R. G. COLLINGWOOD[1]:

تاریخ و فلسفه  آراسیندا

 بیر بیرلیک آراییشی

دوکتور کوبیلای آیسئوَنَر

حاضیرلایان: گونتای جاوانشیر

  20-جی عصر فلسفه سی، آرتیق گئنَللیکله، دیزگه (منظومه) اولوشدورما گیریشیملرینی بیر کنارا بوراخاراق، چئشیدلی بیلیم داللارینداکی آراشدیرما یؤنتَملری نین نلر اولماسی گرکدیگی اوزَرینده دورموش و اؤنَردیگی یؤنتَملر آراجیلیگییلا دا، ایلگیلی بیلیم دالی نین قونوسونو اولوشدوران اولقولاری آنلاما و آچیقلامانین نئجه اولاجاغینا ایلیشکین بیر دوشونجه  ائتکینلیگی اولما ایشله وینی عهده لنمیشدیر. بو عصرده تاریخین نه اولدوغو اوزَرینه یاپیلان فلسفی دارتیشمالار، بیلیم چئوره لرینده اؤنَملی بیر یئر قاپلامیش و سوسیال بیلیملر اوچون گئنیش بیر اوفوق آچمیشدیر. قونویلا ایلگیله نن بوتون قورامچیلار، صنعت، دین، تاریخ، پولیتیکا و بیلیم سورونلارینی چؤزمک اوچون بؤیوک بیر چابا خرجله یَرَک، اینسانین یاپیب ائتدیکلری نین آنلامینی قاورایابیلمک آماجییلا، "آنلاما"، "یوروملاما"، "آچیقلاما" کیمی قاوراملاردان یارارلانمیشلار. تاریخ فلسفه سی، دئنه یجی گَلنَگین ده ائتکیسییله، اینگیلتَره' ده یاخشی ایلگی چکمه میشدیر. والش "تاریخ فلسفه سی اوزرینه بیر مقدمه" آدلی یاپیتیندا، بو ایلگیسیزلیگی، " تاریخ فلسفه سی اوزَرینه یازی یازان بیری، ان آزیندان اینگیلتَره' ده، ایشه، قونوسونون وارلیغینی حاقلی چیخارماقلا باشلامالیدیر"، سؤزلرییله وورغولامیشدیر. گئرچکدن ده، 19. عصرده، اولقوجولوغون ائگئمن بیر فلسفی آنلاییش اولاراق قبول گؤرمه سی، آوروپا' دا، تاریخین یا دا داها گئنَل بیر دئییمله تاریخسل آنلاییشین گئری پلانا ائدیلمه سینه ندن اولموشدو. 

  بو آنلاییشا ایلک قارشی چیخیشلار، 19. عصر سونوندا، اؤزَللیکله ده هئگلین اؤلوموندن همن سونرا آلوولانان ایده آلیست ائییلیمله بیرلیکده اورتایا چیخمیشدیر. اولقوجولوق، فلسفی بیر دیزگه اولماقلا بیرلیکده، بیلیمسل بیلگینی اؤن پلانا چیخارمیش و بو ندنله، اولقوجولوغا قارشی یاپیلان هر سالدیری بیلیمه قارشی یاپیلمیش بیر سالدیری اولاراق آنلاشیلمیشدیر. اویسا گئرچکده، بو سالدیریلار بیلیمه قارشی دئییل، بیلیمی تَک بیر بیلگی تورو اولاراق گؤرَن فلسفی آنلاییشا قارشی یاپیلمیشدیر. اینگیلتَره' ده، Bradley، بو یئنی آخیمین اؤنجوسو 

  اولموشدور.   The Pressuppositions of Critical History آدلی دئنه مه سینده، هئگلچی بیر یاخلاشیملا، تاریخ بیلیمی نین سورونلارینی اله آلیب، ائلئشدیرَل بیر باخیشلا دارتیشمیشدیر. Bradley- دن  سونرا، اوزونجا بیر سوره، بو قونودا ائتکیلی اولابیلمیش دوشونورلره راستلانمامیشدیر. 20. عصره گلیندیگینده، Oakeshott و Collingwood، Bradley- نی ایزله یَرَک، یئنیدن ایده آلیست بیر ائییلیمین اینگیلتَره' ده جانلانماسینی ساغلامیشلار. آماچ، اینسانین اورتایا قویدوغو بوتون دَیَرلری، اینسانی آنلاماق اوچون، آیدینلاتماقدیر. Collingwood، بوتون عؤمرو بویونجا، دین، بیلیم، صنعت، تاریخ و فلسفه کیمی بیلگی تورلری آراسیندا، اؤزَللیکله ده فلسفه  و تاریخ آراسیندا، اونلاری بیر بوتونون پارچالاری کیمی گؤرَرَک، ایلیشکیلر قورماغا چالیشمیش، و بونو، باتی اویقارلیغینی آنلامانین تک یولو اولاراق وارسایمیشدیر. آیریجا Collingwood، تاریخ و فلسفه  آراسیندا قورماغا چالیشدیغی اوزلاشمانی، هر ایکی بیلگی دالینی قورومانین تک چاره سی کیمی ده دوشونموشدور.  بیر چوخ باخیمدان هئگلین تاریخ گؤروشونو آنیمسادان Collingwood -ون بو گؤروشو، فرقلی بیلگی تورلرینی بیرلشدیرَن قاپساییجی بیر بیلگی تورو اولاراق، تاریخه اؤنجه لیک وئرمکده دیر. ساولارینی تمللندیرمک اوچون، دیلته Dilthey و -Corceون بَلیرله دیگی یولو ایزله ین Collingwood، آنلاما یؤنتَمی و بونون تاریخله اولان ایلیشکیسی اوزَرینده 

