گونتای جاوانشیر

   

مودئرن مدنییت

و

گونئی آذربایجان میللی مثله سی

   

                  تروتسکی، "اؤلکه ده سوسیال اینقیلابا ایمکان یوخدورسا، او زامان علم و مدنیت ساحه سینده اینقیلاب ائتمک لازیمدیر" ،— دئییر. بو گون بیزیم داوامیز مودئرن میللت اولما باخیمیندان آذربایجانین  افکاری- عمومیسینده فرقلی بیر باخیش آچیسی یاراتماق، آذربایجانی تاریخین قارانلیغیندان چاغداش دونیایا سؤوق ائتمکدن عیبارتدیر. آذربایجان اینسانینین داورانیشلارینا حاکیم اولان ذهنی، سیاسی، دینی ایستیبدادی و ایدئولوژیلرین یؤنلندیرمه سینی اورتادان قالدیرماق میللی موباریزه نین اساس آماجیدیر. آذربایجانین میللی حیاتیندا فیزیکی زامان مفهومو ایله پسیکولوژیک زامان مفهوملاری اؤرتوشمه مکده دیر. 21- جی یوزیللیک اؤزگورلوکلر، مودئرنیزم و پست مودئرنیزم عصری ایکن، گلیشمیش میللتلر بو پسیکولوژیک داورانیش و یاشاییش ایچیندیکن، آذربایجان میللی کیملیکدن محروم ائدیلمیش، اینسان حاقلارینین اینکاری نورمال گؤرولن، قادینلاری عادی خطا اوزوندن داش- قالاق ائدیلن اورتا چاغ اوصول- ایداره سی ایله یؤنتیلمکده دیر. اینسانلیق دئموکراسینین، تمل حاق و اؤزگورلوکلرین نعمتیندن برخوردار اولدوغو بیر اورتامدا، آذربایجان تام بیر کؤله لیک پسیکولوژیسی ایچینده بورخولوب قالمیشدیر. دئمک کی، اینسان کیمی یاشاماق اوچون مدنییت و دوشونجه پلانیندا یا بیر اینقیلاب گئرچکلشمه لیدیر، یا دا زامان آخیشی ایچینده میللت اولاراق تاریخدن سیلینیب یوخ ائدیلمه لیییک. بو باخیمدان اؤز بطنینده و متنینده میللی یازقینی (عاقیبتی) یئتیشدیرن یئنی فلسفه یه احتییاج حیس ائدیلمکده دیر. چونکو بوگونکو فاجیعه وی دورومدا اولوشوموزون سببلریندن بیریسی ده مودئرن میللی-سیاسی  فلسفه میزین، ذهنییتیمیزین اولماییشیدیر. بو گونون یارادیجیسی تاریخدیر. تاریخده کی  عکسیکلیگیمیز نه اولموشسا، هم ایقتیداری الیمیزدن قاپدیرمیشیق، هم ده میللی-سیاسی ستاتوسوموزو(مؤوقعیمیزی) ایتیرمیش دوروما دوشموشوک. شوبهه سیز کی، بونون ان بؤیوک سببی دوشونجه اوٌره تمه مه، دورغون ذهنی دوروملا راضیلاشماق و سونرا دا بو دورغونلوغون باتاقلیغیندا باتماق اولموشدور. اصلینده بوتون ایسلام شرقی ذهنی دورغونلوغون باتاقلیغیندا فاناتیزمه یووارلانماقدا، دوشونجه پلورالیزمینه قیسیتلاما گتیرمکده دیر. آنجاق بیزیم وضعیتیمیزه بیر ده میللی دیلیمیزین، ایقتیصادییاتیمیزین اؤزگه الینده اولماسی اَکلنمیشدیر. بوتون بو تجروبه نی بو گون اینسانلیق ذهنییتینین و ایجتیماعی، ایقتیصادی، سیاسی تکامولون حرکت وئریجی قوووه سینی تشکیل ائدن غرب اؤلکه لری ده چوخ اوزاق کئچمیشده یاشامیشدیر. اؤزللیکله 16- جی عصر رنئسانس دؤنمیندن باشلایاراق دوشونجه ده، مدنییتده باشلاتیلان اینقیلابلار نتیجه سینده آوروپا میللتلری هر نؤوع دینی، ایدئولوژیک، سوٌننَتی ایستیبدادین ظوٌلموندن قورتارماغا اؤزه ندیلر. بو یولدا بؤیوک فداکارلیق ائدیلدی، بؤیوک دوشونجه دئوریملری گئرچکلشدی، میللتلر و فردلر اؤزگورلوکلرینه، اؤز طالعلرینی حلل ائتمه نعمتینه چاتدیلار. ائمانوئل کانتین "بیلمک جسارتین اولسون!"  مئساژی قارانلیق چاغین اورتادان قالخماسینا تکان وئردی. قارانلیقلار عاغلین گوجو ایله اورتادان قالخا بیلر. بیلگی گلمیش و هر نؤوع دینی افسانه لره، توپلومون روحو اوزرینده اولان دینی حاکیمییته سون قویماق اوچون اینسانلارین بئینینی تسخیر ائتمیشدیر. بونون نتیجه سی اولاراق دا آوروپا عصردن عصره یئنی ذهنی هیجانلارلا، یئنی فلسفه لرله و ایقتیصادی ایره لیله ییشلرله گیرمیشدیر. ایسلام شرقی ایسه  "اول نه ایدیکسه، یئنه ده شیمدی همانیز"[1]  قارانلیغیندا و باتاقلیغیندا زینجیر و سینه وورور، " بؤیوک موجتهدلر" دن تقلید ائدیر، اؤز اینسان و میللت حاقلارینین نه اولدوغو حاقدا دوشونمه گی هئچ عاغلینا دا گتیرمه میشدیر.  بونلار عموم- شرق پروبلئمیدیر. بو کوٌللوٌن ایچینده بیز ده واریق. ائله تاریخی بیر دورومداییق کی، یا اسکیدن اولدوغو کیمی بو کوٌللوٌن پروبلئملری ایله مشغول اولوب اؤزوٌموزو محو ائتمه لیییک، یا دا یولوموزو آییریب و باشقا بیر کوٌلل ایله ، مدنی بیر کولل ایله هماهنگ اولاراق اؤزوموزو قورتارمالیییق. سون یوز ایلین تجروبه سی، اؤزللیکله تورکییه تیمثالیندا و آتاتورکون زورلا سئکولارلاشدیرما و مودئرنلشدیرمه اؤرنه گینده گؤستردی کی، یولونو، یازقیسینی، عاقیبتینی ایسلام شرقیندن آییریب و چاغداش دونیایا گیرمک ایسته یه نلر خطا ائتمه میشلر. بو گون بوٌتوٌن ایسلام اؤلکه لرینین آیدینلاری مملکتلرینین تورکییه کیمی اولماسینی ایسته مکده دیرلر. لاکین اولما شانسلاری یوخدور. او کوٌلتوٌروٌ، او دینی قارانلیغی زورلایاجاق آتاتورکو یئتیشدیره بیلمه دیلر. قوزئی آذربایجان و تورکیستان جمهورییتلرینده کی  اؤرنَکلر ده گؤستریر کی، او تاریخدن آیریلیب و مودئرن تاریخی یاشاماق داها اینسانی و اخلاقیدیر. بو گون تورکیستان جمهورییتلری دئموکراسی، اینسان حاقلاری، قادین حاقلاری باخیمیندا گَلَنَکسَل ایسلام اؤلکه لریندن داها ایره لیده دیرلر. باخمایاراق کی، جیددی ایقتیصادی و ایجتیماعی پروبلئملرله ده قارشی- قارشییادیرلار، لاکین بو جمهورییتلرده کی  سئکولار دوروم و غرب دونیاسی ایله هماهنگ اولما فرقلی بیر گله جک موژدله مکده دیر. اؤنملی اولان اودور کی، بیر میللت ساده جه و ساده جه اؤز تاریخینی یاشاماقلا کیفایتلنمه سین. یالنیز اؤز تاریخینی یاشایان میللتلرده هئچ بیر گلیشمه و تکامول اولمامیشدیر، ائتنوس (قوم) اؤز ایچینده بورخولوب قالمیشدیر. 