرن چاغی اولوشدوران هرشئی آراشدیرما، یاراتی و ائیله مین متودو اولاراق تاسارلانان ائلئشتیری نین معریفتی ایدی. مودئرن چاغین تَمَل فیکیرلری و قاوراملاری، ایرَلیله مه، ائوریم، دئوریم، اؤزگورلوک، دئموکراسی ائلئشتیریدن قایناقلانمیشدی. مودئرن اولماق، تاریخسل گلنَک قارشیسیندا، دیشسال اوتوریته لر قارشیسیندا بیر اؤزَرکلیک طلب ائتمک دئمکدیر. بو طلب، اینسانین توپلومسال اولاراق کندی کندیسینی یؤنلندیرمه و تَمَلده اؤزَرک اولما آرزوسونو ایفاده ائدر. مودئرنیته نین ساوونوجولاری اولان دورکهئیم، سیممئل و پارسونس کیمی سوسیولوقلارا گؤره مودئرنلیک، فرقلیلشمه نین، اوزمانلاشمانین، بیرئیسللشمه نین، قارماشیقلیغین، سؤزلشمه یه دایالی ایلیشکیلرین، بیلیمسل بیلگی نین و تکنولوژی نین حاکیم اولدوغو بیر یاشام شکلیدیر. مودئرنلیگین تَمَل پارامترلری گئنَل اولاراق کاپیتالیزم، ائندوسترییالیزم، شهرلیلیک، دئموکراسی، اوسساللیق، بوروکراسی، اوزمانلاشما، فرقلیلشمه، بیلیمسل بیلگی، تکنولوژی...و اولوس-دؤولت’دیر. مودئرنلیک، گلنَگین نورماللاشدیریجی فونکسییونلارینا قارشی باش قالدیریر: مودئرنلیک، نورماتیو اولان هرشئیه عصیان دئنه ییمی ایله باشلار. بو باش قالدیری، اخلاقیلیک و یارارلیلیق ستاندارتلارینی ائتکیسیز حالا گتیرمه نین بیر یولودور. 18. عصرده اولوشان بیلیم، اخلاق و صنعت آلانلاری نین بیربیرلریندن آیریلماسی، کانت’ین اؤنجولوک ائتدیگی مودئرنلیک پروژه سی نین اساسینی اولوشدورماقدادیر. مودئرنلیک پروژه سی ایچینده گئنَلده بیلمه و اینانمانین بیربیرلریندن آیریلماسی دا واردیر. اؤته یاندان، Proudhon، تکنولوژیک گلیشمه  نین اینسانلاری ماکینایا دؤنوشدوردویونو، مارکس ایسه، تکنولوژیک گلیشمه نین یابانجیلاشماغا یول آچدیغی، توپلومسال چلیشکیلری آرتیردیغی و چاتیشمانی حیزلاندیردیغینی ایفاده ائدرک مودئرنلشمه یه رادیکال ائلئشتیریلرده بولونورلار.  

 