  دورموشدور." بؤیله جه ، کندیسینی، کندی دئییشییله، "تاریخسل دوشونمه ایله اورتایا آتیلمیش اؤزَل سورونلارا دئیینَن اؤزَل بیر فلسفی آراشدیرما دالینا آدامیشدیر." بو آنلامییلا Collingwood -ون تاریخ فلسفه سی، تاریخسل یاسالاردان، دونیا گؤروشلریندن یا دا گله جگه یؤنه لیک قورقولاردان دئییل، داها چوخ، برادلی، دیلته و جروج' دا اولدوغو کیمی، تاریخسل بیلمه نین نئجه اولاناقلی اولدوغونا ایلیشکین بیر بیلگی قورامیندان اولوشماقدادیر. بو آنلاییش دوغرولتوسوندا، Collingwood، هر نه قَدَر، ایلک دؤنَملرینده، معللیمی Cook Wilson' un  ائتکیسینده قالیب، فلسفه  سوروشدورماسی اوچون بیلیمسل آراشدیرما آلانینی اویقون بیر آلان اولاراق گؤرموشسه ده، داها سونرا، تاریخه و صنعته اولان ایلگیسیندن اؤتورو، بو دوشونجه لری گؤزآردی ائتمک آنلامینا گلن گئرچکچی یاخلاشیمیندان اوزاقلاشمیش (چونکو، اونا گؤره،تاریخی گؤزآردی ائتمک دئمک، کئچمیشده دارتیشیلمیش اولان فلسفه  سورونلارینی گرَگی کیمی قاورایاماماق دئمکدیر) و تاریخسل اولایلاری گئنَل بیر دیزی یاسایلا آچیقلامایلا چالیشان اولقوجو گؤروشه قارشی چیخاراق، توم یاشامین اینسانلارین تاریخسل ائیله ملری اولاراق گؤروله جه گی بیر فلسفی آنلاییشی اؤنگؤرموشدور. بو، عئینن بیلیمین دوغانی آچیقلاماسی کیمی، فلسفه نین ده تاریخی آنلاماسی و آچیقلاماسی آنلامینا گلمکده دیر. ایشته، Collingwood-ون فلسفه دن بکله دیگی بودور. Collingwood -ون سورولاری، گلنَکسل تاریخ فلسفه سی نین سورولاریندان چوخ فرقلیدیر. او، ایلکین، "تاریخسل بیلگی نئجه اولاناقلیدیر؟" سوروسونو سورموشدور. 

  هوگان' آ گؤره، Collingwood، بو سورونو یانیتلاماق اوچون، ذئهنین 

  تاریخسللیگینی گؤزاؤنونده بولوندوراجاق بیر بیلگی فلسفه سی اؤنَرمک زوروندا اولدوغونون فرقینه وارمیشدیر. بونون سونوجوندا Collingwood، تاریخی، "ذئهنین بیلیمی؛ ذئهنین اؤز-بیلگیسی و کندی کندینی اولوشدورمانین کندیسی" اولاراق تانیملامیشدیر. Collingwood بورادا، "ذئهنی سورغولامانین دوغرو یولونون، آنجاق تاریخین یؤنتَملرییله اولاناقلی اولدوغونو"گؤسترمک، ایسته مکده دیر. تاریخ، اوستونه دوشن گؤره وی یئرینه گتیرمک اوچون، کندی یؤنتَمینی گلیشدیرمک و دوغا بیلیمی نین جانسیز یؤنتَملریندن قورتولماق زوروندادیر. اییرمینجی عصر فلسفه سی، Collingwood –آ گؤره، کانتین دوغا بیلیملری اوچون یاپمیش اولدوغو ائلئشدیری نین عئینیسینی تاریخسل بیلیملر اوچون یاپاجاق اولان بیر تاریخسل منطیق ائلئشدیریسی یاپماق زوروندادیر. Collingwood، تاریخ و فلسفه  ایلیشکیسی اوزَرینده

 دوردوغو ایلک کیتابی، Religion and philosophy آدلی اثرینده، دین و فلسفه نی اؤزدئشلشدیرمیش و بونو، دونیانین بیر یوروملانیشی اولاراق اله آلمیشدیر. Collingwood -آ گؤره، بو، دونیانین فلسفی بیر قورامیدیر. "" ینسان دوغاسی نین بیلیمی"، اولایلارین "ایچی" و "دیشی"، " سورو و یانیت منطیقی" و "کئچمیش دوشونجه نین ایندیکی زاماندا یئنیدن جانلاندیریلماسی" کیمی قوراملارینی بو یاپیتدا دیله گتیرمیشدیر. اونا گؤره، بو کیتاب، " خریستییان اینانچلارینی، بیر دوگما اولاراق سونما دئییل، فلسفی بیر سورونو ائلئشدیرل بیر بیچیمده چؤزمه آتیلیمی نین بیر سونوجودور. بونون اوچون، دین و فلسفه  آراسینداکی چوخ یاخین بیر ایلیشکینی، حتی اؤزدئشلیگی گؤسترمه یه چالیشیر. عئینی شئیی، دین و تاریخ، تاریخ و فلسفه  آراسینداکی ایلیشکینی گؤسترمک اوچون ده یاپار. بو سورونا دئیینیرکن، Collingwood، تاریخه ایلیشکین اولاراق قاپساملی آچیقلامالاردا بولونمامیش، سینیرلی بیلگیلر وئرمیشدیر. 

