تاریخ بیلیمینده فلسفی بیر سورغولامانین

اؤنَمی اوزَرینه

دوچئنت دوکتور قوبیلای آیسئوَنَر

حاضیرلایان: گونتای جاوانشیر

 

  بو مقاله ده تاریخچیلیک ائتکینلیگی ایچینده فلسفی بیر سورغولامانین اؤنَمی اوزَرینده دورولاجاقدیر.  بو ندنله ده فلسفه  نین و تاریخ فلسفه  سی نین نه اولدوغوندان یولا چیخاراق، دوغا بیلیملری و تاریخ بیلیملری آیریمی چرچیوه سینده تاریخسل سوروشدورمانین اؤزَللیکلری اله  آلیناراق تاریخچیلیک ائتکینلیگی نین نه اولماسی گرکدیگی سورغولاناجاقدیر. 

  هر شئیدن اونجه ، فلسفه نین کندیسی بیر سورغولاما ائتکینلیگیدیر؛ بیر بوتون اولاراق وار اولان  حاققیندا دوشونمک و وار اولانین وارلیگینی سورغولاماق آنلامینا گلیر. بو سورغولامانین آماجی، وار اولانلاری بوتونسل بیر ایلیشکی ایچینده گؤرمک و اونلارا ایلیشکین گئنَل یاپیلار  اولوشدورماقدیر. اؤرنه یین بیر یئربیلیمجی هرهانگی بیر داشی اینجه له دیگینده، او داشین ده گیشیک یئر قاتمانلارینداکی اولوشومونو آچیقلامایا چالیشیر. بو، داشین بَللی بیر اؤزَللیگی باخیمیندان  اله آلینیپ اینجه له نمه سیدیر و بو یؤنویله ده آچیقلاما بوتونسل دئییل پارچاسالدیر. اویسا   بیر فیلسوف، داشی، یالنیزجا اونون بَللی بیر اؤزَللیگی باخیمیندان دئییل بوتون باشقا شئیلرده ده اورتاق اولان اؤزَللیکلری باخیمیندان اینجه لر. بو یانییلا فلسفه ، هرهانگی بیر بیلگی دالی نین  تَمَل دایاناقلارینی سورغولاما، اؤنجوللرله سونوچلارین توتارلی اولوب اولمادیغینی چیخارساما و او بیلگی دالیندا الده ائدیلمیش اولان بیلگی نین بوتونله، ائورَنسلله ایلیشکیسینی قورما چاباسی   اولاراق قارشیمیزا چیخار. بو ندنله هرهانگی بیر بیلگی دالی نین سورونلاری اوزَرینه فلسفه  یاپماق دئمک، او بیلگی دالی نین سورونلارینا ایلیشکین اویقون سورولار اورتایا قویماق دئمکدیر. 

  بو آنلامدا فیلسوف دا، بو ایشله وییله، وار اولانی بیر بوتون اولاراق اله آلان و اونون ائورَنسل و زورونلو اؤزَللیکلرییله ایلگیله نن و یینه اونون اوزَرینه سویوت، قاورامسال و قورامسال بیر سورغولاما ائتکینلیگینه گیریشن بیر کیشی اولاراق بَلیرله  نه بیلیر. 

  تاریخ فلسفه سی دئیینجه عاقلیمیزا ایلکین، تاریخسل سورَجین گیدیشاتینی یؤنه تن گئنَل یاسالاری کشف  ائتمه گیریشیمی گلیر. بو تور بیر دوشونمه چاباسی، باتیدا، 17. یوز ایلدن باشلایاراق گلیشیم گؤسترمیشدیر. بو عصردن اونجه ، قاپساملی تاریخ چالیشمالاری یاپان و چالیشمالارینی 

  سیستئماتیک بیر بیچیمده توپلایان Thucydides (م.اؤ. 5- جی عصر)، پولیبیوس  (م.اؤ.204-122)، لیوی (م.اؤ.59-م.س 17)، تاکیتوس (م.س.14-70) کیمی تاریخچیلر اولماقلا بیرلیکده، بیر وارلیق آلانی اولاراق تاریخین نه اولدوغونو سورغولایان تاریخچیلر اولمامیشدیر. اونلار داها چوخ کندی دؤنَملری نین اولایلارینی آنلادیب بَتیمله مکله یئتینمیشلر.

 ایلکین بن خلدون (1332-1404) و داها سونرا دا فرانسیس باکون'لا (1561-1626) بیرلیکده تاریخین نه اولدوغو اوزَرینه دوشونولمه یه باشلانمیشدیر. تاریخ فلسفه سی دئییمی ایسه، ایلک کز وولتر (1694-1778) طرفیندن، بیر تاریخسل دوشونمه ائتکینلیگی آنلامیندا قوللانماقلا بیرلیکده، اؤزَللیکله هئگل'ین (1770-1831) بو قونوداکی چالیشمالاریندان سونرا ائورَنسل تاریخ یا دا دونیا تاریخی آنلامینا قارشیلیق گله جک بیر بیلمه ائتکینلیگینه دؤنوشدورولموشدور. بو گیریشیمین تَمَلینده، تاریخسل اولقولارا دایاناراق یاپیلمیش اولان گئنَلله مه لر اوزَرینه قاپساملی آچیقلامالار گتیرمک ایسته گی واردیر: عجبا اولقولارین اولاگلیشلرینی یؤنه تَن زورونلو و ائورَنسل یاسالار وار میدیر؟ تاریخ دوزَنلی و توتارلی بیر بوتون اولاراق بیلینه بیلیر می؟ تاریخسل سورَچ یازقیسالدیر می یوخسا بَلیرله نمیش میدیر؟ تاریخین بیر باشلانقیجی و سونو وار میدیر؟ تاریخسل اولقولار آراسیندا ندنسل ایلیشکیلر وار میدیر؟ بو سورولای یانیتلایابیلمک، تاریخسل اولایلاری اینجه له ییب اونلار آراسینداکی باغلانتینی قورمامیزی گرکدیریر. بو ندنله تاریخ فلسفه سی نین ایشی، بو باغلانتیلاردان یولا چیخاراق تاریخسل بیلگی نین یاپیسی نین تَمَل 