مودئرندن پوستمودئرنه

       ایلک دفعه آرنولد توینبی طرفیندن 1939’دا یایینلانان بیر اثرینده قوللانیلدیغی سانیلان پوستمودئرنیزم تئرمینی، بیر آز دا قونونون گئرچک آنلامدا دارتیشیلما عکسیکلیگیندن دولایی، بیر یاندان سون درجه قارماشیق و زور فلسفی آنلاملار ایله  دیله گتیریلیرکن دیگر یاندان چاغداش کولتورده یئر آلان نیهیلیست و سینیک (کلبی) بیر ائییلیمی اولوشدوران سون درجه بسیط ایفاده لرله تانیملانماقدادیر. آیریجا پوستمودئرنیزمی دوغاسی گرگی تانیملاماقدا دوغال ساییلماماقدادیر. نیته کیم شایلان، پوستمودئرنین، قاورام اولاراق ائستئتیک آنلاییش و اؤلچوسوندن توپلوم دوزَنی یا دا ایشله ییشینه، توپلوملا ایلگیلی قورامسال چؤزومله مه لره و بیلیم فلسفه سینه قدر اوزانان چوخ گئنیش بیر آلاندا اورتایا چیخان یئنی یاخلاشیم یا دا دارتیشما بیچیملرینی قاپساماسیندان دولایی تانیملانماسی نین گوچ اولدوغونو ایفاده ائتمکده دیر. پوستمودئرنیزمین طبیعتی اعتیبارییله ساغجی یا دا سولجو اولماماسیندان دولایی اوندان یارارلانانلار، اونونلا بیرلیکده بیلینچسیز اولاراق سیاسی بیر ایدئولوژییه باغلانمیش اولماماقدادیرلار. آما بونو چوخ راحاتلاتیجی بیر شئی اولاراق دا گؤرمه مک گرکیر. بو سیاسی طرفسیزلیک آنلامینا گلمز. سادجه، پوستمودئرنیزمین هر تورلو سیاسی یؤنَلیمه اویا بیله جک قدر سویوت و بولانیق بیر شئی اولدوغونو دا گؤستریر اولابیلیر. پوستمودئرنیزمین کس یاپیشدیر کاراکتئری، بوتونلوکدن یوخسون اولوشو هم گوچلو هم ده ضعیف یانیدیر. هرکس اوندا کؤنلونه گؤره بیر شئیلر بولابیلیر. پوستمودئرنیزمین، مودئرنیزمدن بیر قوپما اولدوغونو ساوونانلار اولدوغو کیمی مودئرنیزمین اؤز ایچینده کی بیر ائلئشتیری اولدوغونو ایددیعا ائدنلر ده واردیر. اؤرنه یین هابئرماس، پوستمودئرنیستلرین ساووندوقلاری نین عکسینه، مودئرنلیک تاماملانمامیش بیر پروژه دیر و پوستمودئرنیزم ایچینده یئر آلان عنصورلر اونا گؤره ذاتن مودئرنیزمین ایچینده واردیر. ایستر بیر یئنیدن یاپیلانما سورَجی اولاراق کاپیتالیزمین گلیشیمینه باغلانسین ایستر. هیچ بیر ماکرو دَییشکن ایله  ایلیشکیلندیریلمه دن کؤکلو بیر دَییشیمدن سؤز ائدیلسین، گؤز آردی ائدیله بیلمه یه جک اولان شئی سون 25-30 ایل ایچینده یاشانان بؤیوک و ائورنسل دؤنوشوم و بونو ایفاده ائدن پوستمودئرن دورومدور. پوستمودئرن بیلگی مودئرن سورَجده اولوشان بیلیمسل بیلگی تَکَلینه قارشی بیر اؤزگورله شیم چاباسیدیر (لیوتارد). پوستمودئرنیزم پارچالانماغی ساوونور. پوستمودئرن اینسان، ایستر توپلومسال، ایستر بیلگیسل و حتی ائستئتیک طرزده اولسون هر تورلو بوتونلشمه نی، سئنتئزی خور گؤرور، اونلاری دیشلار. بو اؤزگورلشمه نی Rorty  شؤیله ایفاده ائدر: "اوجالیغی ایسته یَنلر پوستمودئرنیست بیر ائنتئللئکتوآل حیات بیچیمینی آماچلاماقدادیرلار. گوزل توپلومسال آهنکلر ایسته یَنلرسه، بیر بوتون اولاراق توپلومون کندی کندیسینی تَمَللندیرمه قایغیسییلا جانینی سیخماقسیزین کندیسینی تایید ائتدیگی بیر پوستمودئرنیست توپلومسال حیات بیچیمی ایسته مکده دیر.   پوستمودئرن سؤیله مین اؤزنه سی تابع قیلما و بویون اَیدیرمه  پراتیکلرینی سورقولایا بیلن و یئنی اؤزنَللیک طرزلرینی اینشا ائتمه یه گیریشه بیلن بیر اؤزنه دیر. بونون نئدنی دیلین قاپالی بیر سیستئم اولماماسیندان ایره لی گلیر. دیلین آخیشقان و چوخ قاتلی دوغاسی سؤیله ملرین، نه قدر اوغراشیلیرسا اوغراشیلسین، یئکپاره بیرَر توردئشلیک اولمالارینی ائنگللر. پوستمودئرنیزم گلنکسل مودئرن قبولون عکسینه، بیلگیلریمیزین گئرچگه بیره بیر قارشیلیق گلمه دیگینی، گئرچگین هپ یئنیدن اورَتیلدیگینی ایددیعا ائدر و بونون اوچون ده هپ یئنی مودئللر گلیشدیریلمه سی گرکدیگی نین آلتینی چیزَر. 60- جی ایللرین باشلاریندا "ایدئولوژیلرین سونو" ایله  باشلایان بیر ائسقاتولوژی(اینسان و دونیانین سونو و دونیا سونراسی حیاتلا ایلگیله نن نظرییه)  فوریاسی(چوخلوغو)، 70-لرده و 80- لرده یئنی فرانسیز دوشونجه سی نامییلا "اینسانین سونو"نو اعلان ائدرک داوام ائتدی. بو فوریانین اولوشدوردوغو قاریشیقلیقدا پرولئتریایا، باش قالدیرییا، دئوریمه، ایدئولوژییه، هومانیزمه، قیساجاسی لیوتارد’ین سونرادان "بؤیوک آنلاتیلار" اولاراق نیته له یه جَگی بیر سورو(sürü) ایدئآلا وداع ائدیلدی. 

  پوستمودئرنیزمین بیر باشقا اؤزَللیگی، مارکس’ین بؤیوک اؤزگورلشمه آنلاتیسی، فرئید’ون پسیکانالیتیک تراپی و داروین’ین ائوریم تئوریسی کیمی توتال آنلاتیلارا و یاسالارا قارشی چیخماسیدیر. نیته کیم Rosenau’یا گؤره، پوستمودئرنیزم ایستر سیاسی، ایستر دینسل، ایستر توپلومسال نیته لیکلی اولسون بوتون کورَسَل، هر شئیی قاپساییجی دونیا گؤروشلرینه مئیدان اوخور. مارکسیزمی، خیریستییانلیغی، فاشیزمی، ستالینیزمی، لیبئرال دئموکراسینی، لاییک هومانیزمی، فئمینیزمی، ایسلامی و مودئرن بیلیمی (مودئرن بیلیمین بیر افسانه اولدوغو و آیدینلانما میراثی نین توتالیتار و باسقیجی اولدوغو دا وورقولانماقدادیر) عینی درَکه یه (صیفیرین آلتینا) ائندیریر و بونلارین بوتون سورولاری اؤنجه دن تخمین ائدیب بلیرلنمیش جاوابلار وئرن سؤز مرکزجی، آشقین و توتالیزه ائدیجی اوست آنلاتیلار اولدوقلارینی سؤیله یَرَک هپسینی الی نین ترسی ایله اوزاقلاشدیرار. حیاتی بوتونویله آچیخلاما و یؤنلندیرمه ایددیعاسینداکی اؤزگورلوک، ائشیتلیک، عدالت، ائوریم، راسیونالیزم کیمی آیدینلانما ویا آیدینلانما اؤنجه سی ایدئآللارین هپسی نین متا آنلاتی اولدوغو و تومونون کئچرلیلیگینی ایتیردیگینی  ایره لی سوره ر. بو آنلامدا لیوتارد، "گلین بوتونلوگه قارشی بیر ساواش باشلاتالیم، گلین سونولمایانا تانیقلیق ائده لیم، فرقلیلیکلری ائتکین قیلالیم دئمکده دیر. کندی ایچینده ده بیر بوتونلوک گؤسترمه یَن پوستمودئرنیست سؤیلم توپلوم بیلیمی، داها دا اؤنَملیسی بیلیمین تَمَلینی، یعنی ائپیستومولوژینی رادیکال بیر ائلئشتیرییه تابع توتماقدا، بیر باخیما سون 250-300 ایللیک تاریخی جیدی و کؤکدن بیر بیچیمده سورقولاماقدادیر. پوستمودئرنیزم ایستر سوسیال قورومسال یانی ایستر ائپیستومولوژیک یانییلا اله آلینسین گئنَلده بو حرکتین باتیدا اورتایا چیخان آیدینلانماجی فلسفه یه و مودئرنیزمه یؤنلدیلمیش بیر ائلئشتیری اولدوغونو سؤیلمک مومکوندور. 