  بو یاپیتیندا تاریخی، "درجه درجه آرتان اولقوسال بیر دئنه ییم" اولاراق تانیملامیشدیر. "صاف تاریخ" اولاراق آدلاندیردیغی بو تاریخ، بو ندنله، 

  فلسفه  اولماقسیزین واراولاماز، باشقا بیر دئییشله، فلسفی اولمایان تاریخ دییه بیر شئی اولاماز. Collingwood بئله سؤیلر: تاریخ اولدوقچا قارماشیق یاپیداکی فلسفی اؤن قبوللری اولماقسیزین ایره لیله یه بیلمز. او قانیتلارا دایانیر، بو ندنله، قانیتی دَیَرلی قیلماق اوچون ائپیستئمولوژیک وارساییملار اوره تیر؛ آنلامی اخلاقسال دَیَرلرله قاریشمیش اولان تئرمینلرده کی، تاریخسل اؤزَللیکده کی ائیله ملری بَتیملر و مه یدانا گلن اولایلارین 

  اولاناقلی اولوب اولمادیقلارینی بَلیرلر، بو ایسه، آنجاق بعضی گئنَل مه تافیزیکسل سونوچلارین دَیَری آنلاشیلاراق یاپیلابیلیر... عئینی بیچیمده، فلسفه ده تاریخ اولماقسیزین اولاناقسیزدیر؛ هر قورام اولقولار اوزَرینه بیر قورانی اولمالیدیر و اگر اولقولار یوخسا، قورام دا اولامایاجاقدیر:

  بو اوزدن تاریخ و فلسفه ، Collingwood اوچون، ائپیستئمولوژیک اولاراق 

  بیربیرلرییله بوتونویله ایلیشکیلیدیر. گئرچک بیر آنلاما اوچون، تاریخ فلسفه نی گرکسَر، اولقولار اوچونسه فلسفه  تاریخی گرکسَر. هر ایکی دوشونسل ائدیم (عمل)  اوچونسه Collingwood، سونوچدا بونلارین اؤزدئش اولدوقلارینی وورغولایاراق، شونلاری سؤیلر: فلسفه یه بنزَین تاریخ؛ گئرچک بیر دونیانین بیلگیسیدیر...تاریخ a parte objecti  - بیلمه یی ایسته دیگیمیز تاریخسل آراشدیرمانین گئرچکلیگی- بیر بوتون اولاراق وارلیقدان باشقا بیرشئی دئییلدیر؛ بو دا ذاتن فلسفه نین نسنه سیدیر. تاریخ a parte objecti - تاریخچی نین ائدیمی - اولموش و اولماقدا اولان هر شئیین سوروشدورولماسیدیر؛ و بو دا فلسفه دیر... تاریخ و فلسفه  بو ندنله عئینی شئیدیرلر. بو ایفاده لر، بیزی، کیتابین ان دارتیشمالی سونوجونا، یعنی، تاریخ و فلسفه نین اؤزدئش اولدوغو سونوجونا گؤتورمکده دیر. 

  Collingwood - ون، تاریخ و فلسفه  آراسینداکی ائتکیله شیمه ایلیشکین بو دوشونجه لری نین،  جروج-ون گؤروشلریندن قایناقلاندیغی آچیقدیر. Collingwood-ون ساوی، تاریخ و فلسفه نین آلانی نین، بوتون وارلیغی قوجاقلامیش یا دا "اولموش و اولماقدا اولان" هر شئیی قاپسامیش اولماسینا دایانماقدادیر. بورادا قارشیمیزا چیخان سورون، بو ساوین تاریخ و فلسفه  نین هر ایکیسی نین ده دوغاسینا اویقون اولوب اولمادیغیدیر.   

  Collingwood،Speculum Mentis-ده، بؤیله  بیر سورونون فرقینه وارمیشجاسینا، تاریخ و فلسفه  اؤزدئشلیگی نین اولاناقلیغینی آچیقچا رددائدر و فلسفی بیر یانیلقیدان داها چوخ بیر شئی اولمایان بو گؤروشو ائلئشدیریر. اونا گؤره، تاریخسل یارقیلارین عکسیکلیگی قبول ائدیلمه لی و بوتونسللیگی آچیقلاماق آنلامینا گلمه دیکلری گؤرولمه لیدیر. Collingwood، تاریخ و فلسفه آراسینداکی فرقلیلیگی وورغولارکن، فیلسوفون، تاریخچی نین بیلمه دیگینی بیلدیگین ایددیعا ائتمکده دیر. چونکو اونا گؤره فیلسوفون اولقولار اوزَرینه اولان بیلگیسی، اولقولارین کندیسینه اورگانیک اولاراق باغلیدیر. Rotensterich، Collingwood-ون بو ساوی نین، "تاریخسل ائیله م کندی کندیسی نین بیلینجینده دیر" کیمی، کئچئرسیز بیر وارساییم اوزَرینه قورلموش اولدوغونو بَلیرتیر.   