اؤزَللیکلرینی کشف ائتمکدیر. بو آنلامییلا تاریخ فلسفه سی، تاریخین کندیسییله بیرلیکده گلیشن بیر آلان اولماقدادیر و تاریخسل بیلگی نین دوزَنله نمیش بیر بیلگی بوتونو اولاراق قارشیمیزا چیخدیغی هر یئرده او دا دوزَنلی و تانیملانمیش اولاراق قارشیمیزدا دورور؛ یعنی دیگر بیر دئییشله، تاریخ فلسفه سی قاتئقوریک بیر ائتکینلیک اولماقدادیر و آماجی، بیر بوتون اولاراق دونیا حاققیندا دوشونمک یا دا اونون یاسالارینی کشف ائتمکدیر.   بوندان باشقا، تاریخ فلسفه سی، تاریخچی نین یاپیب ائتمکده اولدوغو ایشین نه اولدوغونون سورغولانماسی آنلامینا دا گلمکده دیر و بو ائتکینلیک ایچینده، "تاریخچی کیمدیر؟ چالیشدیغی آلانین اؤزَللیکلری نلردیر؟ آراشدیرما یؤنته می نه اولمالیدیر؟ تاریخچی نین اونجه  لیکلری نلردیر؟ 

  بو اونجه لیکلر تاریخسل مَتنه نئجه ائتکی ائده ر؟ تاریخسل مَتن نئجه اینجه لنملیدیر؟ " کیمی سورولارا یانیتلار بولونمایا چالیشیلماقدادیر. بو آنلامییلا تاریخ فلسفه سی، هله اولاشیلمامیش بیر گئرچکلیک اوزَرینه بیر بیلمه ائتکینلیگی اولاراق دئییل، تاریخچی نین گئرچگه اولاشما چاباسی اوزَرینه بیر بیلمه ائتکینلیگی، بیر اینسانلیق دئنه ییمی و تاریخین دیگر دئنه ییم بیچیملرییله اولان ایلیشکیسینی و کئچرلیلیگینی کشف ائتمه گیریشیمی اولاراق تانیملانماقدادیر. 

  بو فرقلی یاخلاشیملاردان ایلکینه قورقوسال دیگرینه ایسه ائلئشدیرل تاریخ فلسفه لری آدی وئریلمکده دیر. قورقوسال تاریخ فلسفه لری بیر آنلامدا، کانتین (1724-1804) تومدن چوروتدویو "دوگماتیک مئتافیزیک"ین بیچیملری اولاراق اورتایا چیخماقدادیرلار. ائلئشتیرَل تاریخ فلسفه لری ایسه، اؤزَللیکله سون دؤنَمده، تاریخ فلسفه سی اوزَرینه چالیشان فیلسوفلارین یوغون  ایلگیلری سونوجو بیلیم فلسفه سی نین سورونلارینا دا دئیینَرَک، بیر بیلیمسل سوروشدورما منطیقی اولوشدورما چاباسینا دؤنوشدورولموشلردیر. بو چابانین دایاناغی، اولقوجو توتومدان ائتکیله نن   تاریخچیلرین دوغا بیلیمی نین یؤنته ملرینه اویقون بیر تاریخچیلیک ائتکینلیگینه گیریشمه لری اولموشدور. اویسا دوغا و تاریخ بیربیرلریندن فرقلی آلانلار اولدوقلاری اوچون آراشدیرما منطیقلری دا بیربیرلریندن فرقلی اولماق دوروموندادیر. 

  قورقوسال تاریخ تاساریملاریندا سورون داها چوخ تاریخین بیر وارلیق آلانی اولاراق نه اولدوغو اوزَرینده شکیلله نیر. اونون ایشله ییشینی آنلامایا چالیشاراق گیدیشاتینی بَلیرله ین یاسالارین نلر اولدوغونو کشف ائتمک آماجلانیر. کونتدان (1798-1857) مارکسا (1818-1883)، هئگل'دن  توینبی یه (1889-1975) قَدَر، دیگر بیر دئییشله، 20- جی عصره قَدَر تاریخ اوزَرینه  چالیشمیش بیر چوخ فیلسوف، تاریخین یاسال بیر زورونلولوقلا ایشله دیگینی؛ سورَجین دوغروسال یا دا دؤنگوسل بیر سئییر ایزله دیگینی گؤسترمه یه چالیشمیشدیر. بو فیلسوفلار تاریخسل آلانی اینسانین  گلیشیمی نین زمینی اولاراق تاسارلامیشلار و تاریخسل سورَجی دؤنَمسللشدیررک اینسانین گلیشیم آشامالارینی ساپتاماق ایسته میشلر. اؤرنه یین دونیا تاریخینی، هئگل'ین، تین ین کندیسینی تانیدیغی بیر سورَچ اولاراق، آسیا'دا باشلادیب آوروپا'دا سون بولدورماسی؛ کونتون، "اوچ حال یاساسی"ندا، تئولوژیک، مئتافیزیک و پوزیتیو اولماق اوزره اوچه آییرماسی؛ مارکس'ین، اوره تیم بیچیمی نین ده گیشیمینه ائندیرگه مه سی، هپ بو یاسال زورونلولوغو گؤسترمه یه یؤنه لیک چابالار اولموشلاردیر. بو دوروم بلکه ده، کانت'ین،  " اگر تاریخه اینسان ائیله ملری نین گلیشیمی و ایره لیله مه سی اولاراق باخامازساق هر شئی آنلامسیزلاشیر"- قایقیسیندان فیلیزله نمیش اولابیلیر. 

