تقی الدین مَنقوش اوغلو

دیلین اینسان اوچون آنلامی

ترتیب ائدن: گونتای جاوانشیر

   

    دیل فلسفه سی، ساده جه دیلین وارلیق- یاپیسی و بو وارلیق- یاپیسی نین باشقا وارلیق-آلانییلا اولان ایلگیسینی، دیلین حیاتلا و سوبیئکتیو- سفئرله اولان باغلارینی آراشدیرماز؛ عینی زاماندا دیلین اینسان اوچون داشیدیغی آنلامی دا اؤنَملی بیر پروبلئم اولاراق اله آلیر. او حالدا دیل، اینسان و اونون دونیاداکی یئری باخیمیندان نئجه بیر آنلام داشیر؟ 

     اینسان، آنجاق دیل  ایله وارلیق- دونیاسی نین ایچینه دالیر؛ اونون درینلیکلرینده یورویور؛ وارلیق دونیاسینی ایشیغا چیخاریر؛ بو  ایشیغا چیخاریلان  وارلیق- دونیاسی نین دئتئرمیناسیون نؤقطه لرینی الده ائدیر؛ بو شکیلده او، کندیسیندن یوخسون (محروم) اولونماسی دوشونوله مه یَن بیلگی نین تورلو سفئرلرینی الده ائدیر و بو بیلگییه دایاناراق بو دونیاداکی حیاتینی دوزَنله ییر. اینسان دیله دایانان بو بیلگی ایله هم اولوملو(مثبت)، هم اولومسوز(منفی) آراچلار میدانا گتیریر. بونلار، هم اونون حیاتینی زنگینلشدیریرلر؛ اونون حیاتینا خیدمت ائدیرلر، حیاتی اوچون یارارلی اولورلار. دیلی اولماسایدی اینسان بو کیمی باشاریلاردان یوخسون  قالاجاقدی. نیته کیم بیر دیله صاحیب اولمایان  حئیوان، بوتون اینسان باشاریلاریندان یوخسون قالیر. بو اوزدَن حئیوان، کندی تکلیگی، سوبیئکتیو- سفئری ایچینه قاپانیب قالیر و باشقا حئیوانلارلا اورتاق بیر سفئر اولوشدورا بیلمیر. آنجاق دوغانین کندیسینه وئردیگی اولاناقلاردان ایچگودوسَل(غریزی) اولاراق یارارلانیر. 

     حالبوکی اینسان، دیلی ایله ینسانلار آراسی" اورتاق بیر سفئر، بیر بیلگی-سفئری اولوشدورور؛ بیلگینی ینسانلار آراسی" بیر قوروم حالینا گتیریر. اونون تاریخده گؤستردیگی ایرَلله مه و گلیشمه، آنجاق بیلگی دئییلن بو اورتاق قوروم سایه سینده گئرچکله شیر. دیل ایله اینسان کوسموسون ان اوزاق اولان جیسیملرییله ایلیشکی قورابیلیر، اونون سونسوز بویوتلارینا دالیر؛ اونون گوزَللیگینی یا دا قورخونجلوغونو دادیر؛ بو شکیلده ان اوزاق شئیلر بئله، دیل ایله اینسانین ان یاخینی اولابیلیر. 

     فقط دیل یالنیز اینسانین کندیسییله، باشقا وارلیق- سفئرلری آراسیندا بیر باغ قورماق، اونلارلا حئسابلاشماق، اونلاردان یارارلانماق، اونلاردان ضرر گؤرمک، اونلارلا کندیسی آراسیندا بیرلشدیریجی باغلار قورماقلا قالمیر؛ عینی زاماندا اینسانلا اینسان آراسیندا ایله تیشیمسَل بیر باغ دا ساغلاییر. اینسان ،آنجاق دیل ایله باشقا اینسانلارلا آنلاشابیلیر یا دا آنلاشامادیغینی گؤرور. بیربیرینی آنلاما ویا آنلاماما دا دیلین اؤزَل بیر باشاریسیدیر. 