16- جی عصردن آلمانییا اؤز تاریخی ایله ویداعلاشیب فرقلی بیر گله جک آنلاییشینی تصوور ائتدیگی اوچون آلمان میللتی، آلمان فلسفه سی، آلمان دقیقلیگی، آلمان ایقتیصادی معجیزه لری کیمی مفهوملار اورتایا چیخدی. مارتین لوتر آلمانلاری اینانج باخیمیندان دا واتیکانین کؤله لیگیندن آییردی.  "حیاتیندان ممنون اولان اینسان و یا صینیف، تاریخییندن ممنون اولان میللت دوشونه بیلمز. هر دوشونجه بیر قوپوشدور."[2]   داها دوغروسو جهالتیندن ممنون اولانلار دوشونه بیلمزلر. فینلاندییا اؤز کئچمیشی ایله بوسبوتون آیریلدیغی اوچون مودئرن بیر میللت اولدو. فینلادییانین کئچمیشی تام بیر کؤله لیک تاریخیدیر. اؤز تؤره لرینین، کؤتو آلیشقانلیقلارینین کؤله سی اولموشدو فینلاندییا. یوز ایللر بویونجا اؤز آنا دیللرینده یازماقدان اوتانمیش، فین دیلینی کندلی دیلی سایمیشلار. بو ذهنییتدن تام اولاراق آیریلما ضرورتینی حیس ائتدیکلری آندان اعتیبارن میللتلشمه یه باشلامیشلار. 19- جو عصردن اعتیبارن ژاپونییا اؤز تاریخیندن، دئمک اولار کی، ویداعلاشمیش و غربلشمه یه باشلامیشدیر." ژاپون روحو و غرب علمی" ایله باشلایان ژاپونییا بو گون دونیانین ان دئموکراتیک، مرفه اؤلکه لری ایچینده یئر آلماقدادیر. دونیادا ان گووه نیلیر تئکنولوژی ژاپون ذهنییتینه عایددیر. غربین 400 ایل مودتینده الده ائتدیگی مودئرنیزم تجروبه لرینی ژاپونییا تقریبن بیر عصرده منیمسه دی. 16- جی عصر رنئسانسدان اعتیبارن باشلایان تاریخ، ساده جه غربین تاریخی دئییلدیر. غربین اؤز تاریخیندن ویداعلاشماسینین باشلانغیجیدیر. اینسان عاغلینین تاریخیدیر. غرب ده اؤز تاریخیندن آیریلیب، سئکولار ذهنییتی منیمسه دیکجه دینی ایستیبدادین حاکیم اولدوغو تاریخدن اوزاقلاشیب و عاغلین حاکیم اولدوغو تاریخی مرحله یه گیرمیشدیر. بو تاریخ غرب جغرافییاسیندا اولوشسا دا، لاکین گَلَنَکسَل غرب تاریخینین داوامی دئییلدیر. اینسان حاقلاری، میللی حاقلار، قادین حاقلاری، فردی آزادلیقلار، لیبئرالیزم کیمی نعمتلری اینسان عاغلی آنلاماغا باشلامیشدیر. بو دؤنم، آزاد ویجدانلارین کشفی و بو کشفییاتین یایغینلاشما، درینلَشمه، گلیشمه سورجی کیمی تظاهور ائتمیشدیر. تورکییه نین ده بو گون ایسلام اؤلکه لری ایچینده یاشانیلیر مملکت اولماسینین سببی اؤز تاریخینی داوام ائتمه سی اوزوندن دئییلدیر، تاریخه باخیش شکلینی دییشدیردیگی اوچوندور. داورانیش و سوسیال پسیکولوژی (ایجتیماعی روانشناسی) اولاراق تورکییه عثمانلینین اوزانتیسی دئییلدیر، تام آنتی تئزیدیر.  قوزئی آذربایجانین دا موستقیل دؤولت اولماسی تاریخی باسقیلاردان سییریلیب، گلنکسل تاریخین اسارتیندن قورتولوب باشقا تاریخی ماهییتی یاشاماسی ایله گئرچکلشمیشدیر. بلکه قوزئی آذربایجانین بو شکیلده بیر یازقینی یاشاماسینا مودئرنلشمک ایسته ین روس ایمپئراتورلوغونون دا تاثیری اولموشدور، آنجاق هر حالدا قوزئی آذربایجان مین ایللیک دینی، سیاسی تجروبه یه واریث اولان بیر موحیطدن قوپدوغو اوچون، گله جک حاقیندا فرقلی دوشونجه و داورانیش سرگیله میشدیر. بعضی تاریخلر سعادت دوغورمازلار، او تاریخی ذهنییت داوام ائتدیکجه، بدبختلیک و اسارت دویغولاری توپلومون روحوندان آیریلماز. بیر چوخ بیلیم آداملاری میللتلرین گلیشمه سینده و سیچراییش گؤسترمه سینده سوسیال پسیکولوژینین ده ییشمه سینین بؤیوک رول اوینادیغینی اؤرنکلرله ایثباتلامیشلار. بعضاَ میللتلر باشقالارینین دئییل، اؤز داشلاشمیش تؤره لرینین، اؤز معناسیز تاریخینین کؤله سی اولور. آذربایجاندا تاریخین باسقیسیندان سییریلیب، فرقلی گله جک و طالعی یاشامانین تملینی م. ف. آخوندوف قویموشدور. بو گون قوزئی آذربایجاندا بعضی محافیظه کار- مرتجع میللییتچیلر یئنیدن میللتین عاغلینی قارانلیقلارا گؤموب اونو تاریخ حئیرانی ائتمک ایسته ییرلر. مودئرن میللت و اینسان گله جکده نه اولاجاغینین هیجانینی یاشارکن، محافیظه کار و مرتجع ذهنییتلر کئچمیشین نوستالژیسی ایچینده دویغولانیب دورارلار. تاریخ حئیرانلیغی قارانلیق اوممتچی چاغ حیسسییاتینی گونده مده توتماقدان باشقا هئچ بیر شئیه خیدمت ائتمه میشدیر. قوزئی آذربایجاندا ایرتیجاع و محافیظه کارلیق سون زامانلار 2 ایستیقامتده اورتایا چیخماقدادیر: 1. ایرانین، عربیستانین و دیگر ایسلام اؤلکه لرینین کؤروکله دیگی ایسلامی ایرتیجاع. 2. فقیرلیک. آذربایجانداکی ایقتیصادی بؤحران اوزوندن دینی ایرتیجاع اؤزونه تئز یئر ائتمه یه باشلامیشدیر. آذربایجان دؤولتینین مودئرن دینی پروژئسینین اولماماسی دا بو پروبلئمی گئت- گئده درینلشدیریر. زاتاَ دینی فاناتیزمی دوغوران ان بؤیوک فاکتور دا یوخسوللوقدور. یوخسوللوق اوزوندن بو دونیایا گلمه سیندن پئشمان اولان اینسانلار او دونیا افسانه سینه اینانماغا سوروکله نیرلر.  