  بو تور تاساریملار اصلینده قارشیمیزا بیرَر تاریخ مئتافیزیکلری اولاراق چیخارلار. تاریخسل گئرچکلیگی اولدوغو کیمی بَلیرله دیگینی ساولایان بؤیله سی مئتافیزیک یاخلاشیملار، گئرچکده بیزی، تاریخه ایلیشکین بیر چوخ گئرچکلیک آنلاییشییلا قارشی قارشییا بوراخیرلار. هر شئیدن اونجه اونلارین تک و ائورَنسل دیزگئلر اولدوغو ساولانیر. بو دوگماتیک بیر مئتود آلیشدیر. روتهاکئر Rothacker(1888-1965)، دوگماتیگی، "بَلیرلی بیر ستیلین، اؤزگول بیر باخیش طرزی نین سیستئماتیگی نین آچیملانماسی اولاراق تانیملار. تاریخسل آلانین بَللی باخیش طرزلری نین سیستئماتیک آچیملانماسی   اولدوغو فیکری، بیزی، یاپی نین زورونلو بیر ایشله ییشی اولدوغو سونوجونا گؤتورور کی، بؤیله سی بیر ائتکینلیگین سونوجوندا گئرییه یالنیزجا بو زورونلو یاسالارین نلر اولدوغونو گؤسترمک قالیر. 

  مئتافیزیگین اورتایا چیخارمیش اولدوغو چتینلیکلرین عهده سیندن گلمک ایسته ین کیمی فیلسوفلار داها بیلیمسل بیر مئتود تاخیناراق یالنیزجا اولقولاردان حرکت ائدیب اونلار آراسینداکی ایلیشکیلرین منطیقینی چؤزمه یه چالیشمیشلار. اونلار دا، تاریخین بیر یاسا بیلیمی اولدوغونو ساولامیشلار و بو دوروم، اؤزَللیکله کونتون بیلیمجیلیگیندن سونرا، عئینی دوغا بیلیملرینده کی کیمی بیر یؤنته مین تاریخ بیلیملری اوچون ده کئچرلی اولابیله جگی دوشونجه سی نین اورتایا چیخماسینا یول آچمیشدیر.  

  دوغا بیلیملرینده کینه بنزَر بیر یؤنته م تاریخ بیلیملری اوچون ده سؤز قونوسو اولابیلیر می؟ بو سورو، تاریخ فلسفه سی آلانیندا اؤزَللیکله 19- جو عصرین اورتالاریندان باشلایاراق بوگونلره قَدَر گتیریلن بیر دارتیشمایا گؤنده رمه یاپار. دیلتهDilthey  (1833-1911) ایله بیرلیکده باشلادیلان بو دارتیشما، تَمَله اینسانی آلان تاریخ بیلیملری نین، دوغا بیلیملری نین یؤنته ملریندن  فرقلی بیر یؤنته مه صاحیب اولماسی گرکدیگی اوزَرینده تَمَللندیریلمیشدیر. بو سببدن تاریخ بیلیملری نین یئنی یؤنته می نین نه اولماسی گرکدیگینه ایلیشکین چالیشمالار، فیلسوفلارین آغیرلیکلی قونولارینی اولوشدورموشدور. بورادا آماچ، گئنَللیکله، دوغا بیلیملرییله تاریخ بیلیملری آراسینداکی فرقلیلیگی گؤزلر اؤنونه سرمکدیر. 

  آلمان ایده آلیستلرینه گؤره، دوغا بیلیملری نین آماجی گئنَل قاوراملارا اولاشماقدیر.

  بونا قارشیلیق تاریخ بیلیملری نین آماجی ایسه، تَکیل قاوراملارا اولاشماق، هر اولایی کندی بیریجیکلیگی ایچینده بَتیمله مکدیر. بو آنلامدا بیلیملر،Windelband (1848-1915) طرفیندن، یاساجی (نوموتئتیک) بیلیملر و بتیمله ییجی (یدیوگرافیک) بیلیملر دئیه ایکی گروپا آییریلمیشلار. یاساجی بیلیملر، یعنی دوغا بیلیملری، کندیلرینی تکرار ائدن بنزَر اولایلارین اورتایا چیخیشلاری نین یاسالارینی ساپتامایا دؤنوک بیلیملردیر. بَتیمله ییجی بیلیملر ایسه، بو آنلامدا تاریخ بیلیملری، کندینی تکرار ائتمه ین، بیر کز اورتایا چیخمیش اولان اولقولاری، اؤرنه یین بیر دؤنَمی، بیر چاغی، بیر صنعت آخیمینی، بیر پولیتیک دؤنَمی بَتیمله ین بیلیملردیر. ایشته تاریخ کندینی بیر کَز تکرار ائدن اولقولارین بیرئیسللیکلری نین قاورانماسی اوزَرینه بیر ائتکینلیک اولدوغو ایچین بیر 'یاسا' بیلیمی اولاماز. هرهانگی بیر تاریخسل اولقونون اورتایا چیخیش قوشوللارینی عئینی بیر فیزیکسل اولقونون اورتایا چیخیش قوشوللارینی بَلیرله دیگیمیز کیمی بَلیرله یه بیلمَریک. اؤرنه یین تاریخسل بیر اولقو اولان هرهانگی بیر ساواش آنجاق کندی اؤزَل قوشوللارییلا  دَیَرلندیریله بیلیر. اویسا فیزیکسل بیر اولقو اولان هرهانگی بیر حرکت گئنَل بیر ایلکه یه   اویوملولوغویلا دَیَرلندیره بیلیر. بو سببدن تاریخین آراشدیرما یؤنته می دوغا بیلیمی نین یؤنته میندن فرقلی اولماق دوروموندادیر. 

