بیلیم فلسفه سی

 

پروفسور دوکتور موصطافا اَرگون

حاضیرلایان: گونتای جاوانشیر

  ایچینده کی لر:  

    

  آ. بیلیم و فلسفه  

             1. بیلیمین تاریخ ایچینده کی  گلیشیمی (فیزیکا، کیمیا، بیولوژی، آسترونومی، رییاضییات)

            2.  بیلیمین، فلسفه نین قونوسو اولماسی  

  ب. بیلیمه فرقلی یاناشمالار  

  1.بیلیم تئوریلری  

            آریستوتئلین بیلیم تئوریسی نظرییه سی  

            کانتین بیلیم تئوریسی  

            هئگئلچی بیلیم تئوریسی  

            آنالیتیک بیلیم تئوریسی  

            هیپوتئزلی- بوتوندن گلیمچی بیلیم تئوریسی  

            فئنومئنولوژیک بیلیم تئوریسی  

            پسیکولوژیک بیلیم تئوریسی  

            سوسیولوژی بیلیم تئوریسی  

            فیزیکچی بیلیم تئوریسی  

            دییادولوژیک بیلیم تئوریسی  

            دوقماتیک مئتافیزیک بیلیم تئوریسی  

            ائپیستئمئولوژیک بیلیم تئوریسی  

            منطیقچی بیلیم تئوریسی  

  2. بیلیمی بیر اورون (ürün-محصول)اولاراق دَیرلندیرَنلر  

  3. بیلیمی بیر ائتکینلیک اولاراق قبول ائدنلر  

  4.بیلیمین ائلئشتیریسی  

  ج. بیلیمین اؤزَللیکلری  

            1. بیلیمسل آچیقلاما و اؤندئیی نین (تخمینین) اؤزَللیکلری  

            2. بیلیمسل قورامین (تئورینین) اؤزَللیکلری  

            3. بیلیمسل یاسانین اؤزَللیکلری  

  د. بیلیمین دَیَری   

            1. بیلیمسل بیلگی نین دیگر بیلگی نؤوععلری ایله تاماملانماسی نین گرَکلیلیگی  

            2. حیاتلا بیلیمسل بیلگی نین ایچ-ایچه لیگی  

  تئرمینلر  

  ---------------------------------------------------------------------------------------  

آ. بیلیم و فلسفه

      گرچی بیلگی هر دئویرده اؤنملی اولموشدور، آنجاق اؤزَللیکله چاغیمیزدا گرَک فردین حیاتیندا گرَکسه توپلومسال سیستئملرین تَمَلینده بیلگی اؤنملی بیر یئر توتماقدادیر. بیلگی قوووتدیر؛ هم قافادا هم ده اویقولامادا قوووتدیر. اؤزَللیکله دوغال قوووتلری و تئکنولوژی نین دستگینی آلدیقدان سونرا بیلگی نین قوووتی قات- قات آرتماقدادیر. بیلگینی ساغلایان بیلیمدیر.               

بیلیم، بیر دوشونمه مئتودودور. گئرچه یه و اولقولارا دایالی، اؤنیارقیسیز، توتارلی راسیونال اؤلچولرله بیر آنلاما، بولما، دوغرولاما مئتودودور.   

            بیلیم، بیر طرفدن دوشونمه و اله آلدیغی قونولاری بیلیمسل مئتودلارلا آراشدیرما سورَجیدیر؛ بیر طرفدن ده بیلیمسل آراشدیرما سونوجوندا اولاشیلان بیر اوروندور(ürün-محصول).   

            بیلیم، سورَکلی گلیشن دینامیک بیر بیلگیدیر؛ بیلیمسل بیلگی هئچ بیر زامان ستاتیکلشمز. بیلیم، اولقوسالدیر، گؤزلَنه بیلیر، اولقولارا دایانیر. بیلیم، منطیقسَلدیر، دولاییسییلا بیلیمسل حؤکملر بیر- بیری ایله توتارلی و چلیشکیسیزدیر. بیلیمسل اؤنَرمه لردن دوغرو منطیقسل چیخاریملار ائدیلیرسه، اونلار دا دوغرو اولور. بیلیمسل بیلگی اوبیئکتیودیر؛ کیشیدن کیشییه، توپلومدان توپلوما دَییشمز. بیلیمسل بیلگی، هم بیلیم دیشی اؤنَرمه لره(برهانلارا) هم ده بیلیمسل سونوجلارا قارشی ائلئشتیریجیدیر. بیلیم سئچیجیدیر؛ وارلیق دونیاسینداکی بوتون اولقولاری دئییل، اؤزَللیکله اینسانا فایدالی اولا بیله جک بعضی اولقولاری اله آلاراق اینجه لر. بیلیم سویوتلاییجی و گئنَلله ییجیدیر. بللی بیر نؤوعع اولایلارین هامیسیندا کئچرلی اولا بیله جک شکیلده یاسالار اورتایا قویار.     بیلیم، وارساییملارا دایانیر. بونلارا اؤرنَک وئرمک گرَکیرسه؛ کندی دیشیمیزدا دوزَنلی ایلیشکیلر ایچینده بیر اولقولار دونیاسی واردیر. بو اولقولار دونیاسی بیزیم اوچون آنلاشیلا بیلیر. بوتون اولقولار بیر- بیرینه و تئست ائدیله بیلیر نَدَنلره باغلیدیر. گؤزلم قونوسو بوتون اولقولار بللی بیر زامان و مکان ایچینده یئر آلیر. بیلیم، وار اولان هر شئیین بللی بیر میقداردا وار اولدوغو ایلکه سینه باغلیدیر و بونو اؤلچمه یه چالیشیر.  

  بیلیم، دئنه تیملی گؤزلم و گؤزلم سونوجلارینا دایالی منطیقسل دوشونمه یولوندان گئده رک، اولقولاری آچیقلاما گوجو داشییان هیپوتئزلر بولما و بونلاری دوغرولاما مئتودودور.   

  قیساجا بو شکیلده تانیتماغا چالیشدیغیمیز بیلیمین، تاریخ ایچینده بو گونه قدر کئچیردیگی آشامالاری دا اؤزتله یه لیم.  

1- بیلیمین تاریخ ایچینده کی  گلیشیمی

  بیلیمسل گلیشمه ده یونانلیلار و باتی اویقارلیغی نین بؤیوک قاتقیلاری واردیر. آما یونانلیلارا سیستئملشدیره جک بیر چوخ بیلیمسل آراشدیرما سونوجو ملزمه وئرن میصیر و مئزوپوتومییادا یاشایان اینسانلاری دا اونوتماماق گرَکیر. یونانلیلار اؤنجه سی مین ایللرده رییاضییات، آسترونومی و طیبب ساحه سینده بو یؤره لرده بیلیمه اؤنملی قاتقیلار ائدیلمیشدیر. یونانلیلار بونلاری سیستئملشدیره رک و بیر چوخ یئنی بولوشلا بیلیمی و دوشونمه نی اؤنملی سیستئماتیک اساسلارا قوووشدورموشلار. ایسلامییتین دوغوشوندان سونراکی یوز ایللرده یونانجا و سانسکریتجه اثرلرین عربجه یه چئوریلمه سی ایله موسلمان عالیملر یئنی آرتیرمالار ائتمیشلر و رئنئسانسدان اعتیبارن ده بیلیمسل آراشدیرمالار بایراغی باتییا کئچمیشدیر.   

  یونانلیلار رییاضییات و هندسه ده بؤیوک باشاریلار قازاندیلار. هندسه نی و ساییلار تئوریسینی (جبر تئوریسینی) بولدولار. بیلیمه رییاضی مئتودلاری اویقولادیلار. آسترونومیده بطلمیوس سیستئمینی قوردو. دونیانین یووارلاق اولدوغونو قبول ائدن یئر مرکزلی بیر سیتئمه قارشی آریستارکوس دا گونش مرکزلی بیر آسترونومی سیستئمینی ساووندو. یونانلیلار بیلیمده، گؤزلم و اؤلچمه دیشیندا بیر دئنئی (تجروبه) دوشونجه سینه صاحیب دئییلدیلر. ایسلام عالیملری هیندیستاندان آلدیقلاری صیفیر و اوندالیق ساییلاری بیلیمه قاتدیلار. رییاضییاتدا و تریقونومئتریده اؤنملی گلیشمه لر ساغلادیلار. مئکانیک و طیببده دئنئیسَل (تجروبی) چالیشمالار ائدیلدی. گؤیبیلیمده چوخ اینجه گؤزلملر و رییاضی حسابلامالار ائدیلدی.  

  اورتا چاغلاردا سادجه منطیقله دوغرو بولونماغا چالیشیلدی. آنجاق مودئرن بیلیم، کوپئرنیک (1472-1543) و قالیله (1564-1642) ایله باشلار. کوپئرنیک، گونش مرکزلی بیر ائورَن سیستئمی قوردو. قالیله نئجه لیکسل (کمی) دئنئی مئتودونو گلیشدیردی. اسکی بیلیمدن دئور آلینان گؤزلم، اؤلچمه و رییاضییاتا دئنئیی اَکله دی. 17- جی عصرده دئکارت بیلیمه راسیونال و منطیقسَل یولدان، بئکون، دئنئیسل یولدان یاخینلاشدی. یونانلیلارین بؤیوک راسیونالیست سیستئملرینه قارشی اینگیلتره ده ائمپیریک سیستئملر گلیشدیریرلدی. قالیله دن سونرا نیوتون دئنئی ایله ماتیماتیک-منطیق مئتودلارینی، دوشونجه و اولقونو داها سیخ بیرلشدیردی. گؤزلم و دئنئی یولو ایله بیر دیزی بولوش و بیلیمسل یاسالارا اولاشیلدی. اینگیلیس دئنئیجیلیگینه قارشی آوروپا قیطعه سینده(قارره سینده) گلیشدیریلن راسیونالیست فلسفه (دئکارت، لئیبنیز، کانت و...) بیلیمین راسیونالیست طرفینی ده گلیشدیردی.   

  بیلیمین تاریخ ایچینده کی  گلیشیمینی داها یاخشی آنلاماق اوچون بیلیمسل مئتودولوژی نین اساس گلیشدیریجیسی و بیلیم فلسفه سی نین آنا بیلیمی اولان فیزیکدن باشلاماق اوزره بعضی بیلیم ساحه لرینده کی گلیشمه لره قیساجا باخالیم.  

فیزیک

  فیزیکین تاریخینی 17- جی عصرین اؤنجه سی و سونراسی اولاراق ایکییه آییرماق مومکوندور. 17- جی عصر اؤنجه سینده قاتی (جامد) و سیوی (مایع) مادده لرین دئوینیمی، ایشیق یانسیما و قیریلماسی، آکوستیک (سس علمی)، ماقنیتیک اولایلار، ستاتیک و هیدروستاتیک کیمی فیزیک قاوراملاری بیلینیردی. آمما 17-جی عصردن اعتیبارن فیزیک بیلیمی نین گلیشیمینده سانکی بیر پارتلاما اولدو.   

 17- جی عصر باشلاریندا کئپلئر گئومئتریک اوپتیگی، قالیله یئر و گؤی جیسملری نین آیری یاپیدا اولدوغونو، هویگئنز ایشیغین دالغا قورامینی اورتایا قویدو.   

  کئپلئر، قالیله، هویگئنسین چالیشمالاریندان یارارلانان نیوتون اورتایا قویدوغو ائورَنسَل یئر چکیمی یاساسی ایله فیزیک یاسالارینی بوتون ائورَنه یایدی.   

  18-جی عصرده چوخ ساییدا بیلیم آدامی آخیشقان مئکانیگینی اولوشدوراراق دینامیگین اویقولامالارینی گلیشدیردی. بلاک، لاوویسیئر و لاپلاسین ایسی (هرارت) اوزرینه اؤنملی چالیشمالاری اولدو. ائلئکتروستاتیک ساحه سینده اؤنملی دئنئیلر یاپیلمااغا باشلاندی.   