***

                      یوخاریدا سؤیله دیکلریم عمومی مؤوضوعلاردیر. مشخص (سوموت) شکیلده گونئی آذربایجانین قورتولوشونو بعضی قییاسلارلا و مودئرن مدنییتین فلسفه سی ایله آنالیز ائتمه یه چالیشاق. میللتلر بیر چوخ مدنیتلری و دینلری تجروبه ائتمیشلر. دونیادا باشلایان مودئرنیزاسیون بوتون میللتلر اوچون کئچمیشلردن فرقلی گله جک وعد ائتمیش و بو وعدینی ده بیر چوخ میللتلر تیمثالیندا گئرچکلشدیرمیشدیر. بو گون ان سیال و دیالئکتیک توتوما صاحیب اولان مودئرنیته و یا مودئرن مدنیت قاورامیدیر. البتته کی، بو مدنیتین فیکیر دینامیکلری آوروپادا داها چوخ فعالدیر. لاکین مودئرنیته، سؤیله می و ماهیتی اعتیباری ایله بیر میللته، بیر اؤلکه یه، بیر قیطعه یه (قاره یه) خیطاب ائتمه مکده دیر. اسکی مدنییتلرین ترسینه اولاراق بوتون میللتلره و اینسانلارا خیطاب ائدر. اسکی مدنییتلر یالنیز اونا اینانانلارا خیطاب ائتمیشدیر. مثلا، موسویلیک یهودیلره، عیسویلیک خریستیانلارا، ایسلام ایسه موسلمانلارا خیطاب ائتمیشدیر. موسویلیک ایستیثنا اولماقلا بو خیطابلاردا میللتسیز مجرد اینسان نؤوعو نظره آلینمیشدیر. لاکین مودئرنیته و یا مودئرن مدنییت بوتون میللتلره و اینسانلارا خیطاب ائدر. اینانج، عرق و جینسیندن آسیلی اولمایاراق بوتون اینسانلارا خیطاب ائتمکده دیر. هم ده مودئرنیته نین خیطاب ائتدیگی اینسان میللتسیز دئییلدیر. مودئرن مدنییتین ان بؤیوک کشفی میللت مفهومودور. مودئرنیته، فردی میللته منسوب ائده رک، اونون حیاتینا درین معنا قازاندیریر. مودئرنیته بوتون بشرییتی میللت اولما اساسیندا بیرلشدیریر. میللت اولمادان مودئرن دونیا جامعه سینین بیر پارچاسی اولماق مومکون دئییلدیر. اسکی مدنییتلرین اوممتچیلیک چاغریلاریندا هر زامان بیر اوست، بیر ده آلت کیملیکلر اولموشدور. اوست کیملیگین دیلی و دیگر کیملیک عنصرلری آلت قاتدا اولان کیملیکلری سؤمورموش، حتّی بعضی مکانلاردا محو ائتمیشدیر. مودئرنیته بوتون میللتلره برابر اولاراق مدنی، سیاسی حاق تانیماقدادیر. مودئرنیته نین (مودئرن مدنییتین) سیاسی شکلی "دؤولت- میللت"  مفهومودور. هم ده مشروعییتینی دیندن، افسانه دن، میتولوژیدن، گلنکلره دن (سوننتدن)، ایدئولوژیلردن آلان دؤولت دئییل، مشروعییتینی میللتین شعوروندان، بیلگیسیندن، معلوماتیندان آلان دؤولتدیر. اونا گؤره ده بوتون میللتلری عینی ستاتوسدا گؤرمک مودئرن مدنییته مخصوص بیر اولقودور. بوتون میللتلری عئینی ستاتوسا قالدیرماق اوچون مودئرن مدنییتین ائییتیم (تعلیم) پروژئلری ده وار. فردین سئچیم حاققینا صاحیب اولماسی اوچون جامعه ده سیاسی، دینی و دوشونجه پلورالیزمی اولمالیدیر. پلورالیزم، آزاد و دوشونه بیلن، سئچیم قابیلییتی اولان وطنداش تربییه ائتمه نین، دیکتاتورلوغون انگللنمه سینین ان اویغون یولودور. سئچیمین فلسفه سی بو گون ایسلام اؤلکه لرینده اولدوغو کیمی دئییلدیر. سئچیم، شعورلو ترجیح مسله سیدیر. شعورلو ترجیح اوچون دئموکراسی بیر مئتود و وسیله دیر. بو ترجیحین آرخاسیندا دوران معریفت لیبرالیزم و سیاسی پلورالیزمدیر.  

  ذهنی و ایدئولوژیک ایستیبدادی اینکار ائدن مودئرنیته "دیل"، "گوج" و "آزادلیق"  قاوراملارینی بیر یئرده تقدیم ائتمکده دیر. آزادلیغین آلت قاتی گوجدور. ایقتیصادی، مدنی، سیاسی و علمی گوج. گوجون آلت قاتی ایسه دیلدیر. یعنی آزادلیق دا "دیل"ین اوستونده برقراردیر. چونکو آزادلیق فلسفه سی فیکیرده اورتایا چیخیر. فیکیر ایسه هم دیلله شکیلله نیر، هم ده دیلله ایفاده اولونور. سؤز، فیکیردن اؤنجه دیر. بیر فیکیر نه قدر کی، دیل شکلینه دؤنوشمه میش، سؤزولره بورونمه میشسه اونون گؤرونن طرفی اولماز. فیکیر سؤز یولو ایله اوره تیلیر، پایلاشیلیر. مودئرنیته نین اوزانتیسی اولان پست مودئرنیته نی دیلین اؤز اوزرینده، اؤز کؤکو اوستونده درینلشمه سی، بؤیومه سی اوچون فیکیر ژیمناستیگی اولاراق آنلایانلار دا وار. ژاک دئریدا، "قراماتولوژی حیاتین بوتون ساحه لرینی ایچینه آلماقدادیر"،— دئییر. بو سببدن ده میللی دیللر آنلاییشلاری مودئرن مدنییتین کشفیدیر. مودئرنیته آزاد ویجدانین کشفی ایسه، میللی دیل و میللی دؤولت قاوراملاری دا مودئرنیته نین کشفیدیر. بلکه تئوریده دیگر دینلر و افسانه لر برابرلیک ایدیعاسیندا بولونموشلار. لاکین عملده بونو گؤستره بیلمه میشلر. مشروعییتینی دینلردن آلان او تئوریلر اصلینده جاهیل و قافیل میللتلری محو ائتمک اوچون ساختا موقددسلیکدن باشقا بیر شئی اولمامیشدیر. آنلاشیلدیغی کیمی مودئرن مدنییتین احتیوا ائدیجیلیک تلاشی دا گؤز اؤنونده دیر. بو احتیوا ائدیجیلیگی دونیاداکی اسارت آلتیندا یاشایان خالقلارین میللت اولما ایراده لری و موباریزه لری داها دا یایغینلاشدیریر. مودئرنیته بوتون دونیانی ایچینه آلان ایلک تاریخی مدنییتدیر. مودئرن حیاتین هئچ بیر آلتئرناتیوی یوخدور. یئر اوزونده یاشایان بوتون میللتلر اسارتدن قورتولمالیدیرلار. مودئرن مدنییتین اساس مضمونو بوندان عیبارتدیر کی، اینسانلار، ساده جه غریزه لری (ایچگودولری ) ایله یاشامامالیدیرلار. حئیوانلار ساده جه ایچگودو (غریزه) ایله یاشار. اینسانلار، ایچگودونون اؤته سینده (فؤوقونده) اؤز حیسسییاتلاریندان، داورانیشلاریندان بیر آنلام چیخارماغا چالیشارلار. چیخاریلان بو آنلاملار میللت تاریخینه یوکلَنَر و میللت تاریخینده بیر معنا ایفاده ائده رک بوتون دونیا اوچون فایدالی اولار. مودئرنیزم اؤنجه سی تاریخ ایچگودولرین تاریخیدیر سانکی. مودئرنیته تاریخی، ایچگودولر آخاریندان چیخاریب دوشونجه پلانینا سؤوق ائتمیشدیر. بشرییته فایدالی اولمانین یولو، منسوب اولدوغون میللتین دیلینه، کیملیگینه بؤیوک سئوگی و سایقیدان کئچمکده دیر. نئجه کی، اورهان پاموک تورک دیلینین درینلیگینه ائنه رک "نوبئل"  اؤدولونو آلا بیلدی. ایچگودوسَل (غریزی) ایستکلر ندیر؟ ایچگودوسل ایستکلر او احتییاجلار بوتونودور کی، اگر تامین اولونماسا جانلی اؤلر. مثلا، یئمک-ایچمک کیمی. شووینیست ذهنییتلر و فاشیست رئژیملر بیر میللتین معنوییاتینی، دیلینی محو ائتمک، اونون تکامولونو دوردورماق اوچون او میللتی ایچگودوسل احتییاجلارا محکوم ائدیرلر کی، دوشونجه اوره تمه، کیتاب اوخوما، کیملیگینی درک ائتمه فورصتینی تاپا بیلمه سین. معنویات ایچگودوسل دئییلدیر، تامین اولونماسا اینسان اؤلمز. اینسان اؤلمز، آنجاق تکامول ده اولماز، اینسان حئیوان سه وییه سینده ایلیشیب قالار، هئچ بیر مدنی حادیثه ده ایشتیراک ائده بیلمز. بو گون گونئی آذربایجانین طبیعی جغرافییاسینین سؤمورولوب فارس منطقه لرینه داشینماسی دا بو سییاستدن، بو فاشیست ذهنییتدن قایناقلانماقدادیر.  