  دیلته یه گؤره، فرانسیس باکون'ون اونلو یاپیتلاریندان بو یانا، اولوشدورولان بیلگی قوراملاریندا بیلیم ایله دوغا بیلیمی قاوراملاری اؤزدئشلشدیریلمیشدیر. بو ندنله، اؤزَللیکله پوزیتیویستلر، بیلیم قاورامی نین ایچریگینی، بیلمه دورومونو دوغابیلیمسل بیر اوغراشیدان چیخاریلمیش قاوراملارا گؤره بَلیرله ین بیر آنلاییشا گؤره ساپتامیش و بورادان یولا چیخاراق دا، هانگی چابالارین بیلیم آدینی آلمایا لاییق اولدوغونا قرار وئرمیشلر. بونا گؤره، توپلومسال اولایلار یا نورماتیو (قورال قویوجو) دیسیپلینلرین قونوسو یاپیلمیش یا دا یاری بیلیمسل بیر یازیجیلیق نؤوعو ساییلان تاریخه بوراخیلمیشدیر. البتته، حقوق، پولیتیکا و بنزری نورماتیو دیسیپلینلر، ائتیک تَمَللره دایالی قوراللار اولوشدورمالاری آچیسیندان بیلیم ساییلامازلار. 

چونکو بیلیم قورال قویوجو دئییل، ترسینه قورال بولوجو بیر ائتکینلیک اولابیلیر. بونون اوچون دیلته، بیلیمین یؤنلدیگی اولقولار توپلولوغونو ایکی گروپا آییرمیش و بونلاردان دوغال اولقولارا یؤنَلینه نی دوغا بیلیمی، اینسان اولقولارینا یؤنَلینه نی ایسه تین بیلیمی اولاراق آدلاندیرمیشدیر. 

  اونا گؤره، تینسل دونیا ایچینده، اینسانین کندی ائیله ملرینه قویدوغو هدفلره گؤره اولوشان بیر دَیَر، بیر یاشاما آماجی اورتایا چیخار. اینسان، بونونلا، بیر نَسنَل زورونلولوقلار آلانی اولاراق دوغا آلانیندان آیریلیب یینه بو دوغا اورتاسیندا اولوشان بیر شئی اولاراق تاریخ آلانینا کئچر. بو آلانین ایشله ییشی دوغا آلانیندان فرقلیدیر. بو آلاندا، دوغا آلانیندا اولدوغو کیمی یاسال زورونلولوقلار یوخدور. ریکئرتRichert، بیلیم قاورامینی یالنیزجا دوغا بیلیملرینی

  اؤرنَک آلان بیر یاسا بیلیمی اولاراق آنلامانین، باکون'دان بَری بیر پوزیتیویست اؤنیارقیجیلیغین اورونو اولدوغونو بَلیرتیر. اویسا، تاریخ و دوغا بیلیملری، تَمَل یؤنته مسل قبوللرینده بَنزَرلیکلره صاحیب اولسالار دا آرالاریندا یئنه ده اؤنَملی فرقلیلیکلر بولونور. بونلارین ان بَللی باشلیجاسی، اؤزَللیکله اولایلار آراسیندا ایلیشکیلر قورارکن، تاریخ آلانیندا دوشگوجونون فاضلاجا یئر آلماسیدیر. دوشگوجو تاریخچی نین بوتون ائتکینلیکلرینده رول اوینار. چونکو تاریخچیلرین تک قایغیسی کئچمیشه آچیقلاما گتیرمک دئییل، کئچمیشی ینیدن قورماقدیر. بو سببدن تاریخ یاسالار بولماق پئشینده دئییلدیر. ریکئرت، تاریخی بیر یاسا بیلیمی اولاراق گؤرمک دئمه نین، "قارشیتلاری بیر آرایا گتیرمک"دن باشقا بیر شئی اولمادیغینی وورغولار. 

  یاسا' و 'تاریخ' قاوراملاری بیربیرلرینه قارشیتدیرلار. تاریخی، بیر یاسا بیلیمی اولاراق گؤرمه یانیلقیسیندان قورتولماق گرکیر.