  پوستمودئرنیزم اولقوسونون، ایکینجی دونیا ساواشی’ندان سونرا بیلیمسل و ذئهنسل بیلگی اورَتیمینده باتیدا یاشانان درین بحرانین، آیدینلانما فیلسوفلاری نین گئنَل چئرچیوه سینی چیزدیگی مودئرن پارادیگمانین درین بیر سارسینتی کئچیرمه سی سونوجو اورتایا چیخدیغی سؤیلنه بیلیر. پوستمودئرن اولقو، معماریدن زئولوژییه قدر هر کولتورل دیسیپلینله ایلگیله نیر؛ بییولوژی، اورمانجیلیق، جوغرافیا، تاریخ، حقوق، ادبیات و توم صنعت داللاری، تیپ، سییاست، فلسفه، جینسللیک کیمی ساحه لره اوزانیر. آنجاق یئنه ده شکیلسیز بیر وارلیق کیمی دوردوغو سؤیلنه بیلیر. آیریجا، پوستمودئرنیزم، ائپیستومولوژیک وارساییملاری ردد ائدیر، مئتودولوژیک اوزلاشیملاری چورودور، بیلگی ایددیعالارینا دیرنیر، حقیقتین هر تورلو وئرسییونونو بولانیقلاشدیریر و پولیتیکا اؤنئریلرینی بیر کنارا آتیر پوستمودئرنیزم، توپلومسال، کولتورل، ائکونومیک و ایدئولوژیک تاریخ ایچینده مودئرنیزمین ایلکه لری نین و اوغراش آلانلاری نین آرتیق ایشله یه بیلمه دیگی، آما یئرلرینه تام آنلامییلا یئنی بیر دَیَرلر سیستئمی نین ده قویولمادیغینی بیر کئچیش دؤنَمی نین ذیروه سیدیر. پوستمودئرنیته نین، مظفر بیر پوزیتیو بیلیمین کسینلیکلریندن گئنَللشدیریلمیش بیر بلیرسیزلیگه کئچیشی کاراکتئریزه ائتدیگی  ده ایره لی سورولمکده دیر. اؤته یاندان پوستمودئرنیزم حاققیندا ایشارت ائدیلمه سی گرکن بیر نؤقطه ده، پوستمودئرنیزمین گلنَک و یئنیلنمه، موحافیظه ائتمه و یئنیلیک، کوتله کولتورو و یوکسک صنعت آراسیندا، آرتیق ایکینجی تئرمینلرین بیرینجیلر قارشیسیندا اوتوماتیک اولاراق آیریجالیقلی اولمادیقلاری بیر گئریلیم آلانی اولوشدوردوغودور. بو دا هر آلاندا اورَتیله جَک دوشونجه  نین آرتیق مودئرنین ایلکه لرینه اویقونلوغونون سیناناماماسی آنلامینا گلمکده دیر. پوستمودئرنیته نین، آیدینلانما مودئرنیته سی نین دَیَرلرینده بیر دَییشمه دئییل، بو دَییشمه نین موطلقچی کاراکتئرینده بلیرلی بیر ضعیفلمه آنلامینا گلدیگینی ایره لی سورَن گؤروشلر یانیندا پوستمودئرنیزمین، آیدینلانما فلسفه سی ایله  بیلیمسل بیلگی و فلسفه یه اولان اینانجی ییخماقدا اولدوغونو، اوسساللیغی ردد ائدرَک عینی قوراللارین هر یئرده عینی اولماسینی گرکدیرن ائورنسل عاقلا قارشی اولدوغونو ساوونانلار دا واردیر. اؤته یاندان پوستمودئرنیزمین ساوونوجولاریندان لیوتارد پوستمودئرنیزمین مودئرنیزمین بیر پارچاسی اولدوغونو ایفاده ائتمکده دیر. پوستمودئرن سؤیله می، ایره لییه گیتمه سی موقددر صینیفین ضعفه اوغرادیغی، یا دا اینسانلیغین اؤزگورلوک و عدالته دوغرو بؤیوک یورویوشونده کی کئچیجی دوراقلامالاردان بیری اولاراق گؤرنلر ده واردیر. پوستمودئرنیزمین "پوست"  ائکیندن قایناقلانان بیر سونرالیک، بیر باش قالدیری، (مودئرنیته یه قارشی) داشیدیغی بیر گئرچکدیر. هرهانگی بیر تانیما ائندیرگه نه بیلمه یه جک بیر قارماشیقلیغا، دوزَنسیزلیگه صاحیبسه ده پوستمودئرنیزم اؤنجه لیکله مودئرنلیکله بیر حئسابلاشما دئمکدیر. پوستمودئرنیزم، کولتورل سؤیله مین یئنیدن تانیملانماسیندا، هئتروژئنلیگی و فرقلیلیگی اؤزگورلشدیریجی گوچلر اولاراق اؤنه چیخاریر. پوستمودئرنیست یاخلاشیم، هر سورونون تک بیر دوغرو جاوابی اولدوغو دوشونجه سینی یادسیماقدا، عکسینه، هر سورونون بیردن چوخ دوغرو جاوابی اولابیله جه گینی یا دا هیچ دوغرو جاوابی اولامایاجاغینی اؤنه سورمکده دیر. پوستمودئرنیزمین اورتایا چیخیش سببلریندن بیری، توپلوم بیلیملری آلانیندا مودئرن بیلیمه ائلئشتیرَللیکدن اوزاق بیر بیچیمده گووَنمه یه و نَسنَل بیلگی تلقینینه تپکیدیر. تاریخسل اولاراق باخیلدیغیندا بیلیم ایکیسی ده مشروعیتلرینی تئولوژیدن آلان کیلیسا نین و حؤکومدارین اوتوریته سینه سالدیرمیشدیر. مودئرن بیلیم نَسنَللیگییله، قاتی آراشدیرما اؤزَللییینه صاحیب اولماسییلا و متا فیزیک اولانا دئییل ماددی اولانا اؤنجه