                      مودئرن مدنییت عئینی زاماندا اؤز تاریخ مئتودولوژیسی و علمی ایله دونیا عرصه سینه چیخمیشدیر. بو باخیمدان ایجتیماعی، تاریخی واقعه اولاراق بیلینن میللی حرکتی تحلیل ائتمک، دینی و ایدئولوژیک مئتودا دایانماز، فرقلی مئتودا اساسلانار. مودئرنیته نین اینسان عاغلیندا، اینسان ویجدانیندا اویاندیردیغی اینسان حاقلاری و طبیعی حاقلار منطیقینه دایانار. مودئرن مدنییت، وطنی و میللتی اولمایان مجرد مؤمین اینسان تربییه ائتمز، مودئرنیته یه گؤره بو دؤنم قاپانمیشدیر. مودئرن مدنییت میللی دؤولتینه تابع اولان، اؤز جغرافییاسیندا اؤز عاغلینی عملی حیاتدا گئرچکلشدیرن، اوره تگن(تولیدگر)، چالیشقان وطنداش تربییه ائدر. اؤز میللی دیلینده علمینی و ادبییاتینی گلیشدیرن وطنداش. بونون ایبتیدایی بیر اؤرنَگینه شیمالی آذربایجاندا تانیق (شاهید) اولماقداییق. شیمالدا م. ف.اخوندوفلا باشلایان دوشونجه ده ایبتیدایی مودئرنیزاسیون سوره جی تدریجن نیسبی گئنیشله مه یه طرف ایره لیله میشدیر. 1930- جو ایللردن باشلایاراق کوممونیستلر طرفیندن مودئرنیته دالغالاری دوردورولموش، محو ائدیلمیشدیر. م. ف. آخوندوف، م.ع. صابیر. حسین جاوید، حاجی به یلی، جعفر جاببارلی، ی.و. چمن زمینلی مودئرن مدنییتی درک ائتمه نین نتیجه سی کیمی اورتایا چیخدیلار. اونلارین هدفلری میللت اینشا ائتمک ایدی. کوممونیزم دیکتاتورلوغونون کونترولو آلتیندا داها سونرا اورتایا چیخان ادبییاتین هدفی میللت اینشا ائتمک دئییلدی، ایدئولوژی اینشا ائتمک ایدی. اونا گؤره ده هئچ بیر بؤیوک اثرلر اورتایا چیخمادی، چونکو کومونیزمین رئکلامینا حصر اولونموشدو. یئنیدن مودئرن مدنییت دالغالاری شیمالی آذربایجانا گیردیگینده او دؤنم یازیلمیش ادبییاتلارین بیر چوخو زیبیل قابلارینا تؤکولدو. دونیادان قوپوق و اؤز کؤکو اوستونده گلیشمه میش ساختا دیلچیلیک بیلگیسی، مداحلیق ادبیاتینا جهانشومول مودئرن ذهنییتده یئر اولمادی. 1000 ایلدن آرتیقدیر کی، ایران آدلانان موحیطده جامیدلشمیش، داشلاشمیش ذهنییت اؤزونه مخصوص ادبییات و سوسیال ذؤوق اتمسفئری اولوشدورموشدور. مودئرن مدنییت بوتون داشلاشمیش ذهنییتلری داغیتدیغی بیر اورتامدا میللتلرین حاققینی گؤرمک ایستمه یه ن ایراندا حاکیم اولان ذهنییت مودئرن مدنییتین قارشیسیندا دیرنمکده دیر. آنجاق اونون دیره نیش گوجو توکَنه جک، چونکو نه روما ایمپئراتورلوغو، نه سووئتلر بیرلیگی ایمپئراتورلوغو مودئرن مدنییتین قارشیسیندا دیرنه بیلمه دی. ایران آدلاندیریلمیش جهننمده یاشایان میللتلرین حاقلارینی طلب ائتمه منطیقینی مودئرن مدنییتین بو قارانلیق و چوروک ذهنییته قارشی هوجوموندا گؤرمک لازیم. مودئرن مدنییت "میللت حاقلاری"، "قادین حاقلاری"، "اینسان حاقلاری"، "چوجوق حاقلاری"نی هایقیریرکن، فارس فاشیزمی مرکزلی ایسلام آنلاییشی میللتلرین حاققینی اینکار، قادینلاری داش- قالاق ائدیر و یئنی یئتمه چوجوقلاری خورافاتین و جهالتین اویدوردوغو "مئهدی آخیرالزامان"ین عسگرلری آدی ایله دسته- دسته اؤلومه گؤندریر. یا دا میللی حاقلارینی ایسته ین گنج اینسانلاری ایسلام دوشمنلری آدی آلتیندا قارانلیق زیندانلاردا ایشکنجه آلتینا آلیر. شاه ایسماعیل صفویدن باشلاییب گونوموزه قدر داوام ائدن "مئهدی ایمام زامان" خورافاتی آذربایجان خالقینی فارسلارین منافعینه یئم ائتمیشدیر. البتته کی، مودئرن مدنییت بو ذهنییتی قطعی شکیلده ردد ائدر. مودئرنیته یه گؤره اینسانین قورتاریجیسی اونون اؤز ایچینده اولان ایمکانلاردیر. بو ایمکانلار کوللئکتیو شکلینی آلدیغی زامان اورتاق میللی عاغیل اورتایا چیخیر. بوتون گوج ده بو اورتاق ایش بیرلیگینده، اورتاق چالیشمادا، اورتاق عاغیلدادیر.  دئکارت، "اینسانین ان بؤیوک سعادتی عاغلینی دوغرو قوللانماسینا باغلیدیر"[3] — دئییر. قورتاریجی بکله مک هر زامان بیر اوووج یالانچی، فیتنه کار جینایتکارلارین منافعیینه خیدمت ائتمیشدیر. مودئرن مدنییت میللتلرین اینانج سیستئمینده اؤزونه یئر ائدیب جامیدلشن، داشلاشان بو کیمی چیرکین و غئیری- اخلاقی گلنکلرله باریشا بیلمز. مودئرن مدنییت، جامیدلشمیش، داشلاشمیش، تابویا دؤنوشموش بوتون گلنکلری اه ریدیب یوخ ائتمه یه چالیشار. شاهنامه چیلییه، شاه ایسماعیلچیلیغا مودئرن دونیادا یئر اولماز. پسیکوآنالیزده introjection آدیندا بیر نظرییه وار. بو تئورییه گؤره اینسان بعضاَ غئیری- شعوری اولاراق بیر تصوور و یا ایدئولوژینی، بیر عقیده نی اؤز پسیکولوژیک سیستئمینه، شخصییَتینه داخیل ائدیر. فردین شخصییت سیستئمینه داخیل اولان او تصوور، گئرچگی و یا معین بیر فردی تانیما مئعیارینا چئوریلیر. اصلینده اؤز اینانجلارینی، دینلرینی، مذهبلرینی و بونلارین آرخاسینجا دا فردی و ایجتیماعی شخصییتلرینی دین خادیملرینه تاپشیرانلار، بو تئورینین قوربانلاریدیر، بو خسته لیگه یاخالانمیشلار. بو پسیکولوژیک حادیثه  ساده جه فرد اوچون کئچرلی دئییلدیر. میللت اوچون ده کئچرلیدیر. میللتین ده اینانج سیستئمینه بو خستیلک گیردیگی زامان اونون مدنییتدن اوزاقلاشماسینا و بعضاَ ده مسخره ایشلر گؤرمه سینه شاهید اولونور. مثلا، شاه ایسماعیل دؤنمیندن اعتیبارن بو خسته لیک میللتین اینانج سیستئمینه ائله یئرلشمیش کی، او اؤز گله جگینی دوشونمک، کیملیگینی درک ائتمک یئرینه الینه بیر زینجیر آلیب، اؤز جانینا قیییر، باشینی یاریر، سینه سینی دلیک- دئشیک ائله ییر. اؤز ایراده سینی، عاغلینی، دوشونجه سینی بیر موللانین ایرادیسینه تاپشیریر. اؤز ایمامینی کشف ائتمه میش، تانیمامیش اؤله نین یئری جهننممیش! بو خسته لیگی تعقیب ائدن دیگر بیر خسته لیک ده وار کی، داها دا بؤیوک بدبختلیک گتیریر. نه ایمیش بو خسته لیک؟ اونا آگنوسیا agnosia دئییرلر. بو خسته لیگه توتولانلار اشیانی اؤز نورمال حیسلری ایله تشخیص ائده بیلمیرلر. بو اوزدن ده حیسسی باخیمدان خسته دیرلر. صفویلیک بوتون توپلومو بو خسته لیگه اوغراتمیشدیر. یعنی هئچ بیر فردین حیسسییاتی ایمامینکی قَدَر دقیق، درین و دوغرو اولا بیلمز. هر کس ایماملا و نایب-الایماملا  حسابلاشمالیدیر، چونکو او، معصوم و خطاسیزدیر. ایران آدلانمیش بو میللتلر زیندانینداکی توپلوملارین چوخو، او جومله دن بیزیم میللتیمیز ده آقنوسیا خسته لیگینه یاخالانمیشدیر. بو خسته لیگه یاخالانان اینسان قورونماق اوچون اؤز حیسلرینه قطعیاَ گوونمه مه لی، اؤز حیسلرینی و منلیگینی اینکار ائتمه لیدیر. موجتهیدلرین تعلیمینه گؤره اؤز حیسلرینه گوونمک یئرینه معصوم اولان ایمامین حیسلرینه و عاغلینا گووه نیلمه لیدیر. ایمام گَلَه نه قدر ایسه اونون تمثیلچیلرینین حیسسییاتینا اینانیلمالیدیر. بو تعلیمات دا "تقلید" مفهومونو دوغورموشدور. ولایت- فقیه ذهنییتی ده بوردان دوغموشدور. یعنی ایمامین تمثیلچیسی اینسانلارین ویجدانینا، جانینا، مالینا، ناموسونا حاکیم اولما حاققینا صاحیبدیر، او هر شئیی بیلندیر. البتته کی، بو اینانیش ایچینده نه میللت حاقلاری اورتایا چیخا بیلر، نه قادین حاقلاری، نه اینسان حاقلاری، نه ده pئیوان حاقلاری دوغرولار. (آوروپا بیرلیگی حئیوان حاقلارینی قوروما درنکلرینین تورکییه یه ایله تدیگی شرطلردن بیری ده بو ایدی کی، قوربان بایرامیندا حئیوانلاری چوخ اینجیده رک باشینی کسیرسینیز. بو بوغازلاما مئتودونو ده ییشدیرمه لیسینیز دئدیلر. حئیوان اؤلدورولدویونده چوخ اینجیییر.) بو خسته لیکدن میللت اولاراق قورتولمانین بیر یولو وار، او دا حیسسی و عقلی باغلامدا مودئرن مدنییته کئچیشدیر.