 کولینقوود Colligwood، (1889-1943) ایلکه و یؤنته ملری دوغا بیلیمینکینه بنزه دیلرَک تاسارلانان بیر "اینسان دوغاسی بیلیمی" اؤنَریسی نین، 17. و 18. جی عصرلده اورتایا چیخمیش اسکی بیر اؤنَری اولدوغونو بَلیرتیر. اونا گؤره، "جان لوک دا (1632-1704)، هوم دا (1711-1776)، کانت دا، اینسان دوغاسی بیلیمییله اینسانین آنلاما یئتیسی نین نه اولدوغونو آنلاماقدا و اینسان ذئهنی نین کندیسی حاققیندا بیلگی ائدینمه سی سورونونو چؤزمکده باشاریسیز اولموشلاردیر." بو باشاریسیزلیغین ندنی، "اینسان دوغاسی بیلیمی"نین یؤنته می نین دوغا بیلیمی نین یؤنته مینه بنزدیلمه یه چالیشیلماسی یانیلقیسیدیر. گئرچکدن ده، دوغا بیلیملری نین نسنل و گئنَل یؤنته ملرییله، اینسانا ایلیشکین اؤزنل و اؤزَل سورَچلری آنلامانین اولاناقلی اولامایاجاغی آچیقدیر. بو ندنله، "اینسان دوغاسی بیلیمی"نی، بیر باشقا دئییشله تاریخسل بیلیملری، دوغا بیلیمی نین قاتی قوراللارییلا آچیقلاما چاباسی بویوک بیر یانیلقی اولموشدور. هر شئیدن اونجه، دوغا بیلیمی "ندنسللیک" ایلکه سینه دایانیرکن، تاریخ بیلیمی، "آماچلیلیق" ایلکه سینه دایانیر. تاریخسل آراشدیرما بو ایلکه یه دایالی اولاراق گلیشدیریله جک بیر یؤنته مله یاپیلابیلیر. 

  پوزیتیویست اؤنیارقیجیلیق بیلیم چئوره لرینجه کندیسینه هله ده یایقین اولاراق طرفدار بولسا دا، بوگون آرتیق پوزیتیویست قورامین تومه واریمسال دوشونجه و پاسیو گؤزلم ایلکه سی، توشون Thosh دا بَلیرتدیگی کیمی، بیلیم چئوره لرینجه، بیلیمسل یؤنته مین آییرد ائدیجی بیر اؤزَللیگی اولاراق دوشونولمه مکده دیر. بونون یئرینه "ایستر دوغایا ایسترسه اینسانا ایلیشکین اولسون هر تورلو گؤزلم سئچیجیدیر و بوندان دولایی دا نه قَدَر توتارسیز اولورسا اولسون وارساییمی و قورامی گرکلی قیلار" ایلکه سی منیمسَنمکده دیر.