     دیل اولمادان اینسان، سوبیئکتیو- سفئرینه قاپانیب قالاجاق و دیشارییا آچیلما اولاناغینا  صاحیب اولمایاجاقدی. دیلین بو اؤنملی ایشله وی، اینسانین باشقا بیر اینسانا یچینی دؤکمه سی"نده کندینی "بوشالتما"سینی  و بؤیله جه یوکونو خفیفله تمه سینی ساغلار. بوگونکو بیو-پسیشیک یاپیدا اولان بو وارلیغین باشقا تورلو حیاتدا قالماسینا اولاناق قالمازدی. بو، دیلین وارلیق یاپیسینداکی "بیلدیرمه" ایشله وی ایله گئرچکلشیر. اینسانین سوبیئکتیو- سفئرینی، باشقالارینا "بیلدیرمه سی" و ایچ دونیاسینی سؤزلو یا دا یازیلی اولاراق ساپتاماسی، دیلین ان اؤنَملی باشاریلاریندان بیریسیدیر. بو "بیلدیرمه" ایله اینسان کندی سفئرینی آشیر؛ کندی دونیاسی نین باشقا اینسانلارین سوبیئکتیو  دونیاسینا قاتیلماسینی ساغلاییر. بو، اونا یاردیم ائدیر؛ اؤزللیکله اینسانین اوزونتو و سیخینتیلاری نین آزالماسینا یاراییر؛ بعضی حاللاردا دا چاتیشمالارین آنلاشمازلیقلارین دوغماسینا ندن اولور.  

     دیلین ان اؤنَملی فوکسییونلاریندان بیریسی ده ساپتاما(تثبیت) ایشله ویدیر. چونکو آنجاق دیل، دوشونولن و گؤروله نی ساپتایا بیلیرو بونون نسلدن نسله اینتیقالینا خیدمت ائدیر. بؤیله جه بیر قوشاغین(نسلین) باشاریلاریندان بیر سونراکی نین یا دا چوخ سونرالاری گلن قوشاقلارین یارارلانماسی ساغلانیر. اینسان بیلگیسی و "دئنئییمی-تجروبه سی"، دیلین سؤزلو یازیلی اولاراق ساپتاما فونکسییونو اولمادان قوشاقدان قوشاغا کچه بیلمه یه جک و اینسان دا تاریخسل بیر وارلیق اولمایاجاقدی؛ هر قوشاق، آنجاق کندی زامانی ایچینه قاپانیب قالان بیر وارلیق شکلینه صاحیب اولاجاقدی. بوندان باشقا اینسان دوشونمه سی ایله اؤته کی آکتلاری نین اورونو اولان بیلگی و صنعت ده هیچ ایرَلیله مه یه جکدی. هر قوشاغین بیلگیسی و صنعتی کندیسی ایله بیرلیکده گؤموله جکدی. آنجاق دیلین ساپتاما ایشله وی ایله اینسانلارین بولوشلاری  یاراتمالاری بیربیرینه قاتیلیر. 

     دیلین ساپتاما ایشله وی اولماسایدی، اینسانین وارلیق- یاپیسیندا چوخ اؤنَملی عکسیکلیکلرله قارشیلاشاجاقدیق ؛ فقط دیلین کندیسی اولماسایدی، اینسان، بیلیم، فلسفه و صنعتدن یوخسون قالاجاقدی.فقط دیل، بو آلانلارین بیر آراجی دئییل، اونلارین تملیدیر.چونکو دوشونمه و گؤرمه، آدلاندیرما و بونون دَییشیک شکیللری آنجاق دیلله اورتایا چیخیر. دیلسیز، دوشونمه و گؤرمه، گؤروله نی و دوشونوله نی ساخلاما اولاناغی اولمایاجاقدیر. بؤیله بیر دوروملا حئیوانلار دونیاسیندا قارشیلاشیریق حتی دیلی اولماسایدی، اینسانین بیو- پسیشیک یاپیسی نین بئله دَییشیک اولماسی گرَکَه جکدی. 