Collingwood -آ گؤره، فرقلی تینسل آلانلار اولان تاریخ و فلسفه  آراسیندا 

  بیر قوشوتلوق واردیر. عئینن تاریخین دیگر آلانلار آراسیندا بیر آلان اولماسی 

  و کندیلرینی آچان توم آلانلار اوچون بیر آلتیاپی اولوشدورماسی کیمی، فلسفه ده، دیگر آلانلار آراسیندا بیر آلاندیر و اونون طرفیندن ساریلمیش توم 

  آلانلارین هامیسی نین دیزگه سل چاتیسینی اولوشدورور. آلانلارین آرخا پلانی اولاراق تاریخ، آلانلارین توپلامی اولاراق فلسفه ایله قوشوتلوق گؤستریر. تاریخده کی فرقلی تین آلانلاری بوتونویله ایچه آلینمیشلار، اویسا فلسفه ده آچیقچا ساریلمیشلار. Collingwood، "صنعتده، دینده، بیلیمده و تاریخده، گئرچک نسنه نین دایما ذئهنین کندیسی اولدوغونو و یالنیزجا گؤرونوشده کی نسنه نین ذئهندن باشقا بیر شئی اولدوغونو" ایددیعا ائدَر. ایچسل اؤز و دیشسال گؤرونوش آراسیندا بیر چلیشکی ایچرمه یَن ذئهنسل آلان، فلسفه دیر. بو آنلامییلا فلسفه، تاریخه قارشیت بیر بیچیمده، "دونیا تینی"نین بیر پارچاسی اولاراق کندی کندینی قاورایان، دوشونجه دیر. فلسفی ائیله م(فعالیت)، ایلگیلندیگی دونیایا یابانجی و اونون دیشیندا دئییل، ترسینه او دونیانین ایچینده دیر و بو ندنله، تاریخه بنزمز.   

  Collingwood، بو گؤروشلرینی "The nature and Aims of a philosophy of history"  آدلی دئنه مه سینده داها دا کسکینله شدیرَرَک، تاریخسل دوشونجه نین  سینیرلی، فلسفی دوشونجه نین ایسه سینیرسیز اولدوغونا دئیینیب، تاریخ و فلسفه آراسینداکی فرقلیلیکلری بلیرگینلشدیرَر. Collingwood- آ گؤره، هر تاریخچی، تاریخه کندی آچیسیندان باخار و باشقا هیچ کیمسه نین گؤرمه دیگی بعضی سورونلاری گؤرور. بو ندنله، تاریخچی، هر سورونا کندینه اؤزگو بیر باخیش آچیسییلا یؤنه لیر و دولاییسییلا دا اونو، کندینه اؤزگو بیر یؤندن قاورار. بو آنلامییلا، "هیچ بیر تاریخچی گئرچگین بیر یؤنوندن داها آرتیغینی گؤره بیلمز. بو دا، تاریخسل سوروشدورمانین آصلا توکنمه مه سی و کیچیک بیر تاریخسل آلانین اینجه لنمه سی نین بئله، هر یئنی تاریخچی نین اللرینده یئنی بیر بیچیم آلماسی آنلامینا گلیر. 

بو یانییلا تاریخسل بیلینچ، Collingwood اوچون، ایده آل آنلامدا بیرئیین  بیلگیسیدیر. بو اوزدن تاریخ، صنعتدن و بیلیمدن فرقلیدیر. ایکی صنعتچی،  هرهانگی بیر نسنه نی بیربیرینه قارشیت آنلاملاردا یوروملایابیلیرلر؛ آنجاق،  ایکی تاریخچی هرهانگی بیر نسنه نی بیربیرینه قارشیت اولاراق یوروملارلارسا، ان آزیندان بیر طرفده بیر یانلیش اورتایا چیخار. یعنی تاریخ، Collingwood-آ گؤره، بوتون ذئهنلر اوچون بیر و عئینی اولان بیر نسنه یه صاحیبدیر؛ یینه، عئینن تاریخ و صنعتین اؤزدئش اولمادیغی کیمی، تاریخ و بیلیم ده اؤزدئش دئییلدیر. بونلارین ایکیسی ده بیلگی اولاراق آدلاندیریلمالیدیرلار، چونکو بونلارین هر ایکیسی ده، دوغرو و یانلیش ایلیشکیسینه دایانیرلار؛ آنجاق، بیلیمسل دوشونمه  سویوت بیر دوشونمه، تاریخسل دوشونمه  سوموت بیر دوشونمه دیر. بو ندنله بیلیمین نسنه سی نین بیر اولقو دئییل ده، سویوت بیر تیپ یا دا بیچیم اولماسی، بیلیمین یارقیلاری نین هر زامان قوشوللو اولماسینی گرکدیریر: Collingwood بئله سؤیلر: 

  بیلیمده اولامسال (کاتئقوریک) قونوشما بیچیملری (بوتون بالینالار مه مه لیدیرلر.)، تاریخده قوشوللو (هیپوتئتیک) قونوشما بیچیملری (اگر Thucydidesاینانیلاجاق اولورسا، هیچ pitanate lochus-دا یوخدو) اورتایا چیخماقدادیر. آنجاق بونلاردان بیرینجیسی تام آنلامییلا اولامسال دئییلدیر؛ چونکو، بو بوتون گئرچک بالینالارین ساییمینی گؤسترمک یئرینه، اگر گئرچکدن بؤیله  بیرشئی 