  بو بَلیرله ملردن سونرا، ایندی آرتیق، تاریخسل آلانین اؤزَللیکلری نین نه اولدوغونا کئچیب، تاریخچیلیک ائتکینلیگی نین اوزَرینده دورابیلیریز: نلر تاریخسل اؤزَللیکده دیر؟ اوندان دا اونجه تاریخسل اولان ندیر؟ اؤرنه یین هرهانگی بیر داش پارچاسی نین تاریخی وار میدیر؟ یا دا دونیانین، هرهانگی بیر گزَگه نین یا دا هرهانگی بیر بیتکی نین تاریخی وار میدیر؟ بَنزَر بیر بیچیمده بو سورولانیزی داها دا چوخالدابیلیریز. بورادا اؤنَملی اولان نؤقطه دوغال یاپیلار اوزَرینه چالیشماقلا بیر تاریخسل ائتکینلیک ایچینده اولامایاجاغیمیزی کشف ائتمکدیر. داشلارین یاپیلاری اوزَرینه چالیشاراق دونیانین اولوشومو حاققیندا بیر تاخیم آچیقلامالار یاپماق اولاناقلیدیر. آنجاق دونیانین اولوشومو حاققینداکی بو آچیقلامالار تاریخسل اؤزَللیکده دئییللر. بونون ندنی دونیانین کندیسی نین تاریخسل بیر اولوشوم اولماماسیدیر. اؤیله ایسه تاریخسل بیر اولوشوم نه دئمکدیر؟ تاریخسل بیر اولوشوم دئمک، ایلگیلی آلانین وارولوشونون اینسانین کندی یاشامی نین ایچیندن قایناقلانیر اولماسی دئمکدیر. فیزیکسل یا دا کیمیاسال اولوشوملاری تاریخسل بیر آنلاتیملا ایفاده اائتمه نین اولاناغی یوخدور. دونیانین کندیسی، اورگانیک یاشام یا دا ائوریم، تاریخسل بیر سورون اولاراق اله آلینمازلار. اونلارین تاریخسللیکلری آنجاق اینسانین اونلارلا اولان ایلیشکیلری ایچینده اورتایا چیخار. بو آنلامدا بیر یئربیلیمجی کندیسینه داشی یا دا یئری سورون ائده رک، اونلارین نه زامان و ناصیل اولوشدوقلاری حاققیندا سورولار سورابیلیر و اینجه له ملری سونوندا بو سورولارا یانیتلار وئره بیلیر. آنجاق بو تاریخسل بیر سوروشدورما دئییلدیر. تاریخسل سوروشدورما، اؤرنه یین بیر فیزیکچی نین اینجه له مه قونوسونون دئییل ده، بو آلان ایچینده فیزیکچیلرین چؤزمه یه چالیشدیغی سورونلارین توپلامی اولاراق فیزیک بیلیمی نین گلیشیمینی آچیقلامایا قارشیلیق گلیرسه اولاناقلیدیر. بونا بیر اؤرنک وئره جک اولورساق: ایومه نین نه اولدوغونا ایلیشکین سورویا یانیت وئره ن بیری نین آچیقلاماسی تاریخسل آنلاتیما دئییل، ان گئنَل آنلامدا، دوغا- بیلیمسل آنلاتیما اویقون دوشر؛ تاریخسل آنلاتیما اویقون دوشن ایسه، فیزیک بیلیمی نین اورتایا چیخیشی، فیزیک بیلیمی نین سورونلاری نین نه اولدوغو و فیزیکچیلرین بو سورونلارین عهده سیندن نئجه گلمه یه چالیشدیقلاری ایله ایلگیلی سورولارا یانیت وئره ن بیری نین آچیقلامالاریدیر. چونکو، "وار اولان شئیلر تاریخسللیکلرینی یالنیزجا بیر شئی اولماقلا دئییل اینسان اوغلونون تاریخسل واراولوش ایچینده کی چاباسیندان قازانیرلار." یعنی اینسانین دوغایا و توپلوما ذئهنسل و ائیله مسل هر تورلو قاتقیسی اونون تاریخسل وار اولوشونون تَمَللرینی اولوشدورور. بؤیله جه شئیلر بیرَر تاریخسل اولقویا دؤنوشدورولموش اولورلار. بو آنلامدا، توپلومسال یاپی و او یاپی نین اؤزَللیکلری، چئشیدلی توپلولوقلار و کئچمیشلری، گله نَکلری، صنعت طرزلری، اوموتلاری، چابالاری و یینه او توپلولوقلارجا یاپیلاندینلمیش اولان توپلومسال قوروملار تاریخین ایلگی آلانینی اولوشدورورلار. بیرئیلر، ایچینده بولوندوقلاری توپلومون اویقولامالارینا قاتیلدیقلاری اوراندا تاریخسللیکلرینی قازانیرلار. بو سببدن تاریخین تَمَل قونوسو بیرئیسل بیر تاریخسل واراولوش دئییل، گروپلار، قوروملار و بونلار آراسینداکی ایلیشکیلردیر. دیگر بیر دئییشله دوغرودان اینسان ایلیشکیلری اوزَرینه یاپیلان بیر ائتکینلیکدیر. بو ائتکینلیگی دیله گتیرن، بلکه ده ان گوزل اؤرنَک پاسکالین، "تاریخ یازدیغیمیز و ایچینه یازیلدیغیمیز بیر کیتابدی" ایفاده سیدیر. بو آنلامدا تاریخ قیلقیسال بیر ائتکینلیکدیر. چونکو او، هر شئیدن اونجه ، کئچمیشه ایلیشکین بیر اینجه له مه دیر؛ بو سببدن ده قونوسو اولموش بیتمیش اولایلاری قاپسار. اولموش بیتمیش اولایلارا ایلیشکین بیلگی، دوغرودان دوغرویا دئییل، کئچمیشده بوراخیلمیش بیر تاخیم وئریلرین دَیَرلندیریلمه سییله اولاناقلی حالا گلیر. تاریخسل وئری، اونو دَیَرلندیرَن تاریخچی اوچون، هر زامان شیمدیکی زاماندادیر. بو سببدن تاریخسل وئری نین کئچمیشله اولان باغی، اونون آنجاق بیر تاریخچی طرفیندن اله آلینیب ایشله نمه سییله قورولابیلیر. بیر تاریخچی، بو وئریلردن یولا چیخاراق واراولان شئیلرین نئجه او حالا گلدیکلرینی آراشدیریر. هر شئیین بیر کئچمیشی واردیر؛ هر شئیین اولدوقلاری حالا گلیشلری سؤز قونوسودور؛ بو ندنله شئیلرین تاریخسل گؤرونوملری اونلارین، بیر آنلامدا، زورونلو گؤرونوملریدیر. بؤیله جه، کئچمیشین اینجه له نمه سی اولاراق تاریخ، ائورَنسل و زورونلو بیر اینسان ایلگیسی اولماقدادیر. بو دا تاریخ اوزَرینه فلسفه  یاپابیلمه اولاناغی نین قاپیلارینی بیزه آچماقدادیر.  

  بؤیله سی بیر ائتکینلیک ایچریسینده تاریخچی نین ایشله وینه گلیرسک: اگر قورقوسال تاساریملار سؤز قونوسو اولموش اولسایدی تاریخچی نین ایشی، کئچمیشده کی اولایلاری یالنیزجا بَلیرله نمیش اولان گئنَل یاپییا اویقون اولاراق دوزَنله  مک اولاجاقدی. او، اینسانلیغین گئنَل آماجینی اونجه دن بیلدیگی ایچین هر اولایی بو آماجین گئرچکلشدیریلمه سینده ایشله وی اولان بیر روللا بَلیرله یه جکدی؛ دیگر بیر دئییشله، اونجه دن ساپتانمیش بیر هدفه اولاشماق اوچون چابا خرجله یَن اینسانلارین ائیله ملرینی رسم ائده جکدی. بو البتته اویقون بیر تاریخچیلیک ایشی اولاراق قبول ائدیله مَز. چونکو 