                      بیلگیسایاردان فایدالانماق، تئلئویزیونا باخماق، بو کیمی مودئرن تئکنولوژیدن برخوردار اولماق مودئرن میللت اولماق آنلامینا گلمز. بونلار مودئرنیزمین تئکنولوژیک طرفیدیر. یعنی مثلا، 1789- جو ایل بؤیوک فرانسا اینقیلابی زامانیندا بو تئکنولوژیک ایمکانلارین هئچ بیری یوخ ایدی. لاکین اینسان حاقلاری، میللت حاقلاری، قادین حاقلاری، ویجدان آزادلیغی و سئکولاریزم کیمی مودئرنیته نین تمل قاوراملاری او زاماندان اعتیبارن اورتایا چیخمیشدیر. مودئرنیته، تئکنولوژی و آغیر صنایعلرله ایرتیباطدا اولسا دا داها چوخ و داها چوخ دوشونجه مسله سیدیر. میللتلر اؤزونو میللی سیتملردن قورتارمالی و اینسانلار دا خورافاتین جانلار آلان باسقیسیندان خیلاص اولمالیدیر.  

                      مودئرنیته نین تجروبه لریندن یولا چیخاراق بعضی تاریخی حادیثه لری ده ده یَرلَندیرمک مومکوندور. باخمایاراق کی، مودئرنیته تاریخ حئیرانی اولماز، بوتون پلانلارینی ایندیلییه و گله جگه گؤره عیارلار، آنجاق تاریخین ده مدنی حادیثه لریندن واز کئچمز. بو باخیمدان تبریز مرکزلی مشروطه حرکتینی دیرلندیره لیم. مشروطه، سورج و نتیجه اعتیباری ایله مودئرن حرکت دئییلدی، اولا بیلمزدی، چونکو نه سئکولار بیر تجروبه سی، نه سئکولار موسیقیسی، ادبییاتی، نه ده میللی هدفی وار ایدی. نتیجه اعتیباری ایله کومیک و مسخره گؤرونن مشروطه اصلینده تام مودئرنیزم قارشیتی اولاراق اورتایا چیخمیشدیر. چونکو هر بیر حادیثه نی، ساده جه فعالیت سوره جینه گؤره دئییل، هم ده نتیجه سینه گؤره، ده یرلندیرمک لازیمدیر. مشروطه تضادلی دوشونجه لر موحیطینده اورتایا چیخمادی. فعالیت و نتیجه آراسیندا موناسیبت چوخ شئیلری اوزه چیخارا بیلر. فعالیت یاخشی ایمیش، نتیجه سی یاخشی اولمادی دئیه بیر شرط یوخدور. نتیجه فعالیته و فعللرین ماهییتینه، هدفلرینه گؤره شکیلله نیر. فعل و نئتیجه آراسیندا بیر قانونا اویغونلوق وار. مشروطه نین نتیجه سی پهلوی فاشیزمی اولموشدور. دئمک کی، بوتون او قهرمانلیقلار یانلیش نتیجه دوغورموشدور. فعالیتین آرخاسیندا هانسی فداکارلیقلارین دورماسی اؤنملی دئییل. اؤنملی اولان نتیجه دیر. هم تبریز مرکزلی مشروطه و هم ده 1979- جو ایل ایسلام اینقیلابی نتیجه اعتیباری ایله مودئرنیته یه دوشمن اولان جبهه ده یئر آلمیشدیر. مشروطه ساده جه نتیجه اعتیباری ایله فلاکت دوغورمامیشدیر. هم ده تاریخده ایلک دفعه  اولاراق "آیت-الله" لیق قاورامینی (اصطلاحینی) ایختیراع ائدیب، دینی و سیاسی لغتنامه یه سوخماقلا دا بؤیوک خطا ائتمیش، داها سونرا گلن سوچسوز اینسانلارین دا باشینی درده سوخموشدور. مشروطه و خمئینیزم تیمثالیندا صفوییت اؤزونو یئنیدن جانلاندیرمیشدیر. ایسلام تاریخینده نه "حجت- الایسلام"لیق، نه ده "آیت-الله "لیق قاوراملاری اولموشدور. تاریخده، ساده جه سلجوقلار زامانی "نیظامییه" مدرسه سینین مدرریسی اولان محمد غززالییه (1058-1111) فخری(دینی رتبه اولاراق دئییل) "حجت-الایسلام"لیق لقبی وئریلمیشدیر. اوندان باشقا بئله دینی رتبه ایسلام تاریخینده اولمامیشدیر. "آیت- الله"لیق رتبه سی مشروطه اینقیلابی (1905-1906) زامانی اورتایا چیخدی. او زامانین سیاسی اتمسفئرینده مشروطه نی دستکله ین " سید محمد طباطبایی" و "سید عبدالله بهبهانی" آدیندا ایکی آخوند وار ایدی. مشروطه ایله موخالیف اولان "شئیخ فضل الله نوری" یه قارشی بو ایکی آخوندو قویماق اوچون اونلارا " آیت- الله"لیق لقبی وئریلدی. "آیت-الله"لیق اینستیتوتو او زامانکی سیاسی موحیطین دوغوردوغو بیر حادیثه دیر و ایسلاملا دا هئچ بیر علاقه سی یوخدور. ایسلامین یالنیز بیر دقیق آیتی و حجتی وار، او دا "قرآن" دیر. گؤروندویو کیمی، مشروطه حرکتینین اورتایا قویدوغو قاوراملار دا مودئرن مدنییتین فلسفه سی ایله اویغون گلمه مکده دیر. مودئرن مدنییت سیالدیر، دورغون و یورغون دئییلدیر. گوندن- گونه ده ییشن و گلیشندیر. بو اوزدن ده فیکری، سیاسی، ایقتیصادی اسارتی کسینلیکله قبول ائتمز. قبول ائتمه مکله قالماز، بیر میللتین هم خاریجی انگللرینی تانیدار، هم ده اونو اسارتده قالماغا زورلایان اؤز تؤره لرینین ایچ اوزونو ایفشا ائدر.  