  19-جو عصر فیزیکینه دامغاسینی ووران ائلئکتریکدیر. ائلئکتریک، ائلئکترولیز، ماقنئتیک ساحه، آیدینلانما، تئلئگراف، ائلئکتریک موتورو، رادیو ائلئکتریک ایلتیشیمی ساحه سینده چوخ اؤنملی گلیشمه لر اولدو. یئنه بو عصرده تئرمودینامیک یاسالاری گلیشدیریلدی. گؤره لیلیک (نیسبیت)، کوانتوم مئکانیگی، چَگیردَک (نووه) فیزیگی کیمی بیلیم ساحه لری اورتایا چیخدی. کیمیا بیلیمینده کی  گلیشمه لر فیزیکله بیرلشمه یه باشلادی.   

  20- جی عصرده ایسه ایشیق ساحه سینده کی  گلیشمه لرله کوانتوم قورامی گلیشدیریلدی. قاتی مادده لرین مئکانیک، ائلئکتریکسل، ماقنئتیک و اوپتیک یاسالارینی اینجَله ین قاتیحال فیزیگی یاری ایله تگنلره اویقولاماغا باشلاندی. آتوم چَگیردگی نین یاپیسینی اینجله یَن چگیردَک فیزیگی، چوخ آغیر آتوملارین پارچالانماسینی ساغلار. ائینشتئین گئنل و اؤزَل گؤره لیلیک (نیسبیت) قوراملاری نیوتونون فیزیگینی سارسیتدی. گؤزلم و اؤلچوم آراجلاری نین گلیشمه سی ایله آستروفیزیک ساحه سینده آرخا-آرخایا تئوریلر سورولمه یه باشلاندی. آریستوتئلین نیتل(کئیفی)  فیزیکی، قالیله و دئکارتین ماتئماتیک فیزیکلری، بئقونون دئنئیسل فیزیکی و سونراکی عصرلرده اولقوچولوق، دئنئی و ماتئماتیکین بیرلشمه سی ایله اؤنملی آشامالارا واریلدی.   

    

کیمیا

  آنتیک یوناندا کیمیانین تمل قاوراملاری ائلئمئنت و آتوم اوزَرینده دورولدو. داها سونراکی دؤنملرده دامیتما(تقطیر)، چؤزوندورمه، کریستاللاشما، قووورما کیمی کیمیا تئکنیکلری قوللانیلدی. آنجاق بونلار کیمیاچیلار دئییل، سیمیاچیلار ایدی(سیمیاچی- دَیَرسیز معدنلری دَیَرلی معدنلره چئویرمه سینیرلارینی آراشدیران موهوم علم)

  16- جی عصرده فیزیکده اولدوغو کیمی کیمیا ساحه سینده ده دئنئیسل مئتودلار ساوونولماغا باشلادی. 17- جی عصرده دئنئیسل چالیشمالارلا اؤنملی بولوشلارا اولاشیلدی. 18-جی عصرده بیر چوخ یئنی مئتالین وارلیغی اورتایا چیخاریلدی و چوخ بیله شیک (مرکب) بولوندو.  

  19- جو عصرده لاوویسیئرین  تَمَلینی آتدیغی گئنل کیمیا قورولدو. ایسیل کیمیا و فیزیکسل کیمیا ساحه لری ده گلیشدی. بیر چوخ بولوش و یاسانین یانی سیرا مئندئلیئف، کیمیا ائلئمئنتلرینی صینیفلندیردی. آنالیتیک و اورقانیک کیمیادا آنا قاوراملار اورتایا چیخدی.   

  20- جی عصرده کیمیا آرتیق اوزمانلیق ساحه لرینه آیریلدی: اورقانیک، آنورقانیک، فیزیکسل کیمیا، بیوکیمیا، مولئکول کیمیاسی کیمی. چئشیدلی آدلار آلتیندا مودئرن کیمیادا گؤرونن بو گلیشیم، کیمیا تئکنیک و صنایئعینده ده اؤنملی گلیشمه لره یول آشدی. گونوموزده صنایئعلشمه نین کیرله دیب یوخ ائتدیگی دوغانی قورتارما چابالاریندا کیمیایا بلکه اسکیسیندن داها چوخ گؤرَو دوشمکده دیر.   

    

بیولوژی

  دیگر بیلیملرده اولدوغو کیمی، بیولوژیک بیلیملرین ده کؤکه نی آنتیک یوناندادیر. آریستوتئل، هیپوکرات کیمی بیلگینلر آناتومی، فیزیولوژی و بوتانیک آلانلاریندا گؤزله مه دایالی بیر چوخ بیلگیلر توپلاییب سیستئملشدیردیلر. ایسلام دونیاسیندا دا عئینی دوغرولتوداکی چالیشمالار داوام ائتدی. رئنئسانسدان سونرا بیولوژیده 3 ساحه ده اؤنملی گلیشمه لر ساغلامماغا باشلادی: آناتومی، بیولوژی و زوولوژی.  

  17- جی عصرین اورتالاریندان اعتیبارن بؤیوتج(ذره بین)، میکروسکوپ کیمی یئنی آلتلر و تئکنیکلرین گلیشمه سی میکروسکوبیک چالیشمالاری مومکون قیلدی. 18-جی عصرده مودئرن بیولوژی قورولدو. حئیوانلار و بیتکیلر دونیاسی یئنیدن صینیفلندیریلدی.   

  19- جو عصرده بیولوژی بؤیوک اوغورلار ساغلادی. بوتون آلت (alt)ساحه لری ایله مورفولوژی قورولدو. گئنل و کیمیاسال فیزیولوژی گلیشدی. قالیتیملا (ایرثله)ایلگیلی بیر چوخ بیلیم آداملاری نین چالیشمالاری گئنئتیک بیلیمین کروموزوملارداکی قالیتیم شیفره لرینی اورتایا چیخاردی. بیولوژیده کی  گلیشمه لر – لامارکچیلیق، داروینچیلیک، موتاسیون، یئنی داروینچیلیک کیمی آخیملارا— جانلیلار دونیاسینداکی گلیشیمی ائوریم تئوریسی ایله آچیقلاماغا چالیشدیلار.   

    

رییاضیات

  اینسانین بیلیمده کی  ان اسکی و ان تمل ائحتیاجلاریندان بیری ماتئماتیک اولموشدور. بو ندنله گرَک میصیرده گرَک چینده، هیندده و آنتیک یونانیستاندا رییاضیات بیلمه اینسانلاری همن بیر اوست صینیفه چیخاریردی. تیجارت تورپاق دوزنله مه، معمارلیق، آسترونومی کیمی ساحه لر ده رییاضییات بیلیمده کی  گلیشمه نی زورلاییردی.   

  14-7 عصرلر آراسینداکی ایسلام اویقالیغی رییاضییاتدا اورتا دوغو و هیند دوشونجه سینی بیرلشدیردی. چینده صیفیری دا اولان اون اساسلی بیر سایی سیستئمی قورولدو. عرب رییاضییاتی 13- جو عصرده لاتینجایا اینتیقال ائدیلدی.   

  14- جو عصرده فیزیکسل اولایلارین اینجلنمه سینده رییاضییاتا اؤنم وئریلمه یه باشلاندی. 17-جی عصرده ایسه رییاضییات بوتون دیگر بیلیم ساحه لرینه مودئل اولوشدورماغا باشلادی.   

  دوغا بیر گئومئتریک مودئله گؤره تاسارلانمیش رییاضی بیر دیلله یازیلمیشدی. 19-جو عصرده رییاضییات، بیلیمین قاچینیلماز بیر عنصورو حالینا گلدی.   

    

آسترونومی (گؤیبیلیمی)

  آسترونومی، گرَک زامان و یؤن اؤلچومو گرَک بیر تاخیم دوغال اولایلار گرَکسه اولدوز بیلیمی شکلینده ایلک چاغلاردان بری جانلی بیر بیلگی اولاراق، هپ وار اولدو.   

  آنتیکچاغدا هیپارکوس و بطلمیوس، یئر مرکزلی و یئرین حرکتسیزلیگینه دایانان بیر سیستئم قوردو. 16-17-جی عصرلرده کوپئرنیک گونشی اورتادا و حرکتسیز، هر شئیین گونش اطرافیندا دؤندویو بیر سیستئم اؤنَردی. عئینی دؤنمده قالیله، گؤی دوربونو ایله گؤی اوزو آراشدیرمالارینی باشلاتدی.   

  نیوتون، گؤی مئکانیگی نین تَمَل یاسلارینی اورتایا قویدو. هاللئی آدیندا بیر عالیم، اولدوزلارین دا گؤی اوزونده حرکت ائتدیگینی چیخاردی.  

  گؤزلم ائولرینده کی (رصدخانه لرده کی) آلتلرین گلیشمه سی، اولدوز فوتوقرافچیلیغی و ائلئکترون اوپتیگی، آسترونومیده چوخ اؤنملی بولوشلار و تئوریلرین اورتایا آتیلماسینی ساغلادی.

 بیلیملر بو گون او قدر چوخالمیشلار کی، هارداسا هر بیر بیلگی اؤز آرخاسینا بیر "لوژی" آدینی آلاراق کندینی بیر بیلیم اولاراق اورتایا قویماغا چالیشماقدادیر. بیر چوخ اوریژینال (اؤزگون) بیلیم ساحه سی چیخدیغی کیمی، اسکی آنا بیلیملرین ایچینده بیر چوخ ساحه لر ده گئده رک گلیشمکده و اؤنملی حالا گلمکده دیر.  

    

2. بیلیمین فلسفه نین قونوسو اولماسی

  باشلانغیچدا بوتون بیلیملر فلسفه نین ایچینده یئر آلیردی. فیلوسوف، هر بیلیم قونوسوندا بیلگی صاحیبی اولان، بوتون بیلگیلری سینتئز ائدَرَک بیر حیات گؤروشونه اولاشمیش اولان کیشی ایدی. دئمک اولار کی، هر قونودا کیتاب یازان و بو کیتابلاری او بیلیم ساحه لرینده اوتوریته قبول ائدیلن آریستوتئل، بو فیلوسوف تیپینه اؤرنَکدیر.  

  بیلیمسل بیلگی گلیشدیکجه، زامانلا بیلیم ساحه لری فلسفه دن "باغیمسیزلیقلارینی" اعلان ائتدیلر. داها اؤنجه "دوغا فلسفه سی" دئییلن فیزیک، آرخاسیندان کیمیا، بیولوژی و دیگر فن بیلیملر تک-تک فلسفه دن آیریلدیلار. سوسیال بیلیملر ده، هله تام کسین اولماماقلا برابر، فلسفه نین ائتکیسیندن چیخماغا باشلادیلار.  

  بو آیریلمالار، فلسفه نین قونوسونو سورعتله دارالتدی. حتّی آیریلمالار سیراسیندا فلسفه یه قارشی دوشمنجه بیر توتوم تاخینیلدی. 19- جو عصرده بیلیم ایله فلسفه آراسیندا سانکی بیر اوچوروم مئیدانا گلدی. فلسفه نین وارلیغی بئله، تهلوکه یه دوشدو.   

  او زامان فیلوسوفلار بیلیملرین صینیفلندیریلمه لری ایله اوغراشدیلار. هم فلسفه دن قوپان، هم ده بیر-بیرلریندن اوزاقلاشان بیلیملر، بیر بوتون اولان ائوره نی پارچالادیقلاری کیمی، اینسان قافاسیندا دا بوتون بیر ائورَن قاورامی اولوشدورموردو. بو پارچالانمیشلیق صنایع دونیاسینا، توپلوم حیاتینا و حتّی اینسان شخصییتینه بئله، یانسیمیشدی. فلسفه، بیلیملری صینیفلندیره رک اونلار آراسینداکی اورتاق نؤقطه لری و باغلاری گؤسترمک، بیلیملری بیر- بیرلرینه یاخینلاشدیرماق ایسته ییردی. بوتون بیلیملر وارلیق ساحه سی نین دَییشیک وار اولانلاری ایله ایلگیله نیردیلر. بوتون بیلیملر هدفده، مئتود و بیلیمسل داورانیشدا دا بیرلشیردیلر. صینیفلندیرمه بونو داها دا آچیقجا اورتایا قویاجاقدی.   