  بو دورومدا، تاریخچی نین اوزَرینده چالیشدیغی بَلگه لره ایلیشکین سؤیله یه بیله جه یی یا دا آیدینلاداجاغی یئنی بیر شئی اولماز. هر شئی اونجه دن بیلیندیگی بیر پلانین گئرچکلشمه سینه دؤنوک چابالار اولاراق دَیَرلندیریلیر. بوندان باشقا، اگر او، پوزیتیویست گله نَک ایچینده مسلکینی سوردورَن بیر تاریخچی اولسایدی، بو دورومدا دا، تاریخسل اولایلاری دوغا بیلیمی نین گئنَل ایلکه لری چرچیوه سینده آچیقلامایا چالیشاجاقدی. بلگه لر اوزَرینه درین چؤزومله مه لر یاپماق یئرینه اونلاری یالنیزجا اورتایا چیخارماق و آچیقلاماقلا یئتینه جکدی. هر بیر تاریخسل ائیله می یا دا اولقونو کندی ایچینده صینیفلندیرَرک گئنَلله ملر یاپماق یولونو توتاجاق و بو گئنَلله ملری داها سونراکی چالیشمالاریندا چیخیش نؤقطه سی کیمی قوللاناراق بَنزَر ایلیشکیلردن بَنزَر سونوچلار چیخارمایا یؤنله جکدی. البتته بو طرز بیر تاریخچیلیک ایشی ده، اینسانین دوشونسَل یئتئنه گینی گؤزآردی ائتمه سی باخیمیندان اویقون بیر تاریخ یؤنته می اولاماز. چونکو تاریخین اصیل قونوسو اولان اینسان بیلینچلی بیر وارلیق اولاراق دئییل ده، بیلینچسیز و کؤر بیر ندنسللیک ایلیشکیسی ایچینده بَلیرلی ائیله ملری گئرچکلشدیرن بیر وارلیق اولاراق اله آلینیر. اویسا، ائلئشتیرَل یاخلاشیملارین بیزی گتیردیگی نؤقطه، تاریخچی نین دوغرودان دوغرویا اینسان ایلیشکیلریندن فیشقیرمیش بیر یاشام اولدوغو فیکرینه ایلگی دویماسی نین زورونلو اولدوغودور. او، بو یاشاما، اینسانی ایلیشکیلر آغی اولاراق باخماق و بیرئیلرین یا دا توپلولوقلارین بو یاشام اورتامی ایچینده کی ایلیشکیلرییله بیرلیکده آنلام قازاندیقلارینی گؤرمک دوروموندادیر. هوبس-ون بَلیرتدیگی کیمی،"تاریخچیلرین اؤنونده کی تَمَل سورون توپلوملارداکی کئچمیش دویقوسونون دوغاسینی چؤزومله مک و بو دویقوداکی دَگیشیکلیکلر ایله دؤنوشوملرین ایزینی سورمک " اولمالیدیر. 

  بَلیرلی آماچلار اوچون اولوشدورولموش اولان توپلولوقلار، بو آماچلاری گئرچکلشدیرمک اوچون کندیلرینه کَسین سینیرلار چیزیپ، بَلیرلی داورانیش قالیپلاری اولوشدورورلار؛ توپلولوغون اویه لرییسه دوغرودان دوغرویا بو آماچلارلا دونانیر و اونو گئرچکلشدیرمه یه اؤزگو داورانیش قلیبلری الده ائدر. بو سببدن، هر توپلولوق بَلیرلی یاشام آماجینا صاحیبدیر و صاحیب اولونان بو آماچ او توپلولوغون کئچرلی تک یاشام یؤنته میدیر. بیر توپلولوغون بیر تاریخه یا دا بیر یاشام تکنییینه صاحیب اولماسی دئمک، توپلومسال دوزئیده کئچرلی اولان و کیشی نین بَللی بیر توپلولوقدا واراولماسینی ساغلایان یاشام طرزینه اولاشماسی و بو طرزی سوردورمه یه چالیشماسی آنلامینا گلمکده دیر. بو، عئینی زاماندا، کولتورون ده اولوشدورولدوغو بیر سورَچدیر. کولتور، توپلولوغون، کندی کئچرلی یاشام طرزینی اولوشدورمایا چالیشیرکن صرف ائتدیگی چابالاری نین بیر سونوجو اولاراق اوره تیلیر. بونون اوچون کولتور، یالنیزجا اؤزَل بیر هدفه اولاشماق اوچون بیر آراچ دئییل، یانی سیرا، عئینی هئردئرین (1744-1803) "هومانیته"  دئرکن وورغولادیغی کیمی، توپلولوغون یاشام بیچیمی نین آچیغا وورولماسی نین دا بیر آراجیدیر. بو سورَچ ایچینده اولوشدورولموش اولان گله نکلر، عئینی زاماندا توپلولوغون کندی وارلیغی نین چرچیوه سینی بَلیرلرلر. 

  دیلتهه نین ده دئدیگی کیمی، "هر بیریمیزین یاشامی، کندی درین ایلگیلری یؤنونده، آنجاق گوزل صنعتلرین، ادبییاتین، تاریخ یازیمجیلیغینین و بیلیمسل دوشونمه نین اولوشدوردوغو آتموسفئر ایچینده سولوک آلابیلیر، کندینی گلیشدیره بیلیر و شکیللندیره بیلیر؛ بوندان دولایی، فرقینده اولساق دا اولماساق دا، تاریخسل اولاراق قوشوللانمیشدیر." بو سببدن، بیر تاریخسل دؤنه مین اه ییلیملری، گئنَل دَیَرلری، طرزلری و بونلاری منیمسه میش اولان توپلولوقلارین بیربیرلرییله قارشیلیقلی ایلیشکی و ائتکیله شیملری ایچینده توره دیلمیش اولان بیرئیسل ائیله ملر، تاریخچی نین  آراشدیرماسی نین اوداق نؤقطه سینی اولوشدورورلار. آنجاق بو، تاریخچی نین یاشامی کندینه گؤره دَیَرلندیرمه سی آنلامینا دا گلمز. تاریخچی ده، کندی دؤنه می نین ایلگیلرییله بَلیرله نمیشدیر. 