     اینانچلار- سفئری ده آنجاق دیل سایه سینده اورتاق بیر آلان اولور.چونکو اینانچ آلانیندا، دیلین، قونوشمانین اینسانلار اوزَرینده بؤیوک بیر ائتکیسی واردیر. میستیک بیر سفئردن گوجونو آلاراق "قلب"دن گلن کلیمه لر، یئینه اونلارین آنلاملارینی دویابیله جک "قلب"لره سسله نیرلر؛ اونلاردا اولاسی اولان ائتکینی یاپارلار؛ یا دا هیچ ائتکیله مزلر. اینانما و ایناندیریلما کیمی بوتون فئنومئنلر دیلین اورونودورلر. 

     دیل ایله مئیدانا گلن قونوشما اینسان حیاتیندا بؤیوک بیر رول اوینار. قونوشما، ایکی یا دا داها چوخ اینسانین بولونماسینا باغلیدیر. فقط، دوشونن اینسان دا، کندی کندیسییله قونوشور. قونوشمانین واراولماسی، سوسمانین، قونوشمامانین، اینسان اوچون بیر آنلام داشیماسینی ساغلاییر. اگر دیل و قونوشما اولماسایدی، سوسما، قونوشماق ایسته مه مه هیچ بیر آنلام داشیمازدی. چونکو سوسابیلمه، عینی قونوشما کیمی، اینسانین وارلیق یاپیسی ایله، اؤزویله ایلگیلی بیر فئنومئندیر. Max Scheler، سوسماغی بیر ؤز" فئنومئنی اولاراق گؤرور. قونوشمایان، دیلی اولمایان حئیوانین سوسماسیندان سؤز ائدیله بیلمز؛ اونون سوسماسی، هیچ بیر آنلام داشیماز. ایندی قونوشما ایله اونون قارشیتی اولان  سوسما، آنجاق دیلین بولوندوغو بیر یئرده بیر آنلام داشییابیلیر. بو ندَنله، سوسما، آنجاق اینسان، یعنی قونوشان بیر وارلیق اوچون بیر آنلام و اؤنَم قازانیر. 

     دیلین بیربیرینه قارشیت ایکی ایشله وی داها واردیر: دیل، بیر یاندان اینسانین کندیسینی، ایچ حیاتینی، یاپتیقلارینی، ائتدیکلرینی، نیتلرینی اولدوغو کیمی بیلدیرمه سینی ساغلار. اؤته یاندان اینسانین کندیسینی ساخلاماسینا(گیزله مه سینه)، یاپدیقلارینی ائتدیکلرینی، نییتلرینی باشقا شکیلده گؤسترمه سینه اولاناق ساغلار. اینسانین بورادا نه درجه یه قَدَر باشاریلی اولاجاغی یا دا اولامایاجاغی، بیلگی پسیکولوژیسینی و بیلگی تئوریسینی ایلگیلندیریر. بو ایکی دورومدان بیرینه یالانچیلیق، اؤته کینه ده دوغرولوق دئیه بیله جه گیمیز اوچون، باشقا  بیر باخیمدان ائتیکانی ایلگیلندیریر. دیل فلسفه سی اوچون بو فئنومئنلری گؤسترمک یئترلیدیر. فقط دیلین بو ایکی ایشله وی حیاتدا اؤنَملی روللار اوینار. بو سایه ده دئماقوق، یالانچی دیله دیگی کیمی قونوشور، دیله دیگی کیمی اولایلاری، فئنومئنلری دَیییشدیرَرَک،  کندی نییتلرینی ماسکالاماغا چالیشیر؛ دوروست اینسان دا اولوب بیتنلری، نییتلرینی اولدوغو کیمی آنلادیر. دوروستلوک و یالانچیلیق کیمی بیربیرینه قارشیت ایکی فئنومن اورتایا چیقار. 

     بوندان آنلاشیلیر کی، دیلین آنلاتیملاری هیچ بیر زامان اونون داشیییجیسی اولان اینسانین دَیَر-دویغوسونا، دَیَر دئتئرمیناسیونونا قارشی ایلگیسیز قالاماز. دیلین اوبیئکتیو اولدوغو، قوشولسوز اوبیئکتیو قالدیغی یئر، بیلیم آلانیدیر. بورادا سوبیئکتیولیک گئج-تئز ایفلاس ائتمک زوروندادیر.