  بو دؤنمده ایکی آلمانین یاپدیغی بیلیم صینیفلندیرمه سی چوخ تانینمیشدیر. کانتچی فیلوسوفلاردان ویلهئلم ویندئلباند، بیلیملری یؤنتم باخیمیندان آپریوریapriori (راسیونال) و ائمپیریک (دئنئیه دایالی) دئیه آیریردی. راسیونال بیلیملر رییاضییات و فلسفه ایدی. دئنئیه دایانان بیلیملر ده ایکییه آیریلیردی: تاریخ بیلیملری و دوغا بیلیملری. بو سون آیریم مئتوددان داها چوخ قونو فرقلیلیگیندن قایناقلانیردی.   

  ویلهئلم دیلتهئی (1833-1911) ده بیلیملری مئتود باخیمیندان ایکییه آییریر: معنوی بیلیملر و دوغا بیلیملری. معنوی بیلیملر آنلاما مئتودونو، دوغا بیلیملری آچیقلاما مئتودونو قوللانیردی. دیل، ادبییات، صنعت، فلسفه، هوقوق و بوتون تاریخ بیلیملری معنوی بیلیملردن ساییلیردی. آنجاق بورادا مثلن پسیکولوژی هر ایکی بیلیم قروپوندا یئر آلیرکن، منطیق و رییاضییات بیلیملری ده آرادا قالدی.  

  بیلیم صینیفلندیرمه لری ایله بیر سونوجا اولاشا بیلمه یَن فلسفه، 19-جو عصر سونلاری ایله 20-جی عصر باشلاریندا بیلیملرین یؤنتَملرینی ائلئشتیرَن بیلیم تئوریسی ایله اوغراشدی. بو قونو اوزَرینده داها سونرا آیرینتیلی اولاراق دورولاجاقدیر، آما گئنلده بیلیم آداملاری فلسفه چیلرین کندیلرینه بیر مئتود دیکته ائتدیرمه لری چابالارینا قارشی ایلگیسیز قالدیلار.  

  آنجاق بو دا اونودولمامالیدیر کی، تاریخین بیر چوخ نؤقطه سینده بیلیم تاریخی ایله فلسفه تاریخی اؤزدئشلشیر. آرالاریندا بیر مسافه نین آچیلدیغی 19-جو عصردن سونرا دا بیلیمسل وئریلری توپارلایاراق وارلیق دونیاسی حاققیندا گئنل بیر آچیقلاما یاپما چاباسینا گیرَن فلسفه، ایندی بیلیمه یاخینلاشماغا چالیشماقدادیر.  

  ائینستئین، ماکس بورن، نیئلس بوهر، هئیسئنبئرگ، ژ. مونداد کیمی سون یوز ایلین تانینمیش بیلیم آداملاری، کندی ساحه لرینده فلسفی کیتابلار یازمیشلار.  

  باقونون بوتونه وارما، قالیله نین دئنئی و رییاضییات یؤنتملرینی قوللانان بیلیم، 18 و 19-جو عصرده بؤیوک باشاریلار الده ائتدی. نیوتونچو پوزیتیویست بیلیم گؤروشو بیلیمین، دیشاریداکی نَسنَل اولقونو تام اولاراق یانسیتدیغینی سؤیله ییردی. آنجاق 19-جو عصرین سونو و 20- جی عصرین باشلارینداکی کووانتونلار ساحه سینده کی  بولوشلار و ائینشتئین ین نیسبییت تئوریسی، پوزیتیویست بیلیم گؤروشونو سارسماغا باشلادی.  

  بیلیم، دیش اولقولارین دوغرو بیر تصویری اولمایا بیلردی. وارلیق دونیاسینا یوکله دیگیمیز قاوراملار دوغرو اولمایا بیلردی. اوچ بویوتلو زامان یئرینه دؤرد بویوتلو زامان، دوزلم (تساوی) گئومئتریسی اَیری گئومئتریلر، مودئرن فیزیکده ائلئکترونون دالغا اولاراق، یوخسا دانجیک می اولاراق آلیناجاغی شکلینده بیر چوخ سوآل چیخدی.   

  بوتونه واریم یؤنتمینه اویمایان و آراشدیریلماسی گرَکن بیر چوخ فیزیکسل اولقو واردی.   دَییشمز، ائورَنسل بیلگیلر سیستئمی اولاراق ساوونولان بیلیمه، دَییشمه فیکری گلدی. پئیرس، "بیلیم دَییشدیگی اوچون بیلمدیر" دئدی. بیلیمچیلرین فیکری ده یانلیش اولا بیلردی. باقونون "سورولاری دوغایا سوروب کئچرلی اولمادیقلاری تقدیرده فیکریمیزی دَییشدیرمه یه حاضیر اولمالیییق" ایلکه سی گوندَمه گلدی.   

  بیلیم، دونیانین یاپیسی نین ایچینده وار اولان یاسالاری می اورتایا قویوردو، یوخسا اینسان کندی قافاسینداکی یاسالاری می دونیایا یانسیدیردی. کیشی اؤزو ذئهنینه اویغون (اؤزنَل) آچیقلامالار ائتدیگی زامان نَسنَللیگین ترس گؤرونوشلری ایله قارشیلاشیر؛ تام نَسنَللییه اویغون آچیقلامالار توتارلی گئدرکن بورایا اویمایان گئرچک کومه لری(بیریکینتیلری) ایله قارشیلاشیردی.   

  کانتین، "دوغرو، هم دیش دونیانین هم ده اینسان دوشونجه سی نین اورتاق اورونودور" شکلینده کلاسیک گؤروشو دئمَک اولار کی عئینن ائینیشتئین طرفیندن ده ساوونولوردو.  

  بیلیم و فلسفه، تکرار بیر- بیرینه یاخینلاشیردی. آنجاق بیلیمله فلسفه نین بیر- بیریندن فرقلی دیسیپلینلر اولدوغو یئنه ده اونودولمامالیدیر. بیلیمله فلسفه نین آنا فرقلیلیکلری ده بو نؤقطه لرده دیر:

  -         هر بیلیمین مؤوضوعسو بَللیدیر؛ دوغا اولایلاری و اینسانلارین سوسیال ایلیشکیلریندن اوراتایا چیخان اولایلار چئشیدلی بیلیملرین مؤوضوعسونو اولوشدورور. هر بیلیمین مؤوضوعسو سینیرلیدیر. فلسفه نین مؤوضوعسو ایسه ائورَنسلدیر؛ هر شئی فلسفه یه مؤوضوع اولا بیلر.   

  -         بیلیم و فلسفه نین اساس فرقی مئتود یؤنوندندیر. بیلیم اولقولارلا حرکت ائدر و اولاشدیغی سونوچلاری اولقولارلا تمللندیریر. فلسفه ایسه اسکیدن بری اولقولارین یانیندا منطیقسل چؤزومله مه یه، قاورامسال دوشونمه یه دایانیر. فلسفه ده منطیقسل چؤزومله مه او قدر اؤنملیدیر کی، ب. راسسئل 1914- جو ایلده منطیقی فلسفه نین اؤزو اولاراق نیتله میش، ر.کارناپ ایسه فلسفه نی منطیقدن عیبارت سانمیشدیر.   

  -         بیلیملر بیلگی یارادار، فلسفه نین ایسه ائله بیر آماج و فعالیتی یوخدور.   

  -         بیلیملرین اینسانلارا بیر چوخ فایدالاری اولدوغو حالدا، فلسفه نین عملی بیر فایداسی دا یوخدور. اینسانداکی آنلاما و بیلمه ماراقی اونلاری فلسفه یه یؤنلدیر.   

  بیلیم فلسفه سی، بو مؤوضوعدا گؤروش بیلدیرن، تئوریلر ایره لی سورَن فیلوسوفلارا گؤره دَییشیر. یئنی پوزیتیویستلر اونو، بیلیمین دیلسَل یاپیسینی چؤزومله مه، ائلئشتیرمه و آیدینلاتما اولاراق تانیملارکن؛ باشقا دوشونورلر بیلیمسَل یؤنتمین دَیَرلندیریلمه سی و یا دوغرولوغون نه اولدوغونو آراشدیران دیسیپلین دئیه تانیملایا بیلیرلر.   

    

ب.بیلیمه فرقلی یاناشمالار

  یئنی چاغدا دَییشیک دوغا بیلیملرینده کی  دَییشمه لر، بو بیلیملرین فلسفه دن تک- تک آیریلماسی (باغیمسیزلاشماسی) سونوجونو دوغورموشدور. بو دورومدا فعالیت ساحه سی گئده رک دارالان فلسفه نین نه یی اینجه له یه جگی مؤوضوعسو اورتایا چیخدی. بعضی فلسفه چیلر و بیلیم آداملاری، فلسفه نین بیلیم اوزَرینده دوشونمه مه سینی، بیلیمین منطیقی ایله مشغول اولماسینی ایسته دیلر. بیلیم فلسفه سی بو شکیلده دوغدو. دیگر طرفدن، 19-جو عصرین سونلاری ایله 20-جی عصرین باشلاریندا فیزیک بیلیمینده اورتایا چیخان بعضی گلیشمه لردن دولایی، بیلیمه قارشی بیر گووَنسیزلیک باشلادی. بو دا فلسفه نین بیلیمی سورقولاماسینی باشلاتدی. بیلیمه قارشی جبهه  آلان و یا ترددود اویاندیران مئتافیزیک آچیقلامالار (ائمیل بووتراوخ، ه. بئرگسون، ژامئس)، آنارشیک بیر طرزده اورتایا چیخان بیر چوخ بیلیم تئوریسی، بیلیمه فرقلی یاناشمالار گتیردیلر.   

    

2- بیلیم تئوریلری

  بیلیمسل چالیشما و محصوللارا قارشی دَییشیک یاناشما سرگیله یَن گؤروشلر، فلسفه تاریخی ایچینده چئشیدلی شکیللرده صینیفلندیریله بیلیر. بیر آچیدان بیلیم تئوریلرینی بئله بیر سیرالاما ایچینده وئرمک مومکوندور:   

           آریستوتئلین بیلیم تئوریسی: بو تئوریده مکان فیکری یوخدور، زامان بریلسیزدیر، سَبَبلیلیک فیکری مئتافیزیک کؤکنلی ایدی و دوغا یاساسی فیکرینه تَمَل اولموردو. فیزیک ایله مئتافیزیک عئینی منطیق ایلکه لری ایچینده آچیقلانماغا چالیشیلیردی.   

           کانتین بیلیم تئوریسی: بورادا دئنئیدن اؤنجه گلن، اونا شکیل وئرن آپریوری apriori(اؤنسل) ذئهین کاتئقوریلری اوزوندن بیلیگینی اساس عاغیل یؤنلندیریر. آریستوتئلده بیلگی نین قایناغی وارلیغین کاتئقوریلری ایکن، کانتدا بیلینجسل کاتئقوریلردیر (نئجه لیک، نیته لیک، اوران، داورانیش). بو کاتئقوریلرله آلقیلاییب دوشونَن اینسان وارلیق دونیاسی نین اؤزونو (نومئن) دئییل، سادجه گؤروشلرینی (فئنومئن)دَیَرلندیریر. گؤروشلر آراسیندا سیخ-سیخ اورتایا چیخان آرخا-آرخایا گلمه دوروملار سبب فیکرینی و بو دا دوغا یاساسینی اوراتایا چیخاریر.   