لیک وئرمه سییله شهرت قازانمیشدیر. آما سونرا بیلیم ده حقیقتین تکلینه کندیسی نین صاحیب اولدوغونو ایددیعا ائتمه یه باشلامیشدیر. صاحیب اولدوغو اوتوریته گئنیشله میش و کندیسیندن داها عاقیلدیشی و کئیفی اؤنجه للری نین صاحیب اولدوقلاری اوتوریته نی آشمیشدیر. ایشته بو نؤقطه ده پوستمودئرنیستلرین قارشی اولدوقلاری شئی، آیدینلانما میراثی نین و مودئرن بیلیمین مئتودولوژیک وارساییملاری نین ائلئشتیریدن اوزاق بیر داورانیش قبول ائدیلمه سیدیر. مودئرنیزمین وعد ائتدیگی شئیلرین بیر تورلو گئرچکلشمه مه سی و هر شئیی چؤزه بیله جَگینه اولان یانلیش اینانجین سوموت اولاراق یالانلانماسی (نوکلئئر سیلاحلار، کیمیاسال آتیقلار، آجلیق، یوخسوللوق، چئوره کیرلنمه سی...قونولارینداکی چؤزومسوزلوک)،مودئرن بیلیمین وئریلری نین کیشیسل پولیتیک ترجیحلرده قوللانیلماسی و توتالیتار دؤولتلری آیاقدا توتماغا یاردیم ائتمکله سوچلانماسی، مودئرن بیلیمده تئوری ایله  گئرچکلیک آراسینداکی فرقلرین آرتماسی، اینسانین وار اولوشونون میستیک و متافیزیک بویوتلارییلا ایلگیلنمه مه سی حتی گؤرمزدن گلمه سی و مودئرن بیلیمین داها چوخ سوموتلاشماسی و دویقونو اونوتماسی پوستمودئرنیزمین اورتایا چیخماسینی و توتونماسینی قولایلاشدیران دیگر ائتکنلردیر. لیوتارد مشروعلاشدیریجی بیر گوچ اولاراق متا-آنلاتیلارین توکه نیشی ایله مودئرنیته نین بیتدیگینی دوشونمکده اویسا هابئرماس اوچون مودئرنیته بیتمه میش، تاماملانمامیش بیر پروژه دیر و آیدینلانمانین تاریخی کسینتیلرله بیرلیکده سورمکده دیر. اوزون ایللر بیر میسیونر اداسی ایله دیگر اؤلکه لره ائمپوزه ائدیلمه یه چالیشیلان، ائکونومیک و سییاسال مودئللرین سانیلدیغی کیمی ائورنسل ایلکه لره دئییل، تامامن گلیشمیش اؤلکه لر لئهینه قورولموش اولدوغو قبول ائدیلمه یه باشلاندی. سؤزگلیمی دئموکراسی و اینسان حاقلاری آنلاییشلاری نین داشیدیقلاری ایکیلی ستاندارتلارین اورتایا چیخماسی، اینسان مرکزلی باتی دوشونجه سی نین توم وئرسییونلاری نین سورقولانمالارینی قولایلاشدیرماقدادیر. یینه دونیادا بیرچوخ توپلومون قورتولوش اومیدی اولان مارکسیزمینده دیگر "بؤیوک آنلاتیلار" کیمی ییخیلماسی نین یاراتدیغی بؤیوک خیال قیریقلیغی اینسان مرکزلی بو مودئرن پروژه لره بوتونویله بیر عصیان آتموسفئری اولوشدورموشدور. بؤیله جه پوستمودئرنیستلر گلنکسل فلسفی ساجایاقلارینا یاسلانمایان توپلومسال ائلئشتیری آنلاییشلاری گلیشدیرمه یه باشلادیلار. فلسفه  و گئنَل اولاراق تئوری نین بوندان بؤیله سییاست و توپلومسال ائلئشتیرینی تَمَللندیرمه ایشله وی گؤره بیلمه یه جه گینی ایددیعا ائدرلرََمَلچیلیگین ترک ائدیلمه سییله بیرلیکده توپلومسال ائلئشتیری قارشیسیندا فلسفه نی قوروجو سؤیلم رولونا آتایان گؤروشون ده ترک ائدیلمه سی گونده مه گلیر. بو دا، "مودئرن" آنلاییشین، ائلئشتیری نین هرهانگی بیر ائورنسلجی تئوریک زمین اولماقسیزین سربستچه یوزوب گزدیگی یئنی بیر "پوستمودئرن" آنلاییشا یول وئرمه سی آنلامینا گلیر. پوستمودئرنیستلر، ائپیستومولوژیدن تاریخ و توپلوما یؤنَلدیکلرینده دئترمینیزمه قارشی چیخمالاری نین دوغال بیر سونوجو اولاراق، تاریخده بیر آماچ فیکرینه ده قارشی چیخارلار. ائپیستومولوژی، تاریخ، توپلوم، ائکونومی، کولتور آلانلاردا تک فاکتور، ائورنسل اؤز ویا جؤوهر فیکرینه قارشی چیخان پوستمودئرنیستلر، سادجه بیر تک شئیه قارشی چیخمیرلار، او دا چوخولجولوقدور. آیدینلانما، کاپیتالیزم، دئموکراسی، ائشیتلیک، مارکسیزم کیمی "بؤیوک آنلاتیلارا" قارشی بیر باش قالدیری اولان پوستمودئرنیزم، ان گئنَل آنلامدا مودئرنلیگین آچمازلارینا قارشی بیر ساواشیم و مودئرنلشمه ایله بیر حئسابلاشماقدیر. پوستمودئرنیستلره گؤره پوستمودئرنیزم، ایره لی باتی توپلوملاری نین شو آنکی ایچلرینده بولوندوغو آشامانی، بیر باخیما مودئرن سونراسی/صنایع سونراسی توپلومو آدلاندیریر. 