  تانیملاناجاقسا، بیر بالینا اولاراق بَلیرله یه بیله جه گیمیز شئیی، داها اؤته 

  گیدَرَک بیر مه مه لی اولاراق بَلیرله یه بیله جه گیمیزی سؤیله مکدیر: ایکینجی اؤنَرمه ایسه تام آنلامییلا قوشوللودور؛ چونکو؛ Thucydides-ین گووَنیلیر اولماسی، pitanate lochus-ون واراولماماسینا باغلی دئییلسه ده، گئرچک بیر قوشوللو اؤنَرمه ده اؤنجه  گلن، سونرا گلنین ده تملیدیر. 

  بو آچیقلاماسیندان دا آنلاشیلاجاغی کیمی، Collingwood اوچون، تاریخین ایده آلی، تک بیر اولامسال یارقییا اولاشماقدیر، اؤیله کی، بو یارقی، "سونسوز بیرئیسل بیر دونیانین دوغاسینی آراشدیران و اونون دوغرولوغونو اونایلایان بیر یارقی" اولاجاقدیر. بو یانییلا تاریخ، نسنَل اولدوغو اوچون فلسفه دن آیریلماقدادیر. تاریخ بیلن ذئهندن باغیمسیز اولاراق واراولان بیر اولقو دونیاسی نین اولدوغونو وارسایار، یالنیزجا کندیسی اولاراق وارولان و هیچ بیر بیچیمده تاریخچی نین دوشونجه سی طرفیندن اولوشدورولمایان بیر دونیا: تاریخ، بو دوشونجه نین ایکی آلان آراسیندا (بیلن ذئهن و او ایلیشکی نین قورولوشوندان اؤنجه  وارولان بیر اولقو دونیاسی آراسیندا) بیر بیلگی ایلیشکیسی قوردوغونو وارسایار. آنجاق، بونون نئجه اولابیله جه گینی تاریخ سوروشدورماز. تاریخ، او نسنه نی نئجه بیله بیلدیگی حاققیندا دئییل، یالنیزجا کندی نسنه سینه ایلیشکین سوروشدورما یاپار. تاریخچی ده، اینسانین دوشونجه  و نییتلرینی، ایمگه سل بیر بیچیمده قورقولایاراق دئییل، اونلاری اولقو دونیاسیندا واراولدوقلاری بیچیمده، تام گئرچکلیکلری ایچینده قاوراماغی آماچلار. آنجاق بو گئرچک اولایلار، هر زامان اونون دوشونجه سی نین نسنه سیدیرلر، هیچ بیر زامان دوشونجه سی نین کندیسی دئییل. تاریخچی نین کئچمیشه دویدوغو ایلگی، اینجه له دیگی کیشیلرین قارشیلیقلی اولاراق اونا یا دا بنزر بیر بیچیمده کندی کئچمیشلرینه 

  دویدوقلاری ایلگیدن باغیمسیزدیر. سونوچ اولاراق، تاریخچی، هر زامان، 

  قاتیلیمدا بولونمادیغی بیر دونیانین بیر ایزله ییجیسی اولور؛ اولقو دونیاسینی، بیر تاریخچی اولاراق باشدان باشا قابلایامایاجاغی بیر بوشلوق اولاراق گؤرور. بو یانییلا تاریخچی، کندیسی نین اولقو دونیاسی نین بیر پارچاسی اولدوغونو و کندی تاریخسل دوشونجه سی نین ده، اینجه له دیگی تاریخسل سورَجین بیر اورونو اولدوغونو یانسیتمالیدیر. Collingwood-آ گؤره، بو دوروم، تاریخی، تاریخچی نین "اؤز-بیلگیسی"  دورومونا ائندیرگمَز؛" چونکو، اولقو دیزگه سی ایچینده، هر اولقو دیگرلرینی چاغریشدیرسا دا، هر اولقو یینه کندیسی اولاراق قالیر و بیر اولقویو ایئجه له مکله بیر دیگرینی ایئجه له مک آراسیندا فرقلیلیکلر اولور." بو اوزدن تاریخچی، Collingwood-آ گؤره، هر زامان کندی تاریخسل دوشونمه سی نین دیشیندا بیر نسنه نی 

  دوشونمکده دیر. بو آنلامییلا تاریخین کندیسی، هر زامان، تاریخین تاریخیندن باشقا بیرشئیدیر، و داهاسی تاریخین تاریخی نین تاریخیندن ده باشقا بیرشئیدیر. توم بونلارلا بیرلیکده، تاریخ و فلسفه  آراسینداکی آیریم آچیقدیر: فیلسوفون نسنه سی بیر کَز (دفعه) کندیسی و دونیاسیدیر و بو اوزدن ده، فلسفه  و فلسفه نین فلسفه سی اؤزدئشدیرلر. فلسفه  یاپماق، نئجه بیلدیگیمیز سوروسویلا قارشی قارشییا گلمکدیر؛ بو سورو عئینی زاماندا، بیلدیگیمیزی نئجه بیلدیگیمیز سوروسودور.