  مودئرن مدنیت "شیفاهی میللت"[4]  لر اوچون اؤزه للیکله قورتولوش وعد ائدیر. شیفاهی میللتلری "کتبی میللت"  اولماغا زورلاییر. قلمی وئریر میللتین اؤنجوللرینین الینه و دئییر کی، دده لرینیزدن قالان شیفاهی کولتور یئترلی دئییلدیر، یئترلی اولسایدی کؤله لشمزدینیز، کیتاب یازمالیسینیز. تؤر- تؤکونتولو، دوزه نسیز شیفاهی شعورون بَللَگی (یادداشی) ضعیفدیر، بونلار دا کیتابلاشمیش شعورا دؤنوشمه لیدیر. "اربابان- شمشیر"  مزخرف و آنلامسیز تئرمیندن باشقا بیر شئی دئییلدیر. قیلینجین یانیندا کیتاب دا اولمالیدیر. تورکون قیلینجینی یؤنلندیرن میللی کیتابی اولمامیشدیر. مودئرن مدنیت بونو اولوشدرومالیسینیز— دئییر. کیتابلاشمایان شعور، اؤلکه لری فتح ائدیب باشقالارینا بوراخمیشدیر. بو شکیلده ده تورکلر باشقا میللتلرین یوکسه لیشی اوچون کاتالیزور رولونو اوینامیشدیر. یعنی اؤزون اریییب یوخ اول کی، باشقاسی یوکسلمیش اولسون. بو دا میللی بیر اینانج پروژئسینین اولماماسیندان قایناقلانماقدادیر. گونئی آذربایجان میللی حرکتی شیفاهی میللت اولماقدان کتبی میللت اولماغا دوغرو ائیله ملر بوتونودور. آنا دیلده اؤز دوشونجه سینی، حیسسییاتینی، خاطیره لرینی، علمینی، فلسفه سینی یازان میللت، یعنی یازماغا، قلمه عادت ائدن میللت. بوتون عثمانلی، صفوی، سلجوق سارایلاریندان بیر یارپاق کاغیذ منثور اثر اولاراق تورک دیلینده قالمادی. قالانلار دا توپلومو قارانلیقلارا گؤمن، اینسان دوشونجه سینی خورافاتین محبوسو ائدن شعرلردیر. شاه ایسماعیلین و سلطان سلیمین شعرلری کیمی. مودئرن مدنیت شیفاهی کولتوره گووه نمز. چونکو دوشونجه، یالنیز ائشیتمکله دؤللنه بیلمز، شکیللنمز، درینلشمز. گره ک گؤزلرینی زیلله یه سن کیتابا و اوخویوب- یازاسان، ائلئشتیریب- ده یَرله ندیره سن. علمی و مودئرن ذهنییت، یالنیز بو یوللا درینله شر. غرب دونیاسینین اؤزگورلویه قوووشماسی شیفاهی کولتورله، فولکلورلا فیلان اولمامیشدیر. مودئرن غرب مدنیتی کیتابلارلا، تدقیقات و تحقیقاتلا اینشا ائدیلمیشدیر، ائدیلمکده دیر. گونئی آذربایجان میللی حرکتی ده ماهییتی اعتیباری ایله مودئرن اولدوغو اوچون کیتابلارلا اینشا ائدیلمه لیدیر. کیتابسیزلیق، میللی دیلده تفککوردن محروم اولما مشروطه نی و یا ان سون شریعتمداری ماجراسینی دوغوردو. هئچ بیریسینین میللته یول گؤستره جک بیرجه کیتابی یوخ ایدی. شریعتمدارینین شککییات، خمس، ذکات، قادینلا کیشی آراسیندا سئکسوال موناسیبتلر حاققیندا یازدیغی ریساله یه کیتاب دئمک مومکون دئییل. زاتاَ او ریساله لر کیتابلاشما شعورونا قارشیدیر. دینی ریساله لر تاریخین تکامولو قارشیسیندا انگل اولاراق اورتایا چیخمیشدیر. ایسلامین دا ماهییتینی آنلاماغا انگل اولموشدور. ایسلامین اساس کیتابی بیر یانا دورموش و ریساله لرله توپلوم قارانلیقلارا گؤمولموشدور. هامیسی دا بیر- بیرینی تکرار ائتمیشدیر. گونئی آذربایجان میللی حرکتی بونلارین هئچ بیرینه بنزه مز و هئچ بیرینین داوامی و اوزانتیسی دئییلدیر. بو اوزدن ده تدریجن اؤز کیتابلارینی اورتایا قویمالیدیر. حرکت بؤیودوکجه، اؤز اثرلری ایله بیر یئرده تظاهور ائتمکده دیر. مودئرن مدنیت، بوتون فلسفه سی، تجروبه لری، اینسان و میللت حاقلاری منطیقی ایله بیزیم یانیمیزدادیر. چونکو بیزیم حرکتیمیز مودئرنیته نین حقیقتلرینه تامامی ایله اویغوندور.  

  بیر قالا، گؤزل بیر سارای طبیعتین محصولو دئییلدیر، اینسان ایراده سینین و عاغلینین محصولودور. لاکین بو قالانین، بو سارایین ماتئریاللاری طبیعتده داغینیق شکیلده مؤوجوددور. او داغینیق ماتئریاللاردان بؤیوک معماری اثرلر تاسیس ائتمک اولور. میللت ده طبیعتین محصولو دئییلدیر. میللی دوشونجه نین، ایراده نین، هدفین و میللی دویغولارین نتیجه سیدیر. میللتین ده ماددی ماتئریللاری طبیعتده مؤوجوددور. بو اوزدن ده میللت اولقوسو ابدی بیر اولوشوم سوره جیدیر. میللت، میللییته منسوب اولان فردلرین تفککورلرینین، ایراده لرینین، ایستکلرینین، چالیشمالارینین اورتاق محصولودور. 

  میللتلر باسقی آلتیندا اولاندا دایما تپکیسل (رئفلئکسیو) اولاراق بیر اویانیش حرکتی ایچینه گیره رلر. هر شئی یوخ اولماق عرفه سینده اؤزونه دؤنر. یئتر کی، یوخ اولمانین شعورونا واریلسین. بو شعورا واریلدیغی زامان یئنی هیجانلار، یئنی ائنئرژیلر اورتایا چیخماغا باشلار. آرنولد توینبی یه گؤره، بیر میللت گوجلو تضییقلرله قارشی- قارشییا قالدیغی زامان، اونون اؤزونو ساوونما احتییاجی ماددی و معنوی پلاندا یئنی ائنئرژی اورتایا قویار. عالیم بو شکیلده بیر ایجتیماعی دیالئکتیک منطیقینی اورتایا قویموشدور: حمله- تئز، مودافیعه – آنتی تئز، مدنیت- سینتئز. بونو بو شکیلده اؤز دوروموموزا گؤره تفسیر ائده بیلریک: فارس فاشیزمی بوتون گوجو ایله آذربایجان تورکلرینی تاریخدن سیلمه یه قرارلیدیر. اونون بو هرطرفلی هوجومونا (تئزینه) قارشی گونئی آذربایجان مودافیعه  سیستئمی (آنتی تئز) اؤزونو شکیللندیرمیشدیر. ائتنوسون (خالقین) اؤزونو قوروما سیستئمی گئت- گئده بؤیویور. بو اؤزونو مودافیعه نین کمییت و کئیفییت دورومونون شکیللنمه سی اوچون آزاد دونیادا جریان ائدن مودئرنیته اه سینتیلری ده مثبت تاثیر گؤستریر. بو تئزین و آنتی تئزین توققوشماسینین نتیجه سی (سینتئزی) گله جکده اورتایا چیخاجاق. بو سینتئز یئنی بیر مدنییت دوغوراجاق. بو مدنییت میللی ایستیقلال مفکوره سینی آذربایجانین سیاسی گئرچکلیگینه چئویره جکدیر. بو گون اورتایا چیخاجاق اولان او سینتئزین علامتلرینی معاصیر ادبییاتدا، موسیقیده، علمی مقاله لرده و جمعییتین درینله شن میللی شعوروندا گؤروروک.  

                      عینی زاماندا مودئرن مدنییت اؤزونو درک ائده بیلمه یه ن، اؤزونو درک ائتمکده عاجیز اولان بوتون کولتورلری اینکار ائدر. ساده جه اؤز بطنینده تؤره یه ن و دیگر کولتورلرله ایرتیباطا کئچه رک بؤیویه بیلمه یه ن کولتورلر ائتنوسلارین اؤز ایچینده محبوس قالیب، بوغولوب یوخ اولارلار. مودئرنیته بو کولتورلره هیجان و جان وئرمک ایستر. یئنی هیجانلاری یاخالایا بیلمه یه ن کولتورلر و ائتنوسلار بللی بیر سوره دن سونرا یوخ اولوب گئدرلر. بو گون گونئی آذربایجاندا بؤیوک بیر هیجانا شاهید اولماقداییق. حتّی آنا دیلینده مکتب، درگی اولماماسینا باخمایاراق، میللی دیلده اورتایا چیخان اثرلر لوکال (منطقه ایی) اولماماغا، جهانشمول اولماغا چالیشیر.  آنا دیلینده مکتب اولماماسی اوزوندن دیل قراماتیک اؤزه للیگی و گؤزللیگی ایله بلکه تام اولاراق اؤزونو گؤستره بیلمیر. آنجاق بوتون دونیایلا قوجاقلاشماغا جان آتان بیر یارادیجیلیق هیجانینا، ذهنییتینه شاهید اولماقداییق. مودئرن مدنییت بو هیجانی آلقیشلاماقدادیر. 