           هئگئلچی بیلیم تئوریسی:  کانتدا بیلیمی قوران عاغیل ایدی و بو دا دئکارت کیمی "دوشونورم"دن حرکت ائدن بیر فلسفه ایدی. هئگئلچیلرده فیکیر بیلیمین دایاندیغی هیپوتئزدیر، مئتوددور. بیلیم پسیکولوژیک بیر آچیقلاما دئییل، اوبیئکتیو و ائورَنسل بیلگی سیستیمیدیر. بیلیم، دوغانین فیکیرلشمه سیدیر؛ دوغا سورَکلی ائوریم ایچینده اولوشان بیر اولقو اولدوغو اوچون بیلیم دورغونلاشدیریلا بیلمز. بیلیمین سونونا اولاشیلماز. هئگئلچی بیلیم تئوریسی نین تمثیلچیلری هئرمان کوهئن، ناتورپ و کاسسیرئردیر.  

           آنالیتیک بیلیم تئوریسی: 19-جو عصر ایدئالیزمینده کی  عاغلین قانون قویوجو گوجونه قارشی گلیشدیریلمیش بیر بیلیم گؤروشودور. ان اولقون شکلینی وییانا چئوره سی دئدیگیمیز اوخول ساوونموشدور. بونلارا گؤره بوتون بیلگیلریمیز دئنئیدن چیخار. نیسبییت تئوریسی، اوقلیدس گئومئتریسیندن باشقا گئومئتریلرین اؤنَرمه سی، عاغلین آپریوری کاتئقوریلری اولدوغو ایددعاسینی ردد ائتمکده دیر. دئنئی ایله سئمبولیک منطیقی بیرلشدیره رک بیر بیلیم تئوریسی اولوشدورورلار. بو گؤروشون ساوونوجولاری رئیچئنباچ، راسسئل، ویتگئنیشتئین کیمی فیلسوفلاردیر. آنالیتیک فلسفه ده، بوتون بیلیمسل قاوراملار تئکنیک، فیزیک و منطیقی دوغرولامالاردان کئچیریله رک آنلامسیز اولانلار آییرد ائدیلیر. ویتگئنشتئین دوغرولامادان داها چوخ اوبژئلرله(نَسنه لرله) قاوراملارین بیره-بیر ائلئشتیریلمه سینی ایسته دی. دیش دونیادا هر هانسی بیر اوبژه یه قارشیلیق گلمه یَن کلمه نی بوش اولاراق دَیرلندیریلدی. بو شکیلده سایی، صینیف، ندن، صیفیر کیمی بیلیمین بیر چوخ قاوراملاری دا آنلامدان بوش ساییلدی. (انالیتیک فلسفه نین بیلیم تئوریسی، داها گئنیش اولاراق ایره لیده آنلادیلاجاق).  

           هیپوتئزلی- بوتوندن گلیمچی بیلیم تئوریسی: پوزیتیویزمین آشیری شکلی اولان بو گؤروش گئنیش ساحه ده تمثیلچیلر بولور. آنا گؤروشو ایسه بودور: بیزیم بیلگیمیز، دویو اورقانلاریمیزلا آلدیغیمیز دویوملارا باغلیدیر. دویوملارین اؤته سینده کی  شئیی بیلمیریک. مثلن، ائلئکتیریگین نه اولدوغونو بیلمیریک؛ سادجه اونون حرارت، سس، رنگ، تیترَشیم حالینداکی ایزله نیملرینی (تاثیرلرینی) آلقیلاییریق. او حالدا بیلگی لیمیتیمیزی آشان شئیلر واردیر. بونلار حاققیندا هیپوتئزلر قورار و اورادان چیخاریملار ائدریک. باخ، بیلیم بودور.  

           فئنومئنولوژیک بیلیم تئوریسی: نه "دوشونورم" دئیَرَک بوتون گئرچگی اینسان ذهنیندن چیخارمالی نه ده اینسان بیلینجینی بوش بیر لؤوحه اولاراق قبول ائتمَلیدیر. اینسان بیلینجی دیش دونیادان باغیمسیز کندی باشینا وار اولان بیر ایچ دونیا و یا دیشدان آلینان دویوملارین بیر بیرلشیمی دئییلدیر. اینسان بیلینجی بعضن کندی دیشینداکی وارلیقلارا یؤنه لیر، بعضن کندی آلقی (ایدراک) و دوشونجه لرینه یؤنه لیر. هر ایکی شکیلده ده اؤزلره (نئوماتیک) یؤنلمیش اولور. اگر اینسان بیلینجی بو یؤنَلمه لرینده چوخ دیققتلی داورانیر و سویوتلامالار یاپارسا، گئرچک اؤزلره اولاشمیش اولاجاقدیر. بیلینج دیش وارلیقلارا یؤنَلدیگینده ایچی دولو اونتولوژیلر و طبیعت بیلیملری؛ کندی آلقیلارینا یؤنلدیگینده ده ایچی بوش و یا فورمال اونتولوژیلر و منطیق— رییاضی بیلیملر اوراتایا چیخار. بیلیم تئوریلرینی بیر باشقا آچیدان ناتورالیست و دییادولوژیک(فئنومئنولوژیک) بیلگی تئوریلری پسیکولوژیک، سوسیولوژیک و فیزیکچی تئوریلردی. پسیکولوژیک بیلیم تئوریسی، د. هومه نین پسیکولوژیک چاغریشیم گؤروشونه دایانیر. بونا گؤره دوغال اولایلار آرخا-آرخایا اولونجا ذئهنیمیز چاغریشیملا بیر اولایین آرخاسیندا نه یین گله جگینی گونده مه گتیریر. دوغا اولایلاری، روحوموزون آلیشقانلیقلاریندان عیبارت کیمی گؤرونور. بو گؤروش داها سونرا بیر چوخ بیلیم آدامینجا " پسیکولوژیسم" آخیمی حالینا گتیریلدی. سوسیولوژیک بیلیم تئوریسی، دورکهایم طرفیندن ایره لی سورولموشدور. بونا گؤره، گئرچک، توپلومون بیر فونکسییونودور. زامان، مکان، ندن، صینیفلاما کیمی قاوراملار توپلوم حیاتیندان گلیر. لئوی— بروهل، بیلیمین تَمَل قاوراملاری نین توپلومدان گلدیگینی و زامانلا منطیقلشدیگینی ساووندو. داها سونرا مانهایم و سوروکین ده سوسیولوژیک بیلیم تئوریلری ایره لی سوردولر. فیزیکچی بیلیم تئوریسی، ه. رئیچئنباکین تئوریسیدیر. بیلیم تئوریسی نین تَمَلی فیزیکدیر. فیزیکچی بیلیم تئوریسی نین چئشیدلی شکیللری اولدوغو کیمی، بیولوژییه دایانان بیلیم تئوریچیلری ده واردیر.   

*   دیالوژیک بیلیم تئوریسی: پلاتونا گؤره عاغیل و دویو ایله قاورانان شئیلرین بعضی وارلیقلاردا بیر آرایا گلمه سی "دییاد"دیر. بو وارلیقلار هم آغیللا هم ده دویولارلا قاورانا بیلر. بیلگی نین تَمَلی، آریستوتئلین دئدیگی کیمی وارلیغین دَییشمز کاتئقوریلرینده و یا کانتین دئدیگی کیمی بیرینجیل آلقیلاما قَلیبلرینده دئییلدیر. بو تَمَل دییادلاردا، اینسان—دوغا باغلیلیغیندادیر. آلقیلاریمیز ایزله نیم دئییل، دیش دونیانین کندیسیدیر. بیلگیمیز داها باشدان اوبیئکتیودیر. بیلیم و بیلیمی قوران اینسانین بیر یانی فیکیر، بیر یانی اولقودور. اینساندا هم بوتونه واریم (induction) هم ده بوتوندن گلیم (deduction) بولونماسی بو اوزدندیر.    

            بیر باشقا آچیدان بیلیم تئوریلری نین اوچ قروپدا اینجله مک مومکوندور.   

           دوقماتیک مئتافیزیک بیلیم تئوریسی: آریستوتئلدن دئکارتا قدر داوام ائدن، وارلیقلا دوشونجه نین عئینی اولدوغونو ساوونان بیر گؤروشدور. وارلیغین ایلکه لری، عئینی زاماندا منطیقین ده ایلکه لریدیر.   

           ائپیستئمئلوژیک بیلیم تئوریسی: اورتا چاغدا فلسفه ده کی مئتافیزیک قاوراملار "ustura" دئییلن مئتودلا اولوشماغا چالیشدی. جون لوکدان اعتیبارن ده فلسفه نین قونوسو مئتافیزیکدن بیلگی تئوریسینه چئوریلدی. فلسفه ازلی و دَییشمز قاوراملار یئرینه، بیلگی نین ذئهنده نئجه اولوشدوغونو آراماغا باشلادی. جون لوک، هومه، کانت کیمی دوشونورلر بو پروبلئمی کندیلرینه خاص سیستئملر ایچینده چؤزمه یه چالیشدیلار.  

           منطیقچی بیلیم تئوریسی: لئیبنیز منطیق و رییاضییاتی بیرلشدیرمه سیندن راسسئلین بیلیم و فلسفه نین تَمَلینه منطیقی یئرلشدیرمه سینه قدر گلیشن بیر آخیمدیر. ایکی نؤوعع گئرچک واردیر: اولقولارین گئرچگی و منطیق سئمبوللاری آراسینداکی فورمال گئرچک. رئیچئنباک، فورمال گئرچگی کَسین فقط ایچی بوش، دئنئیسل و یا اولقوسال گئرچگی ایسه ایچی دولو فقط کسینلیگی اولمایان گئرچک اولاراق نیتله ییر.   

    

  بیلیم فلسفه سی یاپان فیلوسوفلارین و چاغداش بیلیم آداملاری نین بیلیمی دَیرلندیرمه لرینی. آیریجا بو باشلیقلار آلتیندا اینجله مک مومکوندور.  

    

2- بیلیمی بیر اورون (ürün-محصول) اولاراق دَیَرلندیرنلر

    

  بیلیمی دوغانین و اینسان ذهنی نین بیر اورونو اولاراق دَیَرلندیرن بیر چوخ آخین و دوشونور واردیر.   

      بونلاردان پوزیتیویزم (اولقوچولوق)، بیلیمین ایچینده کی  اولقوسال اولمایان و اؤزَللیکله ده مئتافیزیک عنصورلردن تمیزله مک ایستر. پئدئر مئرسئننئه طرفیندن 17-جی عصرده قورولان پوزیتیویزم، اسکی فیلوسوفلارین قورغوجو دونیا گؤروشلرینه قارشی ایدی. گؤزله گؤرولمه یَن گئرچکلرین وارلیغینی ردد ائدیر، خیالی قورغولارا قارشی چیخیردی. بیلیم سادجه اولقولاردان حرکت ائتمه لی؛ اونون آرخاسینداکی ندنلرله اوغراشیلمامالیدیر. دئنئیسل اولاراق الده ائدیلن دویو وئریلری نین تصویری و چؤزوملنمه سی، بیلیم مئیدانا گتیره جکدیر. بو چؤزومله مه نی ائدن منطیقدیر. تک دوغرو و کئچرلی بیلگی نؤوععو بیلیمسل بیلگی اولدوغو اوچون، الده ائدیلن منطیقسل یاپینی(ساختاری) گؤزلَم (مشاهیده) ائدن کیشیلردن، زامان و مکاندان سویوتلاماق گرَکیر. پوزیتیویزم دئنئیجیدیر(تجروبه یه مئیللیدیر)، منطیقچیدیر، دئتئرمینیستدیر.   