  بؤیله جه، تاریخچیلرین چئشیدلی "باخیش آچیلاری" بیر "باخیش آچیلاری یئلپازه سینده(اوزو سَرینله دیجی یئللنجک) سیرالانمیش اولور؛ هر تاریخچی، ائورَنی، باشقا هرهانگی بیری نین باخیش آچیسی اولمایان بیر باخیش آچیسیندان، دَییشدیریله بیلمز بیر بیچیمده یانسیتان، بیر موناددیر (لئیبنیز فلسفه سینده بسیط و بؤلونمز بیرلیک). بو ندنله، کندی تاریخسل دوشونمه سی اوزَرینه یانسیتمادا بولوندوغو سورَجه، تاریخچی، بو دوشونجه سی نین یالنیزجا مونادسی بیر یاپیسی نین اولدوغونو اؤیرَنیر. آنجاق، بیر موناد این پنجره لری اولمادیغیندان، تاریخچی، هیچ بیر زامان کندی باخیش آچیسی نین دیشینا چیخیپ، کندیسینی مونادلار آراسیندا بیر موناد اولاراق گؤرمه یه جکدیر." او بیر موناددیر، بیر مونادولوژیست دئییل." بو، تاریخین نسنَللیگی دئدیگیمیز شئی ندنی ایله دیر. تاریخچی، نسنه سینه ایلیشکین کندی بیلینجی حاققیندا دئییل ده، نسنه سی حاققیندا دوشونور؛ باخیش آچیسی حاققیندا دئییل، باخیش آچیسییلا دوشونور. آنجاق، یانسیتیرکن، بو فلسفه لشدیرمکدیر، بیر موناد اولدوغونون فرقینه واریر. دوشونجه  کندیسینه دؤندوگونده و نسنه سییله کندی ایلیشکیسی سورونویلا قارشی قارشییا گلدیگینده، اونون او نسنه نی دَیَرلندیردیگی باخیش آچیسینی ائلئشدیررک، بو باخیش آچیسینی آشار. بؤیله جه Collingwood، ایلک چالیشمالاریندا بوتونسللیگی الده ائتمه ده یئتَرسیز بولدوغو تاریخی، بو کَز (دفعه) سینیرلی بیر دوشونجه  اولاراق سونار. اونون ساوی شودور : بؤیله حه، تاریخسل دوشونمه  اوزَرینه فلسفه  یاپماق، تاریخسل دوشونجه نین مونادیزمینی آشماق، یالنیزجا بیر پئرسپئکتیولر دئییل، پئرسپئکتیولر اوزامینی گؤرمک دئمکدیر. تاریخ، سونلو دوشونمه دیر، چونکو، نسنه سینه یؤنلیرکن، او نسنه ایله ایلیشکی سورونونو آسقییا آلماقدادیر؛ فلسفه  سونسوز دوشونمه دیر، 

چونکو، فلسفه ده، نسنه سی نین نه اولدوغو سوروسو، نسنه سی و کندیسی آراسینداکی ایلیشکی سورونو ایله قارشی قارشییا گلمه سی دئمکدیر. فلسفه ، تاریخین finitude-نینی اونو یالنیزجا تانییاراق ایبطال ائدر.  Collingwood اوچون، فلسفه ، او زامان، هم نسنه نی دوشونمه دیر و هم ده دوشونجه نین نسنه سیدیر. بو دورومدا، نه بیر نسنه  اولمادان دوشونجه  اولابیله جکدیر،کی او زامان بوش دوشونجه  اولاجاقدیر، نه ده دوشونجه سی اولمادان بیر نسنه اولدوغو ایددیعا ائدیله بیله جکدیر، کی او زامان دا دوگماتیک بیر دوشونجه یه یول آچیلمیش اولوناجاقدیر. "وارلیق تملده دوشونسل ایسه، فلسفه  سینیرسیزدیر. وارلیق تملده نسنه مرکزلی ایسه تاریخ سینیرلیدیر." 

Collingwood، فلسفه  و تاریخ آراسیندا یاپمیش اولدوغو بو آیریملا، ایکی 

  آلانین بیربیرلرییله ایلیشکیلی اولمادیغینی سؤیله مک ایستمز. اونون سؤیله مک ایسته دیگی، فلسفه  نین، تاریخله اولان ایلیشکیسینده کی ایشله وی نین ایکی قات داها آرتیق اولدوغودور. 

  بو ایشله ولردن ایلکی، تاریخین بیر بوتون اولاراق اینسان دئنه ییمینده کی یئرینی کشف ائتمکدیر. Collingwood-ون فلسفه نین ایشله وینه ایلیشکین بو بَتیمله مه سی،Speculum Mendis-ده کی گؤروشلرییله بنزرلیکلر گؤستریر. هر ایکی یاپیتینداکی آچیقلامالاری گؤزاؤنونده بولوندورولدوغوندا Collingwood-ون، فلسفه نین تاریخدن آیریلان یانلاری نین آیری آیری آلتینی چیزمیش اولدوغو گؤرولور. بو یاپیتلاریندا، Collingwood، تاریخین فلسفه یله ائشیت قونومدا بیر آلان اولدوغو ایددیعاسیندا بولونمادیغی کیمی، تاریخین فلسفه یله اؤزدئشله شدیریله بیلیب اؤزدئشله شدیریله بیلمه یه جه گی سورونونا دا دئیینمه ییر. 