  اونون گئرچکلری، ایچینده یئتیشدیگی یاشام اورتامی نین گئرچکلریدیر. هر بیرئی کیمی او دا، آلقیلانابیلیر هر شئیین یاشامین بَللی بیر گئرچکلیگینه قارشیلیق گلن آنلاملارا صاحیب اولدوغو آنلاییشییلا بیچیملندیریلمیشدیر. بؤیله جه بیرئیسل یاشام، توپلومسال یاشاملا قارشیلیقلی ائتکیله شیم ایچینده، بیر یؤنویله کندی ایستکلرینی گئرچکلشدیرمه یه چابالارکن دیگر   یؤنویله توپلومون ایستکلرینی ده گئرچکلشدیرن بیر یاشام فورمو اولاراق قارشیمیزا چیخار. ایشته، "کیشی و دونیاسی آراسینداکی ائتکیله شیم یاشامین بیر گؤرونومودور و تاریخچی ده بونو آنلاتیر." 

  تاریخچی نین قونوسوندا یئترلی اولابیلمه سی نین قوشولو، یاشامین یالنیزجا ائکونومیک، سییاسال و سوسیال دورومویلا یئتینمه ییب، یانی سیرا بیرئیین دوغا و توپلوم ایچینده کی چاباسی نین آلدیغی شکلی و نیته لیگی ده قاورایابیلمه سینه باغلیدیر. تاریخچی، یاشامی بو نیته لیکلره گؤره بَلیرله مک اوچون، اونلارین فرقینه وارماق و اونلاری کندی بوتونسللیکلری ایچینده گؤرمک زوروندادیر. داهاسی تاریخ، دوشونجه تاریخی اولدوغو اوچون و دوشونجه ده دوغرودان فلسفی بیر ائتکینلیک ایچینده قوشادیلدیغیندان، تاریخچی عئینی زاماندا فلسفه دن ده یارارلانماق زوروندادیر. 

  فلسفی دوشونجه، کیشی نین کندی طرزینی اولوشدورماسینا اولاناق ساغلار. بو سببدن تاریخچی یالنیزجا کندی قونوسونون ایلکه و یؤنته ملرینی اویقولاماقلا قالمامالی بونون فلسفی بیر دَیَرلندیرمه سینی ده یاپابیلمه لی و بو دَیَرلندیرمه ایله ایلگیلی کندی آنلاتیم 

  طرزینی گلیشدیره بیلمه لیدیر. بونون اوچون، تاریخچی اینسانین دوغاسینی قاورارکن، بو قاوراییشینی یاشامین گئرچکلرییله ایلگیلی بیر حالا گتیرمک دوروموندادیر. چونکو، کیشی یالنیزجا فلسفی بیر مئتود آلیشلا یاشامینی بیرئیسل بیر یاشام اولاراق قاورایابیلیر. تاریخچی نین دوغرودان قونوسو اولان یاشامین گئرچک اؤزو حاققیندا توتارلی و دوغرو دوشونه بیلمه سی اوچون اینسان یاشامی حاققیندا کندی فلسفی آنلاییشیندان دا یارارلانماسی گرکیر. بونون ندنی فلسفی آنلاییشین نسنه سی نین کندی ایچینده کؤکلو اولماسیدیر. یاشام، بیر اورتام ایچینده وارلیق بولور. 

یاشامین بولوندوغو اورتام ایسه بیر ایلیشکیلر یوماغیدیر. کیشی نین ایچینده کندیسینی بولدوغو اورتام، یینه اونون کندی ائتکیله شیملری نین توپلامیدیر؛ و بو ائتکیله شیملری نین ایچینده یاشامی نین سونول sonul هدفلرینی ساپتامایا و اویقولامایا چابالار. اگر تاریخچی آنلامایا چالیشدیغی یاشامین نه اولدوغونو اورتایا چیخارماق ایسترسه، اله آلدیغی تاریخسل بیرئیین، کندی ائتکیله شیملری ایچینده بَلیرله میش اولدوغو سونول هدفلرین نلر اولدوغونو ساپتاماق دوروموندادیر. 

  یعنی، کیشی نین بیرئیسل میزاجینی، تَمَل یؤنه لیملرینی و داورانیش بیچیمینی آنلامایا چالیشمالیدیر. عئینی صنعتده اولدوغو کیمی، یاشامدا دا بیر بیچئملر (اوصلوبلار) چوخلوغو واردیر و بیلگی دئدیگیمیز شئی، بو بیچئملرین توتارلی اولاراق صینیفلندیریلمه سیندن باشقا بیر شئی دئییلدیر. 

  داها تکنیک بیر ایفاده ایله، "فلسفه یاشاما دورومو ایچینده کی بیرئیین ائلئشتیرَل اؤز بیلینجیدیر. بو سببله تاریخچی، تاریخسل اولانلا تاریخسل اولاراق ایلگیله نمه نین فلسفی کاتئقوریلرینی قبول ائتمه یه زورلانیر." بیر توپلولوغون یاشام آلانلاری نین تومو دین، حقوق، پولیتیکا، بیلیم، صنعت، تاریخ و فلسفه  کیمی آلانلاردان اولوشور. بو آلانلار عئینی زاماندا فلسفه نین 

  قاوراملاریدیر. بو ندنله تاریخچیلر، اینسان یاشامی نین بوگونکو دورومونون قاپساملی بیر آچیقلاماسینی یاپماق ایسترلرسه، تاریخسل اولقولاری، فلسفی بیر سوروشدورمایلا یوروملاماق و آنلاملاندیرماق دا زوروندادیرلار. بونو یاپابیلمک ایسه، تاریخ فلسفه سی ائتکینلیگینه گیریشمک آنلامینی داشیر. 

قایناق:

فلسفه  دونیاسی، 2002.12، سایی 36