             پوزیتیویزم داها سونرا نئو- پوزیتیویزم و یا منطیقسل پوزیتیویزم اولاراق داوام ائتدی. بو گؤروشو ساوونان م. شلیک، ر. کارناپ، او. نئوراته کیمی دوشونورلر " وییانا چئوره سی"  دئیه بیر توپلولوق اولوشدوردولار. بیر آرا ایستانبول اونیوئرسیتئتینده چالیشان ه. رئیچئنباکین دا اؤنملی تمثیلچیلریندن اولدوغو بو قوروپا گؤره، منطیق و رییاضییاتا اویمایان، دئنئیله سینانامایان هر شئی ساچمادیر. بیلیم دویولاریمیزا دایانیر؛ اولقولار دونیاسینداکی گئرچکلیگی تصدیق ائتمک ایسته ییر. آنجاق بو تثبیت ان سونوندا دیلده ائدیلیر. بیر چوخ بیلیمسل گؤزلم، دئنئی و آراشدیرمانین اورونو اولان بیلیم، ان سونوندا دیلسل بیر اورون، بیر آنلاتیم بیچیمی اولور. بیلیم فلسفه سی ده بیلیمسل اؤنَرمه لر و قاوراملار، دولاییسییلا بیلیمین دیلسَل چؤزوملنمه سینی ائده جکدیر. بیلیملر ائورَن گئرچگینی اینجه  له یه  جکلر، فلسفه بو اینجه لمه لرین اورونو اولان قانیتلاما یوللارینی اینجه له یه جکدیر. دیلی قوللانمانین اینجه له نمه سی، گئرچکده، دونیانین یاپیسی نین سوروشدورولماسیدیر.   

            بیلیمسل اورونلرین منطیقسل چؤزوملنمه سی، آنلاملارین دوغرولوغونون اورتایا چیخاریلماسی چئشیدلی مئتودلارلا اولور. بونلاردان بیریسی، مثلن ر. کارناپ طرفیندن ساوونولان، دوغرولاما (verification) یؤنتَمیدیر. هر هانسی بیر اؤنَرمه گؤزلملر، دئنئیلر و اؤلچمه لرله تئست ائدیریلیرسه، دوغرولانیر دئمکدیر. گؤزله نه بیلمه یَن، اؤلچوله بیلمه یَن اؤنَرمه لر بیلیمسل یؤندن آنلامسیزدیر. بو نؤوع آنلامسیز و بوش اؤنَرمه لرین پسیکولوژیک بیر دَیَری واردیر، آما منطیقسل بیر دَیَری یوخدور. ائوره نین اؤزو، تانری نین وارلیغی حاققیندا قورولان مئتافیزیک اؤنَرمه لر نه دوغرولانا بیلیر نه ده ردد ائدیله بیلیر. دوغرو اولوب اولمادیغی تئست ائدیله بیلمه ین اؤنَرمه لرین بیلیمسل بیر آنلامی یوخدور. بو ندنله، بیلیم ساحه سیندن مئتافیزیک و دویغوسال ایفاده لر تمیزلنمه لیدیر.   

            رییاضیات و منطیق هئچ بیر گؤزلم (مشاهیده) قارشیسیندا سارسیلمایان  کسین (قطعی) اؤنَرمه لر قویمالارینا قارشین، بیلیمده کی  هیپوتئز و اؤنَرمه لرین هر زامان یانلیشلاما تهلوکه سینه دیققتی چکنلردن بیری کارل هئمپئلدیر. آنجاق یانلیشلاما (falsification) مئتودونو فلسفه نین تَمَلی ائتمیش اولان دوشونور کارل پوپئردیر. بونا گؤره بیلیملرین اؤنَرمه لرینین ساغلاملیغی "دوغرولاما" مئتودو ایله دئییل "یانلیشلاما" مئتودو ایله بولونا بیلر. بوتون اؤنَرمه لر یانلیشلاماغا تابع توتولمالی، یانلیشلانا بیلن اؤنَرمه لر اله نمه لی، یانلیشلانا بیلمه یَن بیلیمسل اؤنَرمه لر قبول ائدیلمه لیدیر. بیلیمسل بیلگی، دوغرولارین بیریکدیریلمه سی ایله دئییل، یانلیشلارین آییرد ائدیلمه سی ایله ایره لیله یه بیلر. یوخسا بوتونه واریمجی بیر یاناشما ایله اورتایا آتیلان و دایما چورودوله بیلیر اولان بیر تاخیم هیپوتئزلر زامانلا بیلیم اولوب چیخار.  

  پوزیتیویزمین آنا چیزگیسی هم بیلیم تاریخینده هم ده هر هانسی بیر بیلیمسل آراشدیرمادا، پارچا-پارچا توپلانان خام دویو وئریلری اوزرینه ائدیلن ایشلملرین بیلیمی دوغوردوغو شکلینده دیر. یعنی، بیلیم بوتون اینسانلیغین مالیدیر؛ هم تاریخده کی  هم ده گونوموزده کی  یانلیش اؤنَرمه لر دوغرولاما، یانلیشلاما، دئنئمه کیمی یؤنتَملرله آییرد ائدیلَرَک گئرچک بیلیمسل بیلگی اورتایا چیخاردیلمالیدیر. پوپئرین گؤروشلرینده کی  بعضی عکسیکلری قاپاداراق یانلیشلاما مئتودونو داها یاخشی حالا گتیرن لاکاتوس کیمی دوشونورلرین یانی سیرا، آمئریکالی آمپیریست منطیقچی قواین دا یانلیشلاما مئتودونو ائلئشتیرمیشدیر(تنقید ائتمیشدیر).

  فرئیگ و راسسئلین سورَکلی و بوتون بیر سیستئم اولوشدوردوغونو سؤیله دیکلری رییاضییات و منطیق، دیش دونیانی گئرچکده دوغرو اولاراق یانسیدیرلار می؟ بونا خئییر جاوابی وئرَن بیر چوخ دوشونور اولماسینا قارشین، بیلیم دیش دونیانی یانسیتماسی گرَکدیگینی سؤیله یَنلردن بیری ویتگئنشتئیندیر. اونا گؤره دونیا بیزدن و دیلیمیزدن باغیمسیز، بیر- بیری ایله بللی بیچیمده ایلیشکی یه گیرَن یالین(ساده) نَسنه لردن اولوشور. یعنی دونیا بیر تاخیم نسنه دوزنله مه لری اولان اولقولاردان (fact) اولوشور. دیل ایله دونیا عئینی یاپی  (زیربنا) داشلاریندان اولوشمالیدیر. دیل ایله ایفاده ائدیلنلر، نسنه لر دوزنله مه سی نین (اولقولارین) عئینیسی ایسه اؤنَرمه لر دوغرو، دئییلسه یانلیش اولور. ویتگئنیشتئین، ایلک اثرلرینده دیلین اخلاق و ائستئتیک ساحه لرده کی  قوللانیملاری اوزَرینده دورماماقدادیر.    

    

3- بیلیمی بیر ائتکینلیک اولاراق قبول ائدنلر

  پوزیتیویزم تَمَللی دوشونورلر، بیلیمی اوزون ایللر ایچینده کی  اینسان فعالیتلری نین بیر اورونو، سورَکلی ایره لیله مه نین بیر اثری قبول ائدَیرلر. بونا قارشی بیلیمی فرقلی دؤنَملرده و فرقلی شرطلرده یاشایان اینسانلارین بیر فعالیتی، بیر ائتکینلیگی اولاراق گؤرنلر ده وار.  

  بیلیمی تاریخسل و توپلومسال بویوتوندان آییراراق کیشیلر و زامانلار اوستو ائورَنسَل یاسالار شکلینه گتیرمَک ایسته ینلره قارشی اونون بللی تاریخسَل و توپلومسال بویوتلاردا اورتایا چیخدیغینی ساوونان بو دوشونورلر، سانکی بیلیم سوسیولوژیسی ائتمه یه چالیشیرلار. چئشیدلی دؤنَملرده ایقتیداری الینده بولوندوران ایدئولوژیلر، دینلر تاریخی کندی آچیلاریندان، کندیلرینی حاقلی چیخاراجاق شکیلده یئنیدن یازدیریرلار. آگوست کونتون اوچ حال قانونو دا داخیل، پوزیتیو بیلیم آنلاییشی دا، بیلیم تاریخینی کندی آچیسیندان یئنیدن یازدیرماقدادیر. بیلیمسل فعالیتی، عئینی ذهنییتله یاپیلان سورَکلی بیر فعالیت، سورَکلی بیر ایره لیله مه اولاراق اورتایا قویارلار.  

  آنجاق تاریخده بیر چوخ شئیلر کیمی، بیلیمسل دوغرولار دا دَییشمیش، بیلیمسل دئوریملر اولموشدور. تاریخده بیلیمین سورَکلی بیر ایره لیله مه سی یوخ؛ کسینتیلر، قوپمالار، دؤنوشوملر، بیر- بیری ایله چاتیشان بیلیم گؤروشلری واردیر.   

  بو، ندن بؤیله اولور؟ بیر کَره، کیشی دوغایا عاغلی و دوشونجه سی ایله باخار. اینسان چئوره یه باخیشیندا سادجه ائدیلگن (پاسسیو) دئییلدیر؛ کندی کاتئقوریلری ایله باخیب دَیَرلندیردیگی اوچون هم ده ائتکندیر. هئگئل، "دوغایا عاغیلجی بیچیمده باخان کیشییه، دوغا دا عاغیلجی باخار؛ ایلیشکی قارشیلیقلیدیر" دئییر. اینسان دوغایا دوشونجه سی ایله باخیرسا؛ دوشونجه کاتئقوریلری نین تاریخسل و توپلومسال باغلاملارا گؤره دَییشدیگینه دیققت ائتمک گرَکیر.  

  ستئفان توولمین، دوغانی ایردله مک(تحقیق ائمک) اوچون سوردوغوموز سورولاری بیز اولوشدوردوغوموزا گؤره، داها آراشدیرمایا باغلانمادان بعضی اؤن قاورام و یارقیلاریمیزین اولماسی دوغالدیر، دئییر. عاغیلچیلیق دایما بللی بیر قاورامسال سیستئمین تؤرویدیر. سیستئم، نئجه دوشوندویوموزه وئردیگیمیز آددیر. بو سیستئملرین دیشیندا دا عاغیلجیلیق یوخدور.   

            بیلیمسل بیلگی نین سوسیال و تاریخی بویوتلارینا دیققت چکن، بونو فلسفه سی نین تَمَلی حالینا گتیرن دوشونورلرین باشیندا توماس کوهن گلیر. اونا گؤره بیلیمسل بیلگی، اونو اورَتَن کیشیلرین اینانج و ترجیحلریندن سویوتلانا بیلمز. بیلیمسَل بیلگینین ایره لیله مه سینده و بیلیمسل بولوشلاردا ائورَنسل و عاغیلجی بیر منطیق آراماق یئرسیزدیر؛ بیلیمین ایره لیله مه سی، بیلیم یاپانلارین پسیکولوژی و سوسیولوژی ترجیحلرینه باغلیدیر. بو دؤنَمده کی  بیلیمسَل فعالیت اینانجلاری، قوراللاری، دَیَرلری، قاورامسال و دئنئیسل آراجلاری ایله بیر چئوره، بیر یاناشیم (پارادیقما) اولوشدورور. سوسیال- پسیکولوژیک سورَجده اورتایا چیخان بو پارادیقما، سیستئمینی تاماملادیغی زامان دوقماتیک و باسقیجی اولور. هر پروبلئمی کندی ذئهنییت و یؤنتَمینه گؤره چؤزمَک ایستر (بو گون پوزیتیو بیلیم پارادیقماسینین ائتدیگی کیمی). آنجاق چؤزه بیلمه دیگی پروبلئملر آرتار، تضادلار چوخ چتین و درین اولونجا، یئنی قورام (تئوری) آراییشلاری باشلار. بیلیمین ایره لیله مه سی، پارادیقمالار و یئنیلیکلر آراسینداکی دیالئکتیک سورتوشمه و چاریشمالارلا اولور.  

            سییاسی دئوریملرله بیلمسل دئوریملر بیر-بیرینه بنزر. مارکسیست فیلسوف لویس آلتهوسسئر بیلیمسل بیلگی نین یئنیله نمه سینی توپلومسال اورتیمه بنزه دَر. او دا کوهنون پارادیقمالاری کیمی بیلیمین پروبلئماتیکاسی نین آراج و مئتودلارینی فرقلی اورتاملاردا فرقلی آنلاملار قازاندیغینی ساوونموشدور.  