Collingwood-ون تاریخ و فلسفه  آراسیندا ایلیشکی قورماغا چالیشیرکن ایچینه دوشدوگو قرارسیزلیغین ندنی، اونون بو اوزلاشمانی ساغلاماق اوچون، بوتونسللیک اؤلچوتونه باش وورموش اولماسیندا آرانابیلیر. تاریخین، تاریخچی نین ذئهنینی کندی آلانی نین دیشیندا توتدوغو اوچون بوتونسللیکله باغی نین اولامایاجاغینی سؤیله ین Collingwood، بو ندنله، تاریخین فلسفه یله اؤزدئش اولامایاجاغی سونوجونا واریر.

Collingwood، بو سونوجا اولاشدیکدان سونرا، تاریخ و فلسفه  آراسیندا بیر 

  اؤزدئشلیک قورماقدان وازکئچیپ بیر یاخینلاشما اولاراق تاریخ و فلسفه  آراسینداکی ایلیشکینی یئنیدن قوران بیر آدیم آتار. ایپ اوجلارینا Speculum Mendis ده بئله راستلایابیله جه گیمیز بو دوشونجه نی دستکله مک اوچون، Collingwood، هر ایکی آلانداکی اورتاق اولان یانلاری گؤزدن کئچیریر. گلیشیمی نین بو آدیمیندا، "فلسفه، تاریخ کیمی، اؤزونده سوموت گئرچکلیگی آچیقلار، بوتون سویوتلامالاری، بوتون گئنَلله مه لری، بیر یاسا یا دا ایلکه نین دوغاسینداکی هر شئیی ردد ائدر." 

"بو و بنزر ندنلر اوزوندن، فلسفه نین تاریخله اؤزدئشله شدیریلمه سی، بیلیم، صنعت و دینله اؤزدئشله شدیریلمه سیندن داها قبول ائدیله بیلیر بیر دورومدور. " آیریجا، Collingwoodاوچون، "موطلقذئهنین بیر پارچاسی اولاراق تاریخسل بیر بوتوندور. بو آچیقلامالاردان دا آنلاشیلاجاغی کیمی، Collingwood، تاریخ و فلسفه  آراسینداکی ایلیشکینی، هر ایکیسی نین ده ذئهنسل ائدیملری نین سوموت اولقولارا دایانماسی گرکلیلیگی اوزَرینه قورموشدور. تاریخ کیمی، فلسفه  ده سویوتلامالاری ردد ائدَر. 

Collingwood-ون تاریخ و فلسفه  آراسیندا چیزمیش اولدوغو آیریم، هر بیر آلانین یالنیزجا اؤزنه - نسنه  ایلیشکیسی آراسینداکی فرقلیلیکلری اوزَرینه تمللندیریلمیش بیر آیریم دئییلدیر. An eassay on Philosophical Method، هر شئیدن اؤنجه ، تاریخ و فلسفه نین ایکینجیل کاراکتئرلری اوزَرینه، قیساجا، بیر یاندا یازان دیگر یاندا اوخویان اولاراق تاریخسل و فلسفی یازیم ایلیشکیسی اوزَرینه تمللندیریلمیشدیر. Collingwood بئله یازیر: فیلسوف تاریخچییه بنزر. فقط یینه ده آرالاریندا فرقلیکلر واردیر. بیر قاورامی و بیربیری آردی سیرا گلن اولایلاری آچیقلامالاری هر ایکیسی اوچون ده آرتیستیک یازیجیلیغی گرکدیریر؛ آنجاق قونولارینداکی فرقلیلیکلر، بیچیملری نین ده فرقلی اولماسینی گرکدیریر. 

 Collingwood اوچون، تاریخسل یازیم قوروجو و اؤیره تیجیدیر. تاریخین اؤیره تیجی یانی، اوخویوجونو یؤنلندیرَن و تاریخچی نین دوشونجه  سورَجی نین گیزلری اولان، تاریخین دیشا دؤنوک کاراکتئری دییه آدلاندیریلابیله جک اولان درین دوشونجه دیر. دیگر بیر دئییشله، تاریخسل یازما بیچیمی، بیلندن اونون بیلمه  نسنه سینه دوغرو ایرلیله یَن بیر ائدیم اولاراق، تاریخین دوغاسینا اگیلیر. تاریخده بیلن، نسنه  طرفیندن اؤرتولور. بورادان اونون دوشونجه  سورجلری نین اورتایا چیخماسینا گرک یوخدور، او بوتون ایشلرینی، تاریخچی نین مطبخی ده دئییلن بیر سورَج ایچینده یاپار. یاخشی، تاریخسل یازیما قارشیت اولاراق فلسفی یازیم نئجه دیر؟ تاریخسل یازیما قارشیت اولاراق، فلسفی یازیمین هر پارچاسی ایلکین یازارین کندیسینه سسله نیر. 