  مودئرنیته نین ان بؤیوک کشفی "یئنی گه له نه ک"(یئنی آداب و رسوم)  اولموشدور. ده ییشیم و تکامول گه له نه گی. مودئرن مدنییت، تکامولو بیر گه له نه ک حالینا دؤنوشدورموشدور. ایندیکی زاماندا یاشاماق ایسته یه ن میللتلر اوچون مودئرن مدنیت یول گؤسترمکده دیر. لاکین کئچمیشده تاخیلیب قالان، ساختا و اویدوروق مقددساتین حئیرانی اولان میللتلره ده یاخین دوشمز. مودئرنیته، دینی و ایناجی سوسیال ساحه دن، فردی و ویجدان ساحه سینه سیخیشدیرار. فردله تانری آراسینداکی سیرلی موناسیبتی سوسیال پلانا داشیماق خطادیر. سوسیال پلانا داشیندیغیندا آیت – الله لار و موجتهیدلر توپلوم و تانری آراسیندا علاقه لندیریجی رول اوزرلرینه آلیرلار. سونرا دا بیر موجتئهیدین، دین خادیمینین دین آنلاییشی بوتون توپلوما زورلا قبول ائتدیریلیر. آللاهین بوتون مسئولییتینی اوزه رینه آلان آیتلله لیق سیستئمی، مشروعیتینی ده آللاهدان آلدیغی اوچون هر نؤوu جزا، وحشیلیک، جینایت و قتل تؤرتمکده مطلق سربستلیگه صاحیب اولور. تاریخ بویو دوشونن اینسانلارین دریسینین سویولماسی و بو گون ده دین آدی آلتیندا آذربایجان میللتینین میللی موباریزه سینین سسینی بوغماق بو ذهنییتدن قایناقلانیر. یالنیز بو دفعه  آللاه دا فارسلاشمیشدیر. بو، مودئرنیته نین مئتودو اولان دئموکراسییه و پلورالیزمه ضیددیر. مودئرنیته تکامول تاریخینی اینکار ائتمزکن، بو نؤوع تاریخی کؤکوندن اینکار ائدر، اونو وحشیلیک سایار. مودئرن مدنییتین ان بؤیوک کشفلریندن بیری ده "دیالئکتیک" دیر. بو باخیمدان ک. مارکسین چوخ بؤیوک آیدینلاتیجی رولو اولموشدور. دیالئکتیک اولایلارین کؤکونه ائنیب، سببلرینی، تضادلاری، فعالیت پروسئسینی و نتیجه سینی بیر یئرده بیر بوتون شکلینده تحلیل ائدر. بو سببدن ده مودئرن مدنییت، تاریخی خورافاتلارا دایانماز، داها چوخ علمیدیر. مودئرن مدنییتین کشفی اولان دیالئکتیک سوره ج میللتلری اؤز تاریخلرینی و گله جکلرینی اینشا ائتمه یه سؤوق ائدر. مثلا، بیز تاریخ یاراتمیریق، معنویات اوٌره تمیریک(تولید ائتمیریک). چونکو معنوییات میللی دیلده اوٌره تیلر، او دیلده ده یازیب- اوخویا بیلمیریک. دئمک کی، بیز آهیستوریک (تاریخین ایچینده اولمایان) بیر میللتیک. یعنی تاریخین ایچینده دئییلیک، یا حاشییه سینده ییک، یا دا خاریجینده. مودئرنیته میللی سیتم آلتیندا اولان میللتلری ده تاریخین ایچینه چکمک ایستر. آنجاق بیز ایندیکی دوروموموزلا تاریخه ساده جه کناردان باخیریق. اؤز جغرافییامیزدا گئرچکلشن تاریخده اؤز رولوموز یوخدور. فارسلارین هدفلری اساسیندا تورک تورپاقلاریندا اونلارین تاریخ پلانلاری گئرچکلشیر. بو پلانا گؤره ده یالنیز بیر هدف وار: تورکلرین بو جوغرافییالاردان سؤکولوب آتیلماسی. مودئرن مدنیت بونو قبول ائتمز. لاکین مودئرن اولمایان مدنیت و تاریخ بونو بؤیوک ممنونیتله قبول ائدر. نئجه کی، مودئرن اولمایان بو تاریخین قوروجوسو بیز اولساق دا بیزیم مفکوره میز اونون اومورقاسینی (ستون فقراتینی) تشکیل ائتمه میشدیر. اونا گؤره ده مودئرن مدنیت بو تاریخله ساواشار. آتاتورکون ائتدیگی کیمی. آتاتورک، عثمانلی- اوممتچی ذهنییتینین دوشمنی ایدی. او اوزدن ده او تاریخی و ذهنییتی آنادولو تورکلوگونون یازقیسیندان کنارلاشدیردی. بو گون اؤزه للیکله قوزئی آذربایجاندا مرتجع- موحافیظه کار که سیم صفویلیگین ماهییتینی آنلامادان، بؤیوک نادیرشاهین چؤکه رتمَک ایسته دیگی او قارانلیق چاغی ایده آلیزه ائده رک، اینسانلارین دوشونجه سینی اورتا چاغ صفوی قارانلیغینا سوروکله مه یه چالیشیرلار. بورادا اؤزه للیکله ایران شیعه رئژیمینین بؤیوک رولو وار. صفوییته سوروکلَنمَک ایرانچیلیغی، ایرانی کیملیگی گوجلندیریر. دونیادا دالغالانان مودئرن مدنییت بو مرتجع که سیمین باشاریلی اولماسینی انگلله مکده دیر. قوزئی آذربایجانین آوروپا شوراسینا گیرمه سی گئرچکدن ده ایرتیجاعی فیکیرلری انگلله مک باخیمیندان بؤیوک بیر شانسدیر. بونون نتیجه سی زامان آخیشی ایچینده آذربایجاندا شکیللنه جک اولان حقوق دؤولتینده گؤروله جکدیر. آوروپا شوراسی اولمادان، آوروپا حقوق سیستئمینین نظارتی اولمادان شرق اؤلکه لری دئموکراتیک- حقوق دؤولتی قورا بیلمزلر، بیلمه میشلر. اونلارین تاریخلری، تاریخ حئیرانلیقلاری و تاریخلریندن قایناقلانان ایرتیجا بونا مانع اولار. آتاتورک بوتون ظاهیری و باطینی طرفلری ایله تام چاغداش بیر دؤولر آدامی ایدی.  

  مودئرنیته هم دیشا(خاریجه) یاییلما، هم ده ایچه یاییلما سه جییه سی ایله اسکی مدنیتلردن فرقله نیر. دیشا یاییلما سوره جینده "بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتی"، اینسان حاقلاری اؤرگوتلری کیمی اولوسلارآراسی قورولوشلاری، طبیعتی و حئیوان حاقلارینی قوروما کیمی درنکلری دوغوردو. ایچه یاییلمادا ایسه فرده سئچیم حاققی تانیدی. اونون دوشونجه سینی دار قه لیبلردن، خورافه لرین و دینلرین اسارتیندن قورتارماغا چالیشدی. مودئرن توپلومو تقلیده، سینه وورماغا، ناخیرلار شکلینده بیر یئره ییغیب یاس ساخلاماغا، آغلاشمایا زورلاماق اولماز. مودئرن اینسان داها چوخ کیتابخانالاردا، اونیوئرسیته لرده، تئاترلاردا، ایدمان کلوبلاریندا و دیگر بو کیمی یئرلرده حیاتینی دیرلندیریر. منبرده کی  موللانین اویونبازلیغی ایله اوغلو اؤلموش آدام کیمی مله ین "آدام"  هئچ بیر زامان مودئرن اینسان اولا بیلمز. 