            بیلیم ایله فلسفه آراسینداکی ایلیشکی تاریخسلدیر. تاریخسل بویوتدا دا سوسیال فاکتورلار ائتکیلی اولور. هر بیلگی سیستئمی نین موطلق بیر سوسیال بویوتو اولدوغونو ساوونان هابئرماس؛ آماجلارین، چیخارلارین بیلیمسل آراشدیرمالاردا و بیلیمسل بیلگی نین اورتایا قویولماسیندا اؤنملی اولدوغونو سؤیله ییر.   

  منطیقچی پوزیتیویستلر، بیلیم فلسفه لرینی دیلین و دولاییسی ایله اؤنَرمه لرین چؤزوملنمه سینه دایاندیرمیشلار. باشلانغیچدا بو قروپدا یئر آلیب دیل ایله دیش دونیانین بیره- بیر اویومونو آرایان ویتگئنشتئین سون دؤنَمینده بو گؤروشونو ده دَییشدیرمیش، "هر سؤیلم بیر یاشام بیچیمیدیر" دئمیشدیر. دیل بیر دویوم اورتاقلیغینا احتییاج دویار. دیل اورتاقلیغی سادجه دویوم دوزئیینده دئییل قوللانما دوزئیینده ده واردیر. فرقلی زامان و چئوره شرطلرینده بو اورتاقلیق دَییشینجه، دیل و اونون منطیق یاپیسی دا دَییشیر. بونلار دَییشینجه کیشی نین چئوره یه باخماسی، دَیَرلندیرمه سی و بیلیمسل فعالیتلری ده دَییشیر.   

    

4- بیلیمین ائلئشتیریسی

  کلاسسیک بیلیم گؤروشو اولان منطیقسل پوزیتیویزم و ائلئشتیرَل آغیلجیلیق 1920-1960- نجی ایللر آراسیندا حاکیم آنلاییش ایدی. بونلارا گؤره بیلیمسل بیلگی ان یوکسک بیلگی ایدی و زامان ایچینده دَییشمه یَن بیر راسیونالیته یه(عقلیلییه) دایانیردی. 1950- جی ایللرده پوزیتیو بیلیم آنلایییشی بونالیما (بحرانا) گیردی.  

  کلاسسیک گؤروشه ائدیلن ائلئشتیریلری بئله سیرالاماق مومکوندور:  

  -         ائمپیریست بیلیم گؤزلمله ایشه باشلار. آنجاق قورامدان باغیمسیز گؤزلم اولماز. گؤزله می ائتکیله ین بیر چوخ کیشیسَل فاکتور واردیر. تک نسنه لیک اؤلچوسو گؤزلم اولمامالیدیر.    

  -         بیلیمسل ایره لیله مه داوام ائتدیکجه گئرچکلیگین داها "دوغرو" تثبیت ائدیلدیگینه دایر دلیل یوخ. دیش دونیا حاققیندا تک دوغرونون بیلیمسل بیلگی ایله آنلادیلدیغی نین اؤلچوتو ده یوخدور.   

  -         بیلیمسل بیلگی بیر دیل و ایدئولوژی حالینا گلمیشدیر. کندی دیشینداکی بوتون بیلگیلری یوخ ائتمک ایستمکده دیر. بیلیم آداملاری یؤنه تیمی الینده توتانلارلا ایش بیرلیگی ائده رک حاکیملیکلرینی سوردورمکده دیرلر. اورتا چاغلاردا دینین ائتدیگی کیمی ائورَنده کی  هر شئیی ان دوغرو کندیسی نین آچیقلادیغینی، ایره لیله مه و قورتولوشون آنجاق اونو ایزله مکله الده ائده بیله جگینی ایددیعا ائتمکده دیر.   

  -         بیلیمین صنعت، ادبییات، دین کیمی دیگر بیلگی نؤوعلرینی یا گؤرمزلیکدن گلیب یا دا ردد ائتمه سی؛ سادجه کندینی اوستون گؤرمه سی ده قبول ائدیله بیلمز. اینسانین دوزنله دیگی هر نؤوع بیلگییه، یاشاما و یاریشما شانسی وئریلمه لیدیر.   

  -         پوزیتیو بیلیم، دیش دونیاداکی اولقولاری (نسنه لری و ایلیشکیلری) گئرچکدن تمثیل ائده بیله جک ایفاده لره اولاشمیش می دیر؟ دیلین منطیقسل چؤزوملنمه سی اوزَرینده ائدیلن چالیشمالار گئنللیکله باشاریسیزلیغا اوغرامیشدیر.  بیلیم اولقولار اوزَرینه می قورولاجاقدیر، اولقولاری یانسیدان قاوراملار و اؤنَرمه لر اوزرینه می؟ گؤزلم و دئنئیلرله اولقولاری سیستئماتیک حالا گتیرن منطیقسل چرچیوه ده کسین بیر ترجیح ائدیلمه میشدیر.   

  -         پوزیتیو بیلیمین دایاندیغی، دوغادا گؤزلمله نن دوزَنلی نَدَنسَل ایلیشکیلرین ایره لیده کئچرلی اولاجاغی (یعنی گله جگین آشاغی- یوخاری تخمین ائدیله بیله جگی) ایلکه سی نین دایاندیغی بوتونه واریم ایلکه سی، منطیقسل و پسیکولوژیک بیر یانیلمادیر. بوتونه واریمسال گئنلله مه لر کئچرلی دئییلدیر، چونکو الده کی  قانیتلارین اؤته سینه کئچه بیلمه مکده دیر. بوتونه واریم بیلیمه تَمَل اولا بیلمز. بونا قارشی ایره لی سورولن رییاضی اولاسیلیق (probablite) قاورامی بئله بیلیمسل بیلگینی دوغرولاماز. بونا قارشی پوپئرین ایره لی سوردویو یانلیشلاما ایلکه سی ده عئینی انگللری بونیه سینده بولوندورور.  

    

ج. بیلیمین اؤزَللیکلری

    

  1- بیلیمسل آچیقلاما و اؤندئیی نین (öndeyi- تخمین) اؤزَللیکلری  

  بیلیمسل آچیقلاما بیر اولقونون اولوش بیچیمینی دئییل، اولوش ندنینی گؤسترمه سورَجیدیر. مثلن، آی توتولماسی نین، اونون سونوندا اوریاتا چیخان گل- گئت اولایی نین نئجه اولدوقلاری قدر، نه اوچون اولدوقلاری دا بیلیمی ایلگیلندیریر. اسکی تانیملارداکی کیمی بیلیم، سادجه "نه" و "نئجه" سورولارینا دئییل، "نه اوچون" و "ندن" سورولارینا دا جاواب آراییر. آچیقلامایا، گئنللیکله بکلنمه یَن بیر گؤزلمله قارشیلاشدیغیمیزدا احتییاج دویاریق. هر هانسی بیر اولای هر زامان اولدوغو کیمی اولمورسا، اونون بیر ندنی واردیر. بیلیمده بللی بیر دوزَن ایچینده جریان ائدن اولایلارین دا آچیقلانماسینا چالیشیلیر.   

  بیر اولقو حاققیندا بیلیمسل آچیقلاما ائده بیلمک اوچون گئنَللمه لره احتییاج واردیر. بعضی آچیقلامالار باشلاییجی نیته لیکده دیر و بوتوندن گلیم یؤنته می ایله ائدیلیر؛ بعضی آچیقلامالار دا ستاتیکسَل(دورغون) بولقولارا دایانیلاراق ائدیلیر و بوتونه واریم شکلینده دیر. بیلیمسل آچیقلامانین آنا اؤزَللیکلری:  

  -         بیلیمسل آچیقلاما، بیچیم یؤنوندن منطیقسل اولمالیدیر. آچیقلانان، آچیقلایانلارین منطیقسل سونوجو اولمالیدیر. منطیقسل چیخاریم کئچرلی اولمالیدیر.   

  -         اچیقلایانلار آراسیندا، یاسا (قانون) نیته لیگینده ان آز بیر گئنَلله مه اولمالیدیر.   

  -         اچیقلایانلار اولقوسال ایچَریکلی اؤنَرمه لردن مئیدانا گلمه لیدیر؛ مئتافیزیک و یا ایچی بوش منطیقسل اؤنَرمه لر اولمامالیدیر.  

  -         اچیقلایان اؤنَرمه لر اولقوسال اولاراق دوغرولانمیش اولمالیدیر.   

    

  بیلیمسل آچیقلاما ایله بیلیمسل اؤندئیی (تخمین) منطیقسل یؤندن عئینی اولدوقلاری اوچون بعضن بیر- بیرلرینه قاریشدیریلیر. اؤندئیی، اولقولار آراسینداکی ایلیشکیلردن و بو ایلیشکیلری دیله گتیرن گئنللمه لردن یارارلانیلاراق هله اولوشمامیش اولقونو اؤنجه دن تخمین ائتمکدیر (مثلن آی و گونش توتولمالاری نین نه زامان اولاجاغی ).

  آچیقلاما دوغانی آنلامامیزا ایمکان وئریرکن، اؤندئیی (تخمین) دوغا قوووتلرینی دئنه تیم (کنترل) آلتینا آلمامیزی ساغلار. بیلیم، سادجه اینسانلارین آنلاما و بیلمه ماراقلارینی برطرف ائتمه آراجی دئییل، اینسانین دوغا قوووتلرینی دئنه تیم آلتینا آلما و کندی احتییاجلاری دوغرولتوسوندا قوللانما آراجیدیر. اؤندئیی (تخمین)، هیپوتئز و تئوریلرین دوغرولانماسیندا، بیزی یئنی گؤزلم و دئنئی وئریلرینه آپارار. بیلیمده کی  هر آچیقلاما عئینی زاماندا بیر اؤندئییدیر، آما هر اؤندئیی بیر آچیقلاما دئییلدیر. بیر اولقونو آچیقلایان اؤنجوللر، او اولقونو بکله نیر حالا گتیریر.   

    

2- بیلیمسل قاورامین (تئوری) اؤزَللیکلری

  بیلیمده قورام قاورامی بعضن "هیپوتئز"، "وارساییم" و "یاسا"  قاوراملاری ایله قاریشدیریلماقدا و یا بونلار بیر- بیری نین  یئرینه قوللانیلماقدادیر. او ایسه "هیپوتئز" دوغرولانماق اوزره اله آلینان ایددیعالار، "وارساییم" دوغرولوغو ایردَله مکسیزین(تحقیق ائدیلمه دن) اله آلینان ایددیعالاردی. بیلیمسل "یاسا"، گئرچک گئنللمه لردن یئترینجه دوغرولانمیش اولانلارا دئییلیر. بیلیمسل قورام ایسه ائوره نی و ائورَنده کی  بعضی اولقولار قروپونو آچیقلاماق اوزره، اینسان ذهنی طرفیندن قورولور. بیلیمسل قورام، هیپوتئز کیمی یئترینجه دوغرولانمامیش، آنجاق اولقوسال و دوغرولانا بیلیر حؤکملردیر. هیپوتئز بللی و سینیرلی بیر آچیقلاما وعد ائدرکن، قورام داها قاپساملی و کؤکلو آچیقلامالار گتیریر. داها اؤنجه گؤزلم یولو ایله بللی ائدیلن بیر تاخیم ایلیشکیلر، قورامسال قاوراملارلا ائله فورموله ائدیلیر کی، هم اسکی و ایندیکی اولایلار آچیقلانیر هم ده گله جگه یؤنه لیک اؤن-دئییده بولونولا بیلیر.   