تاریخسل یازیمدا، اولقولار بَتیمله نیرکن، فلسفی یازیمدا سوروشدورما سورَجی نین کندیسی بَتیمله نیر. فلسفی یازیم، بوتونویله دوشونجه  سورَجلرییله ایلگیلیدیر. Collingwood، روسکین ین (Ruskin) فلسفه سینی یوروملارکن، "دوشونجه  حلقه لری" دییه آدلاندیردیغی توم دوشونجه  و ائدیملرینی دوغرو وارسایدیغینی و بونلارین تمل و دَییشدیریله بیلمز ایلکه لر اولدوغونو وورغولاییب، بو ندنله فلسفه نین گؤره وی نین، "اینسانین فلسفه سی نین نه اولدوغونو کشف ائتمک" اولدوغونو بَلیرتیر. بو دا فلسفه نین بوتونویله اؤزنَل و دییالئکتیک بیر سوروشدورما دوزَنی گرکدیردیگینی گؤستریر. Collingwood-ون تاریخه بؤیله  یاخلاشماسی، دیگر بیر دئییشله فلسفی اولاراق اگیلمه سی، بولتمانین طرفیندن  " هرمئنوتیک(دینی متنلری تقسیر) 

  سورونون اورتایا آتیلماسی" اولاراق نیته لنمیشدیر. 

Collingwood، فلسفه نین بوتونسللیگینی ایفاده ائتدیگینی An eassay on Philosophical Method دا سورَکلی تکرارلار. اونون یانیلقیسی، عئینی بوتونسللیگی، اولموش و اولماقدا اولان هر شئی آنلامیندا، تاریخ اوچون ده سؤزقونوسو ائتمه سیدیر.  ذاتن هر ایکی آلانی بیرلشدیرمک ایسترکن ایچینه دوشدوگو قرارسیزلیغین ندنی ده بودور. اویسا تاریخی دوشونجه یله سینیرلامیش و تاریخین ایشینی ده، s gestae- نی، کئچمیشده اولوب بیتمیش هرشئیی آراشدیرماق اولاراق بَلیرله میشدیر. بو 

  ایسه اولماقدا اولان شئیلرله دئییل، اولموش اولان شئیلرله ایلگیلیدیر و بو اولان شئیلرسه، یالنیزجا اینسانا ایلیشکین شئیلردیر. بو آنلامییلا، دوشونمک هم فلسفی و هم ده تاریخسلدیر. ایکی بیلگی بیچیمی آراسیندا اؤرتوشمه  واردیر. آنجاق تاریخ، اینسانا ایلیشکین ایفاده بیچیملرییله سینیرلی ایکن، فلسفه  بونونلا سینیرلی دئییلدیر. بو ندنله آرالاریندا بوتونسللیگی ایفاده ائتمک باخیمیندان فرقلیلیک واردیر. 

  بوتون بونلار گؤز اؤنونده بولوندورولدوغوندا، Collingwood-ون، تاریخ و فلسفه  ایلیشکیسی اوزَرینه اورتایا قویموش اولدوغو تئزلر، دؤنَم دؤنَم فرقلیلیکلر   گؤسترمکله بیرلیکده، اصلینده تمل یاپی اولاراق دَییشمه میشدیر. یورومجولارین، ایکی قارشیت چالیشما اولاراق دَیَرلندیردیکلری، Religion and Philosophy  و Speculum Mentis-ده بئله، Collingwood، اصلینده تاریخ و فلسفه اوچون فرقلی تانیملامالاردا بولونمامیشدیر. ایلک کیتابی Religion and Philosophy -ده، هر ایکی آلانی دا عئینی آلانلارمیش کیمی سونماسی، (بلکه ده یانیلقیسی) داها سونرا، سورونون بیر اؤزدئشلیک سورونو کیمی آلقیلانماسینا یول آچمیشدیر. اویسا، Collingwood-دا بَلیرتدیگی کیمی، "تاریخ و فلسفه ، عئینی اولقو و یوروملامانین، قورام و اویقولامانین بیربیرینی گرکدیرمه سی کیمی، بیربیرلرینی گرکدیریرلر." بو ندنله ایکی آلان آراسینداکی ایلیشکی، بیر اؤزدئشلیک دئییل، بیر قارشیلیقلی ائتکیله شیم دورومو اولاراق آنلاشیلمالیدیر. Rotenstreich –ده، Collingwood-ون تاریخ و فلسفه  آراسیندا قوردوغو بو ایلیشکی نین، اصلینده "بیر اؤزدئشلیک دورومو اولماییب دوغال بیر دوروم اولدوغونو ایددیعا ائدر. Collingwood- ون یاپماق ایسته دیگی، گئرچک بیر آنلاما اوچون، نسنَل یانین (یعنی تاریخین)، اؤزنَل یانلا ( یعنی فلسفه ایله) بیرلشدیریلمه سیدیر؛ بؤیله جه، اولقوسال یا دا  نسنَل دونیا، دوشونجه نین اونا یؤنلمه سییله آنلاشیلاجاق و آنلاملی قیلیناجاقدیر. 

  بو تور قارشیتلیقلارین تومو، سونوچدا Collingwood-ون، وارلیق و بیلگییه ایلیشکین اولاراق قورماغا چالیشدیغی اویقون بیر دیزگه نین ایپ اوجلارینی اولوشدورماقدادیرلار. آنجاق Collingwood، بو دیزگه نی هیچ بیر زامان تام آنلامییلا قورامامیشدیر. اوسته لیک بو چابالاری، اونون قوشقوجو بولونماسینا دا یول آچمیشلار. 



[1] Bu makale, A.O. Sosyal Bilimler Enstitüsü'nde hazırlamış olduğum "RS." Colîingwood'da Tarih ve Felsefe ilişkisi üzerine Bir İnceleme" başlıklı doktora tezinin Giriş ve I. Bölümün 4. kısmının bir bölümü temele alınarak yazıhnıştır.