  گله جَگین توپلوم بیلیملری پوست مودئرن اولمایاجاقسا بئله، هیچ اولمازسا بیلیمی کئچمیشده اولدوغوندان داها ائلئشتیرل داها آز ناشی بیر بیچیمده قوللاناجاقلاردیر. حتی بیلیمین دَیَری و اورونلری قونوسونداکی بکلنتیلرینی آزالدابیلیرلر. بیلیمین ائکونومیک، توپلومسال و سییاسال باغلامینا یارار و ضررلرینه داها چوخ دیققت گؤستره بیلیرلر.  

 

پوستمودئرن آنلاییشین دوشونجه  اؤنجولری

       صنعتلرده پوستمودئرنیزم دارتیشمالاری آمئریکادا باشلامیش اولسا دا، کندیلرینی پوستمودئرن توپلومسال تئوری اولاراق سونان، داها اؤنجه کی فرانسیز کولتورل و توپلومسال تئوریسیندن یارارلانان ایلک چالیشمالار 1970’لرین سونوندا فرانسا’دا اورتایا چیخدی. Baudrillard، لیوتارد، دئلئوزهDeleuze/گواتتاری، رولاند بارتئس، فئردیناند دئ ساوسسوره ، لئفئبوره پوستمودئرنیزمین اؤنجولری اولاراق قبول ائدیلیر. پوستمودئرنلیگین گلیشیمینده آسلان پایی گئنَللیکله فرانسیزلارا وئریلسه ده پوستمودئرنیزمه اَسین وئرنلر آلمان فیلسوفلاری، اؤزَللیکله ده نیتچه و هایدئگئر’دیر. Baudrillard باودریللارد’ا گؤره، مودئرن ائندوستری توپلومونون آچاری اورَتیمکن، پوستمودئرن توپلومدا "گئرچک"ی اؤنجه له ین مودئللر اولاراق "تقلیدلر"  توپلومسال دوزَنه حاکیم اولماغا توپلومو "هیپئرگئرچکلیک" اولاراق اولوشدورماغا باشلار. Baudrillard باودریللارد صنعتین و مؤحتَمَلن تئوری نین، سییاستین و بیرئیلرین یاپابیله جکلری تک شئیین ذاتن اورَتیلمیش اولان بیچیملری بیر آرایا گتیرمک و بونلارلا اویناماق اولدوغونو ساوونور، او’نا گؤره پوستمودئرنیته، نه ایییمسر، نه ده کؤتومسردیر، سادجه ییخینتیلاردان آردا قالانلارلا اوینانان بیر اویوندور. لیوتارد’ا گؤره ان گلیشمیش اؤلکه لرده 19. عصردن بَری سوره  گلن بیلیم، صنعت یا دا قیساجا کولتور سورَجلری بؤیوک بیر دؤنوشوم کئچیرمکده دیرلر و بو دؤنوشوم ایچینده اونون پوستمودئرن اولاراق تانیملادیغی دوروم اورتایا چیخماقدادیر. لیوتارد پوستمودئرن دورومو تانیملاماقدا "بیلگینی" تَمَل اؤلچوت اولاراق آلماقدادیر. بونا گؤره پوستمودئرن دوروم بیر تور یئنی ائپیستومولوژی اولماقدادیر. طیبقی Baudrillard باودریللارد کیمی لیوتارد’دا صنایع توپلومونا اؤزگو بیر ائپیستومولوژی نین کئچئرلی حالا گلدیگیندن سؤزائتمکده دیر. یعنی لیوتارد اوچون ده بلیرله ییجی اولان سورَج، توپلومسال دَییشیم و بو دَییشیم ایله  گلینن صنایع اؤته سی توپلومدور. صنایع اؤته سی توپلومدا، صنایع توپلومونا اؤزگو ائپیستومولوژی چؤکموشدور؛ قوراملارین تمثیل اؤزَللیگی نین اولمادیغی اورتایا چیخمیشدیر. لیوتارد’ا گؤره، پوستمودئرن متا آنلاتیلار قارشیسیندا قوشقوجولوق و متافیزیک فلسفه  نین، تاریخ فلسفلری نین و هرهانگی بیر توتاللاشدیریجی دوشونجه  بیچیمی نین (هئگلجیلیک، لیبئرالیزم، مارکسیزم یا دا بونا بنزر) رددی اولاراق تانیملانیر. دولاییسییلا پوستمودئرن بیلگی فرقلیلیکلره دویارلی اولما اؤزَللیگیمیزی گلیشدیریر و باشقا بیر شئیله قییاسلانا بیلمز اولانی خوشگؤرمه یئتیمیزی پئکیشدیرمکده دیر (Kellner). ایشین اؤزونه باخیلاجاق اولورسا لیوتارد، "پوستمودئرن دوروم" آدلی یاپیتی نین بؤیوک بیر بؤلومونده بؤیوک آنلاتیلارین چاغیمیزدا گووَنیرلیلیکلرینی ایتیردیکلرینی و بؤیوک آنلاتیلار یئرینه