  بیلیمسل قورام اولمادان، ائدیلن بیلیمسل چالیشمالار و بولقولار بیر بیلگی ییغینی اولاراق دورور. بیلیمده بللی ائدیلمیش اولقوسال ایلیشکیلر و بونلاری ایفاده ائدن بیلیمسل یاسالار، آنجاق اورتایا قویولان تئوریلر قاپسامیندا بوتونلوک قازانیر. تئوری قورماق، بیر باخیما بللی بیر ساحه ده کی  گئنللمه لری منطیقسل بیر دوزَنه قویماقدیر.   

  بیلیمسل تئوریلر اینسان ذکاسی نین سربستجه یارتدیغی قاوراملاردان می اولوشور، یوخسا بیر تاخیم گؤزلملردن، گئنللمه لر و بوتونه واریم یولو ایله می الده ائدیلیر؟ بیلیمسل تئوری نین بیر ایجاد (invention) اولدوغونو ساوونان بیرینجی گؤروش ائنشتئین ین، بیر بولوش (discovery) اولدوغونو ساوونان ایکینجی گؤروش ده نیوتونوندور. بو ایکی گؤروشده آشیری اوجلارداکی گؤروشلردیر. چونکو بیر بیلمسل تئوریده هم ایجاد هم ده بولوش اؤزَللیگی واردیر. تئوری دوغاداکی بیر تاخیم اولقولارا دایانیر، آنجاق اولقولارین اوستونده و دوغادا بولونمایان اینسان ذکاسی نین اورونودور(محصولودور). تئوریده اولقولار قدر اینسان ذکاسی نین دا پایی واردیر. تئوری نین بیر یانی بولوش، بیر یانی ایجاددیر.  

    

3- بیلیمسل یاسانین اؤزَللیکلری

  بیلیمسل یاسا، بیلیمسل گئنللمه لرین یئترینجه دوغرولانمیش اولانلارینا دئییلیر. دوغا آچیقلامالاریندا تصادوف و مئتافیزیک آچیقلامالارا قارشی، دوغا اولایلاری آراسینداکی دَییشمَز ایلیشکیلری بیر ندن-سونوج (سبب- نتیجه) باغلانتیسی شکلینده آچیقلاماغا دوغا یاساسی دئییلمیشدیر. دوغا یاسالاری نین بعضیلری مئکانیک، بعضیلری فیزیکو- کیمیاسال، بعضیلری بیولوژیکدیر. اینسانلارلا ایلگیلی بیلیملرده پسیکولوژیک و توپلومسال یاسالاردان بحث ائدیلمکده دیر. آنجاق بورادا یاسا قویماق چوخ زوردور؛ چونکو اولایلارا ائتکی ائدن ماددی و معنوی بیر چوخ ائتکن واردیر. آنجاق توپلومسال اولایلاردا دا ستاتیکسل (دورغون) اولاراق بعضی اولایلار آراسیندا باغلانتیلار بولوب بونو توپلومسال یاسا کیمی سونماق مومکوندور.   

  بیلیمسل یاسانین اؤزَللیکلری اولاراق بونلار ساییلا بیلر: بیلیمسل یاسا قاچینیلماز، تومَل(کلی- اونیوئرسال)، بسیط، سارسیلماز (دئتئرمینیست) و رییاضی دیلله ایفاده ائدیله بیلیر ایلیشکیلردیر.     بیلیمسل یاسا اولقوسال ایچریکلی و ایندییه قدر ائدیلن بوتون گؤزلم و دئنئی سونوجلاری ایله دوغرولانمیش اولمالیدیر.   

    

د. بیلیمین دیری

1- بیلیمسل بیلگی نین دیگر بیلگی تورلری ایله تاماملانماسی نین گرَکلیلیگی                                                                                                 

  بیلیمین ساغلام زمینلرده ایره لیله یه بیلمه سی اوچون سادجه گؤزلم، دئنئی، آراشدیرما کیمی چابالار یئتمز. بوتون بیلیملر، کندیلرینی هر زامان کونترول ائدن منطیق، رییاضییات کیمی فورمال دیسیپلینلرین (بیلیم) بیلگی نؤوعلری ایله و تئکنولوژی نین آسانلیقلاری ایله تاماملانمالیدیر.   

منطیق

  دوشونمه دوروموموز و بیچیمیمیز نه اولورسا اولسون بیر تاخیم منطیق ایلکه لرینه دایاناراق دوشونمک زورونداییق. هر نؤوع بیلیمسل چالیشما اوچون منطیق، اؤزَللیکله گرَکلی بیر دوشونمه بیچیمیدیر.   

  هر بیلیمین آماجی، کندی ساحه سینه گیرن مؤوضوعلاری بللی ائتمه و آچیقلاماقدان عیبارتدیر. آچیقلامانین منطیقسل قوراللارا اویغون اولاراق ائدیلمه سی گرَکیر. بیلیمسل مئتودون باشلیجا اؤیه لری (عنصورلری) اولان آچیقلاما، اؤندئیی و دوغرولاما منطیق اوزَرینه دایانماقدادیر.  

  منطیق، اولقولارین آچیقلانماسی ایله دئییل، دوغرو دوشونمه قوراللاری ایله اوغراشیر. منطیق اوچون اؤنملی اولان سادجه یارغیلاریمیزین دوغرولوغو دئییل، یارغیلاریمیز آراسینداکی ایلیشکیلرین و عاغیل یوروتمه نین دوغرولوشودور. اولقوسال اؤنَرمه لرین ایچ دوغرولوغونو تثبیت ائتمک بیلیملرین ایشیدیر؛ بونلار دوغرو اولدوغو تقدیرده بونلاردان یاپیلاجاق چیخاریملار تثبیت و منطیقین ایشیدیر. بیلیمسل چالیشمالاردا وئریلن حؤکملرین اولقوسال دوغرولوشو قدر منطیقسل دوغرولوشو دا اؤنملیدیر.   

  بیلیم آداملاری نین اولاشدیغی سئنتئتیک (صنعی) اؤنَرمه لر دوغرو ایسه، بونلاردان منطیق قوراللارینا گؤره ائدیله جک چیخاریملار دا دوغرودور. منطیقسل چیخاریملارین ائدیله جگی تَمَل اؤنَرمه لره "اؤنجوللر" دئییلیر. منطیق، بو اؤنجوللردن دوغرو سونوجلارین چیخاردیلماسی ایله اوغراشیر.  

  بیلیمین آنا یؤنتَملری اولان بوتوندن گلیم و بوتونه واریم چیخاریملاری ائدرکن ده منطیقه دایانماق زوروندا قالیریق. بیلیمده هر ایکی چیخاریم نؤوعونه ده تئز- تئز باش وورولماقدادیر. بیلیمسل گئنللمه لره اولاشمادا بوتونه واریم (induction)، بو گئنللمه لری آچیقلاما گوجو داشییان گؤزلم وئریلری ایله دوغرولاماغا بوتوندن گلیم (deduction) دئییلیر. هانسی ساحه ده چالیشیلیرسا چالیشیلسین، هر بیلیم آدامی نین ساغلام بیر منطیق بیلگیسی نین اولماسی گرَکیر.   

    

رییاضییات

  بیلیمسل بیلگی نین تَمَلینده یئر آلان فورمال بیر بیلیم ده رییاضییاتدیر. رییاضییات دا، منطیق کیمی، کسین(قطعی) و زورونلو سونوجلارلا ایلگیلنن بیر دیسیپلیندیر.  

  رییاضییاتدا ایثباتلانمیش اؤنَرمه لر اولان تئورئملرین(علمی قضیه لرین)، بو ایثباتین دایاندیغی اؤنجوللر (آکسیوملار- دوغرولوغونو ایثباتا ائحتییاج اولمایان سؤزلر) ردد ائدیلمه دیکجه یانلیش چیخما ائحتیماللاری یوخدور. اولقوسال بیلیملرده کی  اؤنَرمه لر ترس بیر گؤزلم و یا دئنئیله یانلیشلانا بیلر. بیر حالداکی رییاضییاتدا اؤنَرمه لر اوچون بئله بیر تهلوکه سؤز قونوسو دئییلدیر.  رییاضییاتدا اؤنَرمه لرین دوغرولوق دَیَری گؤزلم وئریلرینه باغلی دئییلدیر. منطیقسل آچیدان دا رییاضییاتدا اؤنَرمه لر سئنتئتیک (صنعی) دئییل، دوغرولوقلاری آپریوری (گؤزلمدن باغیمسیز) اولاراق قبول ائدیلن آنالیتیک اؤنَرمه لردیر.  

  رییاضییات اینسان ذهنینده یاپیلان بیر اویون دئییلدیر. او، بوتون اولقوسال بیلیملره اویقولانا بیلر. رییاضییات بیلیمسل بولقو و یاسالاری آچیق، کسین و قیسا اولاراق ایفاده ائتمه یه یارایان ایدئال بیر دیلدیر. رییاضییات، بیلیمسل بیر هیپوتئز و تئوری نین دوغرولانما ایشله می اوچون گؤزلم سونوجلارینی اورتایا چیخارماقدا واز کئچیلمز بیر آراجدیر. رییاضییاتین ساغلادیغی چیخاریم تئکنیکلری اولمادان، سویوت تئوریلرین نه دوغرولانماسی نه ده بونلاردان آچیقلاما و اؤندئیی قونولاریندا یارارلانیلماسی مومکون دئییلدیر. بیلیمه رییاضی تئکنیگی تام اولاراق یئرلشدیرَن نیوتوندور. اولقوسال بیلیملرله رییاضییات بیرلشدیکدن سونرا هم فیزیک، کیمیا، آسترونومی کیمی دوغال بیلیملرده هم ده ایستاتیکسل یؤنتملر واسیطه سی ایله بشری بیلیملرده بؤیوک ایره لیله مه لر ساغلانمیشدیر. رییاضییات دیلینی قوللانان اولقوسال بیلیملرده بؤیوک ایره لیله مه لر ساغلاندیغی کیمی، بو ایشبیرلیگی رییاضییات بیلیملرینده ده اؤنملی گلیشمه لرین اولماسینی ساغلامیشدیر.  

  قالیله، "ائورَن دئییلن بو اوجا بیر کیتابی، یازیلدیغی دیلی و الیفبانی بیلمه دیکجه آنلاماغا ایمکان یوخدور. رییاضییاتین دیلینی بیلمه یَن اوچون ائورَن، ایچیندن چیخیلماز بیر لابیرئنت کیمیدیر"، دئییردی. دولاییسی ایله ائورَنده کی  گؤی اولایلاریندان، بیولوژیک حوجره لرده کی  میکروکوسموس اولایلارینا، مادده اولایلاریندان توپلومسال و روحسال اولایلارا قدر هر شئی رییاضییات دیلی ایله ایفاده ائدیلیر. هر هانسی بیر بیلگی ساحه سی، آنجاق رییاضی دیلی قوللانماغا باشلارسا بیلیم ساییلیر.  

  سون زاماندا بیلگیسایار تئکنولوژیسینده کی  گلیشمه لر، بوتون بیلیملرین تَمَلی اولاراق منطیق و رییاضییاتین قوللانیمینی آسانلاشدیرمیشدیر.  

    

تئکنولوژی

    

  تئکنولوژی بیر یاندان بیلیمین اویقولاما ساحه سی کیمی گؤرونورکن بیر یاندان دا "اویقولامالی بیلیم" اولاراق قبول ائدیلیر. آنجاق بیلیم- تئکنولوژی ایشبیرلیگی سون یوز ایللرین اثریدیر. داها اؤنجه کی  زامانلاردا بیلیم و تئکنولوژی آیری-آیری گلیشن ایکی ساحه کیمی گؤرونوردو (مثلن آنتیک یونان و روما دؤنملریند).

  گرچی تئکنولوژی نین بیلیم دستگی اولمادان کندی باشینا گلیشدیگی اولموشدور، آنجاق سون یوز ایللرین سیستئملی و اؤنملی تئکنولوژی بولوشلاری بیلیمسل بیلگی و آراشدیرما سایه سینده اولماقدادیر. دوغرو بیلگییه دایانمایان آنجاق "بیلیمسل" صیفتینی داشییان بیر زامانلارین دؤرد عنصور تئوریسی، سیمیا چالیشمالاری هر هانسی بیر تئکنولوژینی دوغورمامیشدیر.   