                      بو دیرلندیرمه ده مودئرنیته و غربچیلیک آنلاییشلاری بیر- بیرینه یاخین قاوراملار اولاراق ایستیفاده ائدیلدی. شوبهه سیز کی، هر میللتین اؤز مودئرنیته سی وار. لاکین مودئرنیته نین دوغوم یئری غربدیر. بوتون میللتلر ده اورادان آلیب، اؤز شرطلرینه گؤره منیمسه ییرلر. او اوزدن ده ایندیکی زاماندا غرب مدنییتی و دئموکراسیسی یوکسک مقامدادیر. شرقین غربه وئره جگی بیر مئساژ یوخدور. مثلا شرق غربه: "گئت ولایت- فقیه مرکزلی حکومت قور، عربیستان، افغانیستان کیمی دؤولت قور! "  مو دئیه جک. شرق اؤلکه لریندن هر هانسی نه قدر غربلشمیش و یا غربلشیرسه بیر او قدر ده یاشانیلیردیر. آوروپادا مودئرنیزاسیون سورجی باشلادیغی آندان اعتیبارن شرقدن غربه دوغرو سیاسی، مدنی مهاجرت باشلامیشدیر. ایستیبدادین ظولموندن قاچانلار، فرقلی دوشونجه یه صاحیب اولانلار جانلارینی قورتارا بیلمک اوچون غربه قاچمیشلار. غرب اولماسایدی شرق داها دا بدبخت دورومدا اولاجاقدی. هئچ اولماسا غربین تئکنولوژیک ایختیراعاتیندان فایدالانیرلار. آوروپا بیرلیگینه گیرمه سورجینده تورکییه نین نه قدر دئموکراتیکلشدیگی گؤزلر اؤنونده دیر. گونئی آذربایجان میللی حرکتی،  دوشونجه و حیسسییات اولاراق اؤز آنا دیلیمیزده غربی آنلاماق، غرب سایاغی میللی و دئموکراتیک حقوق دؤولتیندن برخوردار اولماق آنلامیندادیر. تورکچولوک و تورک دونیاسی بیرلیگی قاوراملار دا غربده کی  مودئرنیته نین بیزیم شعوروموزداکی اینعکاسیندان باشقا بیر شئی دئییلدیر.  

                      مودئرنیته عئینی زاماندا اینسانداکی روحی فقیرلیگی، یوخسوللوغو اورتادان قالدیریر. هر بیر فردین اعتیراض حاققی وار. روحی یوخسوللوق دولاییسییلا فرد موختلیفلیک و تکامول دوغوراجاق اعتیراض حاققینی اؤز ایچینده محبوس ائدیر. شرق دونیاسینداکی ایجتیماعی کااوس(kaos- qarışıqlıq, heç bir şeyin yerində olmaması) و فردلرده کی  کومپلئکسلر(عقده لر) بو سببدن اولسا گرک. بو اوزدن ده ایسلام شرقینده مؤوجود اولان سوسیال پسیکولوژی قاتیلدیر، قاتیللیک پسیکولوژیسی ایله یوکلودور. ایسلام شرقینین ان بؤیوک تجروبه سی قاتیللیک ساحه سینده دیر. شرقین دینی تاریخینین میراثی اولان قاتیللیگی و یا اؤلوم جزاسینی آوروپانین طلبلری اوزرینه هم قوزئی آذربایجان، هم ده تورکییه آنایاسالاریندان چیخاردیلار. گونئی آذربایجان بو سوسیال و تاریخی موحیطدن آیریلماغا چالیشدیغی قدر، اؤز سیاسی، ایقتیصادی و ذهنی ایستیقلالینی الده  ائتمکده اوغور قازاناجاقدیر. بو گون آوروپا مودئرنیزمی بیزیم میللی شعوروموزون شکیللنمه سینه هم تورکییه دن، هم ده قوزئی آذربایجاندان داها چوخ تاثیر گؤسترمکده دیر. غرب مودئرنیزمینین وئردیگی "میللت و اینسان حاقلاری" مئساژینی هئچ بیر سویداش اؤلکه میزدن گؤرموروک. بیزیم اؤز تاریخمیزه موداخیله حاققیمیزی یالنیز مودئرن ذهنییت رسمییته تانیماقدادیر. "بو دونیا، او دونیانین تارلاسیدیر"  ذهنییتینین باسقیسی آلتیندا شکیللنمیش اولان مین ایللیک تاریخیمیزدن ده گره کَن یاردیما راستلانمیریق. بو مین ایللیک تاریخین تلقین ائتدیگی ایکی مفهوم وار: جنّت و جهننم. آللاه دا رحمان و راحیم اولدوغو اوچون، یالنیز جنّت اینسانلاری گؤزله مکده دیر. شوبهه سیز کی، بو ذهنییت هئچ بیر ترققییه و یئنیلییه یول آچا بیلمز. نئجه کی، آچمامیشدیر دا. میللت اولاراق، حیات دویغولاریندان قوپاریلمیش بو ذهنییتین اسارتیندن قورتولمالیییق. میللی حرکت، اصلینده بو روحی اسارتدن قورتولماق معناسیندادیر. بو اسکی ذهنییتده "تفسیر، حدیث، فیقه و دینی مئعیارلار حیاتین بوتونونو قوجاقلاییر، دوشونجه یه احتییاج بوراخمیر."[5]   بونون ترسینه اولاراق مودئرنیته چاغداش اینسانین یولونو آیدینلاتاجاق ان آرخایین و گووه نیلیر پروژئدیر.  

                      مودئرن مدنییتین گتیردیگی اولقولاردان بیری ده آچیق توپلوم مفهومودور. مودئرنیته نین "آچیق توپلوم"  اولاراق بیلینَن سیاسی فلسفه سینی ایرانا تطبیق ائتمک مومکون مو؟ ایران آچیق جمعییت اولورسا موختلیف میللتلر دئموکراسی و رفراندوم کیمی سیویل (مدنی) یوللارلا فارس فاشیزمی ایستیلاسیندان قورتارماغی سینایارلار. آچیق توپلومدا، جمعییتین اؤنجوللری اؤز میللتلرینی آیدینلاتماق اوچون هئچ بیر تضییقله راستلانمیرلار. ایران، تاریخی و مؤوجود کولتور آنتروپولوژیسی ایله آچیق توپلوم اولا بیلمز. آچیق توپلوم اولماسی ایله داغیلماسی عئینی اولا بیلر. آچیق توپلومون اؤزه للیگی سیاسی و ایقتیصادی ایقتیداری اؤلکه ده یاشایان بوتون ائتنوسلارین (خالقلارین) اورتاق مالی ائتمکدن عیبارتدیر. فارسلار بونو بیلیرلر. قاپالی سیستئملر ده اؤز ایچیندن چؤکمه یه، داغیلماغا محکومدور. دئمک کی، هر ایکی حالدا ایران داغیلاجاقدیر. بو داغیلمانی ایسه گونئی آذربایجان میللی حرکتی داها دا سورعتلندیره جکدیر. 

                      گونئی آذربایجاندا میللی حرکتین توپلومون داها دا درینلیکلرینه ائنمه سی اوچون میللی بورژوازینین اینکیشاف ائتمه سی لازیمدیر. بو، او دئمکدیر کی، آذربایجانلی اؤز جغرافییاسینین ایمکانلارینا گوونه رَک، مودئرن دونیانین سرمایه قازانما تجروبه لریندن فایدالانمالی، چاغداش صنایع و تئکنولوژیک اثرلردن برخوردار اولمالیدیر. مودئرنلشمه نین ایلکین شرطلریندن بیریسی اؤلکه ده میللی سرمایه نین اینکیشاف ائتمه سیدیر. فارس کیملیگی و فارس هدفلری مرکزلی رئژیملر آنلامیشلار کی، میللی بورژوازینین اینکیشافی ایله میللی شعورون گلیشمه سی بیر تناسب تشکیل ائتمکده دیر. دونیاداکی مودئرنیزاسیون تجروبه لری بونو ایثباتلامیشدیر. بو اوزدن ده آذربایجاندا صنایعلشمه نین قارشیسینی آلماقدادیرلار.صنایعلشمه فارس مرکزلرینده گوجلندیگی اوچون فارس میللیتچیلیگینین فلسفه سی انکیشاف ائدیر، فارس دیلی و کیملیگی مدرنله شیر. بیزیم کیملیگیمیزین آرخاسیندا هئچ بیر گووه نجه اولمادیغی اوچون گئت – گئده دیلیمیز ازیلیر، اریییر.   

***

                      گونئی آذربایجان اینسانینین عاغلی و حیسسییاتی اویانمیشدیر. اونون آیدینلاری مودئرنیزاسیونو و مودئرنیته نی کشف ائتمیشدیر. بو بیر عاقیبتدیر. یاشانماسی، گئرچکلشمه سی گره کن بیر طالعدیر. بونو انگلله مک مومکون دئییلدیر. بوتون دونیایا حاکیم اولان چاغداشلاشمانین دینامیکلری بیزی ده بو ایستیقامته دوغرو سؤوق ائتمکده دیر. بو دا ایستیقلال و اؤزگورلوک طالعیدیر.  

 

  21.10.2006 

   

 



[1] م. ع. صابیر

[2]  Cemil Meriç “Sosyoloji Notları”  İstanbul İletişim yayınları. S.141

[3] Decartes “Ahlak üzerine mektuplar”, çeviren Mehmet Karasan İstanbul, 1989.

[4] Bu ifadə internetdə tanış olduğum Heydər Bayat bəyə aiddir

[5]  Cemil Meriç “Jurnal 2” s. 209