چوغول، یئرَل و کیچیک آنلاتیلاری ترجیح ائتمک گرکدیگینی سؤیله مکده دیر. باودریللارد و لیوتارد کیمی ژامئسون’دا توپلومسال گلیشمه ده تَمَل بیر قیریلما اولدوغونو و پوستمودئرن دوروما بنزر بیر شئیین اورتایا چیخدیغینی فقط بو دورومون بیر نئو-مارکسیزان چئرچیوه ایچینده تئوریلئشدیریله بیله جَگینه اینانماقدادیر. گئنَل منظره یه درینله مه سینه بیر باخیشلا ژامئسون پوستمودئرنیزمی، هم یئنی بیر کولتورل ائگئمئن هم ده کاپیتالیزمین یئنی بیر سوسیو-ائکونومیک ائوره سینی اولوشدوران ‘کاپیتالیزمین کولتورل منطیقی’ اولاراق سونماقدادیر. چالیشمالاری پوستمودئرنیزم حاققینداکی دارتیشمانی گئنیش بیر کولتورل، توپلومسال، ائکونومیک و سییاسال فئنومئنلر آلانینی قاپسایاجاق شکیلده یایماقدادیر. بؤیله جه ژامئسون پوستمودئرنیزم دارتیشماسینی کولتورل تئوری و متا- تئوری آلانلاریندان توپلومسال تئوری آلانینا دوغرو قایدیرماقدادیر. پاول فئیئرابئند’ه گؤره بیلیمین تانیمیندا کسین دارتیشما و دوشونجه  اؤزگورلوگو اولماسینا قارشین یاشامدا بونون تام ترسی نین اورتایا چیخدیغی، بیلیمین باسقیجی بیر اوتوریته ایشله وینه صاحیب اولدوغو گؤرولمکده دیر. چونکو اونا گؤره بیلیم ده بیر ایدئولوژیدیر و دیگر ایدئولوژیلره گؤره بیر اوستونلوگو یوخدور. فئیئرابئند، بیلیمین 17. و 18. عصرلرده اؤنَملی خیدمتلر ساغلادیغینی و اینسانین اؤزگورلشیمینه قاتقیلار یاپدیغینی قبول ائتمکده دیر. آما بو دوروم آرتیق کئچرلی دئییلدیر؛ عکسینه، بیلیم آنلاییشی و اویقولاماسی اؤزگورلشمه نین اؤنونده بیر انگل قونومونا گلمیشدیر. بیلیمین تَمَلی، اؤنَرمه لرین دیش گئرچکلیگی تمثیل ائدن دوغرولار اولدوغودور. حالبوکی فئیئرابئند’ه گؤره دیش گئرچکلیک ایله  قورام آراسیندا بیر تمثیل یوخدور و بیلیمین تَمَل چیخیش نؤقطه سی بیر دوگماتیزمدن باشقا بیرشئی دئییلدیر. پوستمودئرنیزمین اونلو و اؤنجو دوشونورلریندن بیری اولان ژاک دئرریدا، فئیئرابئند’ین آنارشیک قارشی چیخیشینی داها دَرلی توپلو و سیستئماتیک حالا گتیرمه یه چالیشمیشدیر. دئرریدا، توپلوم و اینسانلا ایلگیلی بیلگی آلانیندا بیر تور هرمئنؤتیک قورقوسو یاپاراق هم مودئرنیزمین بیلیم آنلاییشینی ائلئشتیرمه هم ده بیر پوستمودئرن توپلوم بیلگیسی اولوشدورما سورونونو چؤزمه یه چالیشمیشدیر. دئرریدا’یا گؤره بیلیمین آماجی دوغرو تمثیلدیر و بیلیم اؤنرمه لری بو دوغرو تمثیلین آراجیدیر.  

 

پوستمودئرنیزمین ائلئشتیریسی

      گللنئرGellner، گیدئنس، هابئرماس کیمی مودئرنلیگی ساوونانلار، مودئرنلیگین اؤنلنمه سی نین، سادجه دَیَرلری نین دئییل دایاندیغی تَمَلین ده اؤنلنمه سی آنلامینا گله جَگینی و ائپیستئمیک و پولیتیک قاریشیقلیغا سبب اولاجاغینی بلیرتمکده دیرلر.کئللنئر’ه گؤره، نه Foucault   نه ده دئرریدا پوستمودئرن توپلومسال تئوریلر اورَتدیلر. آیریجا نه باودریللارد نه ده لیوتارد مودئرن و پوستمودئرن آراسینداکی قیریلما یا دا قوپوشدا نه یین سؤز قونوسو اولدوغونو یئترینجه تئوریلشدیردیلر. سونوچدا، توپلومسال تئوریدَکی ایلک پوستمودئرنیزم دارتیشمالاری مودئرنیته نی پوستمودئرنیته دن آچیخجا آییرمادا و پوستمودئرن دورومو یا دا پوستمودئرن توپلومو اورَتَن تاریخ و توپلومداکی قوپوشو نه یین اورَتدیگینی بلیرتمه ده گؤرولن باشاریسیزلیق طرفیندن لکه له نیر. 