  سادجه اولقو توپلاما، گؤزلم و صینیفلندیرمه فعالیتی موکممل بیلیمسل ایره لیله مه لر ساغلایا بیلمز. تئکنولوژی دسته یینده کی بیر بیلیمسل چالیشما ایره لی و سیستئملی اولور. بیلیم تئکنولوژییه، تئکنولوژی بیلیمه اؤنملی دستکلر ساغلار. بیلیمسل بیلگی نین حیاتا اویقولانماسی تئکنولوژی سایه سینده مومکون اولموشدور. تئکنولوژی اولمادان اینسانین بیلیمه بؤیوک دَیَر وئرمه سی، اوخول سیستئمی نین و سوسیال حیاتی نین تَمَلینه یئرلشدیرمه سی، بیلیمسل آراشدیرمالارا بؤیوک پارالار آییرماسی مومکون اولماز.   

  تئکنولوژی، اله آلدیغی قونولار، باغیمسیز چالیشماسی و قوللاندیغی مئتود باخیمیندان تامامن بیلیمسل بیر چالیشمادیر. حتّی بیلیمین تئکنولوژیدن چیخدیغی شکیلده تئوریلر ده واردیر.   

    

2- حیاتلا بیلیمسل بیلگی نین ایچ-ایچه لیگی

" حیاتدا ان حقیقی مرشد علمدیر"   

  آتاتورک  

  بیلیم اینسانین ایچینده یاشادیغی دوغانی و توپلومو، حتّی کندیسینی آنلاماسینی، قاوراماسینی و بو آلانداکی اولایلاری آچیقلایا بیلمه سینی ساغلار. آنجاق سادجه بونونلا قالیرسا بیلیمسل بیلگی پاسسیو، دوراغان؛ اینسان قافاسیندا بیر سوس(süs- بَزَک) اولور. بیر حالداکی بیلیمسل بیلگی، سادجه آنلاما، قاوراما و آچیقلاماقلا یئتینمز، کیشیده بیر گوج حالینا گلیر، اونون، طبیعتی کندی احتییاجلاری دوغرولتوسوندا قوللانا بیلمه سینی و دَییشدیرمه سینی ساغلار.  

            بیلیمین آماجلاری قونوسوندا بیر- بیرینه ضید ایکی گؤروش واردیر. بعضیلرینه گؤره بیلیم، سادجه گئرچکلرین آچیغا چیخماسینا یاردیم ائدر. بو ندنله بیلیمین حیاتا اویقولانماسیندا و یا بیلیمی حیاتین خیدمتینه وئرمکده داها چوخ منجیل داورانیلمامالیدیر. پراقماتیزم (فایداچیلیق) و اوتیلیتاریزم(فایدا سئوَر) کیمی بعضی گؤروشلرده بیلیمین اساس آماجی نین، اینسان حیاتینی آسانلاشدیرماق اولدوغونو ساوونورلار.   

  بیلیم تاریخچیلری نین یایغین قناعتی، تاریخده آنتیک یونانلیلارین بیلیمسل چالیشمانی هاردا ایسه هئچ بیر ماددی منفعت بکله مه دن یاپمیش اولمالاری؛ بونا قارشیلیق رومالیلارین فایداچی داوراندیغی و سادجه تئکنولوژییه اویقولایاجاقلاری بیلگی ایله مشغول اولدوقلاریدیر.  

  چاغداش اویقارلیق و مودئرن صنایع، هر تورلو دوغا گوجلریندن یارارلانماق ایسته ییر. بونون دا یولو، بیلیم واسیطه سی ایله دوغا قانونلارینی بولماق و کونتوللو اولاراق اینسان خیدمتینه سوخماقدیر.   

  بعضی بیلیم آداملاری موطلق تئوریک چالیشمانی سئور و گئرچگین پئشینده گئدرکن هئچ بیر زامان ماددی چیخار دوشونمور؛ بعضیلری ایسه اؤزَللیکله حیاتدا اویقولانا بیله جک، اینسانا گوج قازاندیرا بیله جک بیلگیلر آرخاسینجا گئدیر.  

  بعضی بیلیملر داها چوخ صاف بیلیم، بعضی بیلیملر ده اویقولامالی بیلیملردیر. بعضی بیلیملرده تئوریک چالیشمالار، بعضی بیلیملرده ایسه اویقولامالی چالیشمالار داها چوخدور. مثلن تیپ، موهندیسلیک، تاریم و حئیوانچیلیق، سوسیولوژی و ایقتیصاد تئوریک اولماقدان داها چوخ اویقولامالی بیلیملردیر.  حتّی سوسیولوژی، پولیتیکا، تاریخ کیمی بیلملرده تئوریک زمین سون درجه آزدیر.   

  بیلیمین حیاتلا ایچ-ایچه اولماسی نین ان گؤزل اؤرنکلرینی طیبب بیلیمی و اویقولامالاریندا گؤرمکده ییک.  رئنتگئن ایشیمالاری(ışımaları-شعالاری)، توموقرافی جیهازلاری، اؤلچمه آلتلری، بیولوژی، طیببی کیمیا، کلینیک پسیکولوژی واسیطه سی ایله سانکی بوتون بیلیملر اینسان ساغلیغی نین قورونماسینا یاردیمچی اولماقدادیر.  

  تاریم و حئیوانچیلیقداکی یئنی گلیشمه لرده، یئنی بیتکی و حئیوان کولتورلمه لرینده(یئتیشدیرمه لرینده)، هر شئی بیلمسل بیلگییه گؤره اولماقدادیر. بو آندا قیدا(تغذیه) موهندیسلیگی اولمادان اینسانین ساغلیقلی بسلنمه سی مومکوندور مو؟ مئتالورژی (معدنلردن مئتال و دیگر دمیر مادده لر چیخارما ایشله می)، بویا، کاغیذ، جام، چینی کیمی ساحه لرده ده یئنی بیلگی سیستئملری حاکیمدیر.  ماکینا، ائلئکتریک و کیمیا صنایعلری بو ساحه ده کی  صاف بیلیمسل چالیشمالاردان دوغموشدور. آرتیق بیلیمسل بیلگییه دایانمایان صنایع و تئکنولوژی قیسا زاماندا گئریله ییب قاپانماقدادیر.   

  بو گون ایچینده یاشادیغیمیز یوکسک اویقارلیق، 17-جی عصردن بَری داوام ائدن بیلیم و تئکنولوژی نین قارشیلیقلی ایشبیرلیگی سایه سینده دیر. دئمک اولار کی، هر ساحه ده کی  صنایع اویقولامالاری بیلیمسل بیلگی اولمادان مومکون اولماماقدادیر (دوغال اولاراق بو ایلیشکی تک طرفلی دئییلدیر؛ بیر چوخ بیلیمسل بولوشلاردا صنایع اورونلری اولان دئنئیسل لوازیمات، اؤلچمه آراجلاری سایه سینده مومکون اولماقدادیر).

  اینسان حیاتیندا بیلیمسل بیلگی گئده رک داها چوخ حاکیم اولماغا باشلاییر. اینسانین توپلومسال حیاتیندا بئله بیر راسیوناللاشما حاکیم اولور. هر شئیده دَیرلندیرمه و ایره لیله مه اؤلچوتو عاغیل و بیلیمسل بیلگی اولور. ایچینده یاشادیغیمیز چئوره گئده رک داها تئکنیک بیر چئوره اولماقدادیر.   

  بو آندا چاغداش اینسان توپلوملاری نین آنا خوصوصییتی بیلیمسل بیلگی نین توپلومون بوتون ایشلرینده و بوتون قاتمانلاریندا حاکیم اولماسیدیر. بیلیمسل بیلگییه دایاناراق یؤنه تیلن و یاشایان توپلوملارا بیلگی توپلومو دئییلیر.   

    

تئرمینلر

    

  بیلیم: دئنه تیملی گؤزلم و گؤزلم سونوجلارینا دایالی منطیقسل دوشونمه یولو ایله اولایلاری آچیقلاما گوجو داشییان هیپوتئزلر بولما و بونلاری دوغرولاما مئتودودور. بیلیمسل یؤنتَمله الده ائدیلن سیستئملی بیلگیلر توپلولوغو.   

  بیلیمسل یاناشما: هر هانسی بیر قونونو بیلیمسل مئتودلا اله آلما، اینجه له مه و دوشونمه.     بیلیمسل یاسا: بیلیمسل آراشدیرما یؤنتملری ایله تثبیت ائدیلمیش اولایلار آراسینداکی دَییشمز ایلیشکیلر سیستئمی.      

  دوغا بیلیملری: دوغاداکی جانلی و جانسیز وارلیقلاری، اونلارین اولوشمالارینداکی یاسالاری بللی ائتمک اوچون چالیشان بیلیملر (فیزیکا، کیمیا، بیولوژی، آسترونومی، گئولوژی )

    

  دوغال یاسا: دوغاداکی اولایلاری، اولقولاری، ایلیشکیلری یؤنَتَن گئنل و زورلاییجی قوراللار بوتونو. اولایلارین گئدیشینده کی  زورونلو و اولاغان دَییشمَز قوراللار.       

  دوغرولاما: بیر وارساییمین (اؤنَرمه نین) دوغرو اولوب-اولمادیغینی بللی ائتمک اوچون ائدیلن دئنئیسل و منطیقسل ایشلم.

  فورمال بیلیم: اینسانین منطیقی دوشونمه سی و اولقوسال بیلگیلرینی دوشونجه نین فورمالاری اولاراق ایفاده ائتمه سی اوزَرینه قورولموش منطیق و رییاضییات بیلیملری.      

  هیپوتئز: هله یئتَرینجه دوغرولانمامیش اولقوسال و دوغرولانا بیلیر اؤنَرمه لردیر.       

  قورام: بیر اولقولار توپلولوغونو تصویر ائتمه یه و آچیقلاماغا یؤنه لیک ایلکه لر، قوراللار و بیلیمسَل یاسالار بوتونو؛ نظرییه، تئوری.      

  تئکنولوژی: تئوریک بیلیمین حیاتا اویقولانماسی سونوجو الده ائدیلن و اینسان حیاتینی آسانلاشدیران هر نؤوع یئنی آلت و دوزنله مه.      

  توپلومسال یاسا: اینسانلارین توپلومسال حرکتلرینی و توپلومسال قوروملارین بیر-بیری ایله ایلیشکیلری نین تَمَلینده کی  دَییشمَز گئنل قوراللار و یاشلانتیلار.  

  بوتونه واریم (induction): تک- تک اولقولاردا گؤزله نَنلردن گئنل اؤنَرمه لره گئدن بیلیمسل یؤنتم.      

   وارساییم (هیپوتئز): بللی قونولاردا ائدیلن سیستئملی گؤزلملر سونوجو، اوراداکی ایلیشکیلری و باغلانتیلاری آچیقلاماق اوچون کئچیجی اولاراق ایره لی سورولن اؤنَرمه لردیر. اوزَرینده سیستئملی دئنئی و آراشدیرما ائتمک اوزره اولوشدورولان حؤکملر.     

  یانلیشلاما: پوپئرین بیلیمسل سونوجا اولاشما یؤنته می. بیلیمده دوغرولوغون اؤلچوتو، هر هانسی بیر اؤنَرمه نین یانلیشلانا بیلمز اولماسیدیر. بیر هیپوتئز یانلیشلانا بیلمه دیگی سورَجه دوغرودور. سیناما و دئنئی دوغرولاما اوزَرینه دئییل، یانلیشلاما اوزرینه قورولور.    

  یؤنتم: بیر سونوجا اولاشماق و یا بیر اؤنَرمه نی دوغرولاماق اوچون ایزله نَن پلانلی یول، مئتود؛ ایلکه، قورال و ائوره لر بوتونو.  

    

26.01.07