  اؤته یاندان، گیدئنس "مودئرنلیگین سونوچلاری" آدلی یاپیتیندا پوستمودئرن بیر دؤنَمه گیریلدیگینی یادسیماقدادیر. گیدئنس بو اونلو یاپیتیندا مودئرنلیگین قوروملار دوزئیینده چوخ بویوتلو اولدوغونو سورقولاماقدادیر. گیدئنس’ه گؤره مودئرنلیگین قورومسال بویوتلاری: کاپیتالیزم (رقابتچی امک و اورون بازارلاری باغلامیندا سرمایه بیریکیمی)، ائندوسترییالیزم (دوغانین دؤنوشدورولمه سی، ‘یاپای چئوره’نین گلیشیمی)، عسگری ایقتیدار (ساواشین ائندوستریلشمه سی باغلامیندا شیددت آراچلاری نین کونترولو) و گؤزَتله مه (ائنفورماسیونون و توپلومسال دئنه تله مه نین کونترولو)’دور. بو چرچیوده گیدئنس "مودئرنلیک یاپیسال اولاراق کورَسللشدیریجیدیر" دئمکده دیر. کورَسللشمه نین بویوتلاری ایسه اولوس- دؤولت سیستئمی، کاپیتالیست دونیا ائکونومیسی، عسگری دونیا دوزَنی و اولوسلارآراسی ایش بؤلومودور. بؤیله جه گیدئنس’ه گؤره پوستمودئرن بیر دؤنَمده دئییل، مودئرنلیگین سونوچلاری نین رادیکاللاشیب ائورَنسللشدیگی بیر دؤنَمده یاشانیلیر. او’نا گؤره، مودئرنلیگین تَمَل پارامترلری اولان کاپیتالیزم، ائندوسترییالیزم و اولوس- دؤولت بلیرله ییجی اؤنَملرینی هله سوردورمکده دیرلر. بو دوغرولتودا آگنئس هئللر و فئرنجه فئهر’ه گؤره ده پوستمودئرنیته، نه بیر تاریخسل دؤنَم، نه ده یاخشی تانیملانمیش کارئکتئریستیک اؤزَللیکلری اولان پولیتیک یا دا کولتورل بیر ااگیلیمدیر. ترسینه پوستمودئرنیته؛ دیش چیزگیلرینی، مودئرنیته ایله و مودئرنیته یه حواله ائدیلمیش سورونلارلا پروبلئمی اولانلارین، مودئرنیته نی سوچلاماق ایسته یَنلرین و گرَک مودئرنیته نین باشاریلاری نین گرکسه چؤزومسوز آچمازلاری نین بیر دؤکومونو چیخارانلارین چیزدیگی، مودئرنیته نین داها گئنیش قاپساملی زامان و مکانی ایچریسینده کی بیر اؤزَل کوللئکتیو زامان و مکان اولاراق آنلاشیلابیلیر. 

  هابئرماس دَییشیک پوستمودئرن تئوریلرین مودئنیته یه یؤنلتدیگی ائلئشتیریلری، آیدینلانما قارشیتی و ایرراسیونال تئوریلرده گؤروله بیلجک تپکیلرین بیر بیچیمی اولاراق گؤرمکده، دولاییسییلا فاشیزمله ده راحاتسیز ائدیجی بیر اقرابالیقلاری بولوندوغو اویاریسیندا بولونماقدا و مودئرنیته نین تاماملانمامیش بیر پروژه  اولاراق گلیشمه  پوتانسییئلی نین اولدوغونو سؤیله یَرَک مودئرنیته نی ساوونماقدادیر. هابئرماس’ین ائلئشتیریسینی یوغونلاشدیردیغی قونولار، پوستمودئرنیستلرین دلیللرینه رغبت ائتمه مه لری، اؤزنَلجیلیگی ساوونمالاری، بیلیم، دین، فلسفه ، صنعت آیریملارینی هئچه سایمالاری، منطیقین و سؤزون هییئرارشیک اوستونلوگونو ییخاراق، رئتوریگی و یازینی اؤنه چیخارمالاریدیر، هابئرماس’ا گؤره مودئرنلیگه موحالافت، بیر یئرده باتی دئموکراسیلری نین الده ائتدیگی باشاریلاری، رئفورملاری مشروع قیلماغا یارایان قاوراملاری هئچه سایماق دئمکدیر. پوستمودئرنیستلر سوسیولوژی بیلیمی ایله  ایلگیلی اولان، مودئرن دونیا، لاییکلشدیرمه، راسیونالیزاسیون، اوپتیمیزاسیون، باتیلیلاشما، کاپیتالیزم، ائندوستریلشمه، پوست-ائندوستریلشمه،تکنیکلشدیرمه، ائنتئللئکتوآللاشدیرما، نَسنَللشدیرمه، بیلیمسللشدیرمه، ایره لیله مه، آیدینلانما، دئموکراسی و پوزیتیویزم قاوراملارینی گئنَللیکله بیربیرلرییله ائش توتاراق بونلارین هئپسینه قارشی چیخماقدادیرلار. سوسیولوژی نین قونوسو اولان بوتون بو قاوراملار سونوچدا مودئرنلیگین بیر بیلیمی اولان سوسیولوژی نین کئچئرسیز حالا گلمه سی دئمکدیر. مودئرنلیگین بیتدیگینی سؤیله مک مودئرنلشمه ایله  بیرلیکده باغیمسیز بیر کیملیک قازانان سوسیولوژی نین ده بیتدیگی آنلامینا گلیر. 

  گئللنئر، پوستمودئرنیزمی رئلاتیویزمین بیر تورو اولاراق ائلئشتیریر. "پوستمودئرنیزم بیر تور طولئرانسچیلیق؛ هر شئیه طولئرانس گؤسترن توپلومون ائنتئللئکتوآل ائشدَیَری. منه گؤره تام بیر ساچمالیق. گئرچگین گؤره لی اولدوغو؛ بوتون اینانچلارین ائشیت اؤلچوده کئچرلی اولدوغو فیکری تَمَلدن یانلیش. بو فیکیر چوخ عجایب بیر شکیلده، اخلاقی آچیدان چوخ کئچرلی اولان بیر فیکره، بوتون اینسانلارین ائشیت حاقلارا صاحیب اولدوقلاری فیکرینه گؤنده رمه یاپیر. مادام بوتون اینسانلار ائشیت حاقلارا صاحیبدیر، او حالدا بوتون اینانیشلار ائشیت اؤلچوده دوغرودور، دئمه یه گتیریر. بو تام بیر ساچمالیقدیر. چونکو بعضی اینانیشلار دوغرودور، دیگرلری دئییلدیر. پوستمودئرنیزم چوخ یانلیش اولدوغو کیمی؛ فجیع درجه ده جیلالی، آنلاشیلماسی مومکون اولمایان بیر یازین اورَتدی. پوسمودئرنیزمه شیددتله قارشیییم" دئمکده دیر. گئللنئر’ین ده  وورقولادیغی کیمی: لیوتارد’ین تئوریسینده کی بوشلوقلاردان و چیخمازلاردان گئنَلله مه یاپاجاق اولورساق، اویقون بیر پوستمودئرن توپلومسال تئوری نین بیرنئچه مرکزی طاتمین ائتمه سی گرکدیگی سؤیله نه بیلیر. ایلک اولاراق، تئورینیزی تاریخسللشدیرمه نیز یا دا دؤنَمسللشدیرمه نیز گرکیر. اگر مودئرن توپلومدان پوستمودئرن توپلوما بیر کئچیشین اولدوغونو ایددیعا ائدیرسه نیز، اؤنجه کی توپلومسال دوزَنین (مودئرنیته)، یئنی توپلومسال دورومون (پوستمودئرنیته) و بو ایکیسی آراسینداکی قیریلما  یا دا قوپوشون گؤرونوملرینه ایلیشکین مین آچیخلاما اورتایا قویمانیز گرکیر. " دولاییسییلا نه فووجالت، نه باودریللارد، نه لیوتارد نه ده دئرریدا پوستمودئرن توپلومسال تئوریلر اورَتدیلر. پوستمودئرنیستلر، گئنَل اولاراق، (ژامئسون ایستیثنا توتولابیلیر)، مودئرن و پوستمودئرن آراسینداکی قیریلما یا دا قوپوشدا نه یین سؤز قونوسو اولدوغونو یئترینجه تئوریلشدیره بیلمه دیلر. پوستمودئرنیزم، هر باخیمدان مودئرنیته اوزَرینده بیر "آسالاک- پارازیت"  قونوموندادیر؛ مودئرنیته نین باشاریلاری و آچمازلارییلا یاشار و بسله نیر. پوستمودئرنیزم، " مودئرنلیک پروژه سی" نه قارشی بیر باش قالدیریدیر..  

 

سونوچ

       پوستمودئرنیزم دارتیشمالاری کولتورل تئوری آلانیندا، مودئرنیست صنعت بیچیملری و پراتیکلریندن قوپدوغو ایددیعا ائدیلن بیر دیزی کولتورل یاپینتینی تانیملایان معماری، ادبیات، رسم و...آلانلاردا یئنی "پوستمودئرن" کولتور بیچیملری نین ایشارتلری اولاراق باشلادی. فلسفه  آلانیندا، کانتچی گلنَکلر ایچینده قورولموش بولونان بونالیم ایچینده کی فلسفه  گلنَگی نین یئرینی آلاجاق یئنی بیر پوستمودئرن فلسفه  ائحتییاج اولدوغو ایددیعالاری اورتایا چیخماغا باشلادی. پوستمودئرنیزم، متا-آنلاتیلار قارشیسیندا قوشقوجولوغو ساوونور و متافیزیک، تاریخ فلسفلرینی و هرهانگی بیر توتاللاشدیریجی دوشونجه  بیچیمینی رددائدر. 

  سونوچ اولاراق، پوستمودئرن توپلومسال تئوریلر اورَتیله بیلمه دیگی کیمی مودئرن و پوستمودئرن آراسینداکی قیریلما یا دا قوپوشدا نه یین سؤز قونوسو اولدوغو دا یئترینجه تئوریلئشدیریله بیلمه دی. بونا رغمن پوستمودئرنیزم ائنتئللئکتوآل بیر اولقو اولاراق اؤزَللیکله باتی دونیاسیندا ائتکیسینی گیتدیکچه آرتیرماقدا و بؤیوک دارتیشمالارا ندن اولماقدادیر



[1] مقاله ترکیه ده نشر اولونان "ایقتیصادی و ایداری بیلیملر درگیسی"ندن آلینمیشدیر. 2-جی جیلد 2-جی سایی