دوچئنت دوکتور شعبانعلی دوزگون

 

بیر پروبلئم ساحه سی اولاراق مئتافیزیک و

مئتافیزیکسَل اولمایان بیر تئولوژینین ایمکانی

 

ترتیب و تلخیص ائدن: گونتای گنجآلپ

 

گیریش: مئتافیزیکسل اولاندان بحث ائتمه ائحتییاجی

اینسانین بیلینچلی تجروبه سی و دوشونجه سی، تجروبه ائتدیگی هر بیر وضعیتی قارشیلاشدیرما و آرالارینداکی ضیدلیگی فرق ائتمه یئته نه گی سایه سینده مومکون اولماقدا، کلمه لر و سمبوللر یاراداراق دا آلقیلانابیلیر بوتونلردن اولوشان سئمبولیک و دوزَنلی بیر ائورَن اینشا ائده بیلمکده دیر. اؤنونده کی آلترناتیولری دَیَرلندیرمه، بونلار اوچون کریترلراولوشدورما و ستاندارتلاری تانیملاما یئتیسی اینسانا چئوره سینده کیلری کونترول گوجو وئرمکده دیر. اؤته یاندان، اینسان اینساندان باغیمسیز بیرر وارلیق آلانینا صاحیب اولان ابدی دَیَرلره قایناقلیق ائده مه مکده، بو قونودا هم بیلگی هم ده گوج اولاراق سینیرلی قآلماقدادیر. ایشته بو نؤقطه ، اینسانین بیلگی و ایقتیدار قونوسوندا سینیرلاری نین اؤته سینه دایانماسی نین و بو آلانا رئفئرانسدا بولونماسی نین زمینینی اولوشدورماقدادیر.

اینسانین بو سونلولوگونون قایناقلیق ائتدیگی پروبلئملر و سورولار، سونلولوق فیکری نین اینساندا دوغوردوغو آنلام آراییشی، وس. اونو تانری دا داخیل اولماق اوزره مئتافیزیکسل آلان حاققیندا قونوشمایا یؤنَلتمکده دیر.

او حالدا، دینسل و تئولوژیک دیلده " مئتافیزیکسل آلان و ایچردیگی عنصورلر " نئجه بیر ایشلوه صاحیبدیر؟ باشقا بیر ایفاده ایله بو دونیاداکی هانگی تجروبه لریمیز یا دا پروبلئملر، بو دونیا اؤته سینده کی بیر گئرچکلیکدن بحث ائتمه میزی گرکدیرمکده دیر؟ و بؤیله بیر قییاس (بیلینندن حرکت ائده رک بیلینمه یه نه کئچیش) ندن گرکلی گؤرولور؟ یئنه،تانری ویا بو دونیانین اؤته سی حاققیندا قونوشمامیزی گرکلی قیلان شئی ندیر؟

سورولار بو شکیلده سورولدوغوندا، گؤزلملدیگیمیز ایلک شئی، تئولوژیک دیل حاققینداکی سورونون قاتی بیر منطیقسل سورودان، یاری- تاریخسل و وارولوشسال بیر فورما قایماقدا(مئیللنمکده) اولدوغودور. بو یئنی فورمدا آماچ، هرهانگی راسیونال بیر ذئهنه تانری قاورامی نین گئرچکلیگینی ایثباتلاماق دئییل، تانری قاورامی نین قوللانیلاجاغی و قوللانیلدیغی زامان دا بیر یاندان تانریسال اولانا اویقون دوشه جک، دیگر یاندان دا اینسان تجروبه سینه آنلام قاتاجاق بیر باغلامی یاخالاماقدیر.

بو یؤنده اورَتدیگیمیز بیلگی، بیر یاندان اینسانین سینیرلیلیغی، سونلولوگو، خطا وسوچ ایشلر اولماسییلا، دیگر یاندان دا کندیسی نین، یاشامی نین و ایچینده یاشادیغی ائوره نین اؤنَمینی و آنلامینی سورغولاماسییلا باشلار. چونکو اینسان کندیسی نین بیرچوخ یؤندن سینیرلی، محدود اولدوغونو تجروبه ائتمه کده و تانرینی، وارلیق و گوجونون دایاندیغی بو سینیردان اؤته یه عاید گئرچکلیک اولاراق گؤرمکده دیر. بو، تانرینین یارادیجی، حاکیم و سایر موطلق نیته لیکلرین داشیییجیسی اولاراق گؤرولمه سی نین تجروبی و وارولوشسال بویوتودور. بو دورومدا مئتافیزیکدن بحث ائتمه ائحتییاجی بیر ایثبات یؤنته می دئییل، وارلیغی آنلاملاندیرما چاباسی اولاراق گؤرولمه لیدیر.

فقط اینسان، حیاتی نین باشی و سونو قونوسوندا یاپاجاق هئچ بیر شئیی نین اولماماسییلا، سینیرلیلیغینی تجروبه ائتمه کله قآلماماقدا، بونو یوروملاما طرزلری گلیشدیرمکده دیر. اینسانین بو ائگزیستانسییال تجروبه سینده بؤیوک بنزرلیکلر و اورتاق یؤنلر وار، آنجاق بو تجروبه نی ایفاده ائده جک دیل و یؤنته مین یئکنَسق اولماماسی داها دوغروسو اولاماماسی و بو تجروبه نی پایلاشاجاق اورتاق بیر دیلین و بونو کونترول ائده جک قوراللارین گلیشه مه میش اولماسی مئتافیزیکسل آلانا عاید دیل سورونو یاراتماقدادیر.

 

1. مئتافیزیک

گئرچکلیگین نهایی ماهییتی نین نه اولدوغویلها ایلگیلنن بیر فلسفه ساحه سی اولاراق مئتافیزیک، گلنَکسل اولاراق، فرق لی وارلیق تورلری نین نئجه اولوب دا ائورَنی اولوشدوردوغونو سورغولایان اونتولوژی و گئرچکلیگین ان گئنَل اؤزَللیکلرینی تانیملایان سالت مئتافیزیک قیسیملرینه آیریلماقدادیر. بو گئنَل اؤزَللیکلر بیر بوتون اولاراق گئرچکلیگی تانیملارلار و بو تانیملارییلا دا ائورَنه گئنَل کاراکتئرینی وئریرلر. مئتافیزیگین وئردیگی بو اؤزَللیکلر بو ععالمه اؤزَل دئییل، مومکون توم ععالمله ره اویارلاناجاق نیته لیکلر داشییار و بو یؤنویلهه ده مئتافیزیک، اوست سَوییه ده بیر سویوتلامادیر. بونون عکسینه اونتولوژی بو ائورَن ایچینده کی بؤلومله مه لردن بحث ائتدیگی اوچون اینسانین تجروبه ائتدیگی فیزیکسل دونیایلا چوخ داها یاخیندان ایلیشکیلیدیر.

ارسطونون مئتافیزیکینده اله آلینان قونولار (تؤز(جؤوهر)، وارلیغین ماهییتی و تانرینین وارلیغی) یوزاییللرجه مئتافیزیک مؤوضوعلارین ایچریگینی اولوشدوردو. اورتاچاغ سکولاستیق فیلسوفلاری آراسیندا مئتافیزیک، دوشونن اینسانین فیزیکسل دونیادان دویو آلقیلاماسی نین اؤته سینده قالان دونیایا کئچیش یاپماسینا ایمکان ساغلایان بیر بیلیم آنلامیندا "transphsycal science" اولاراق آدلاندیریلماقدا، سونلو آلقیلانابیلیر وارلیقلارین جئوهری آراشدیریلماسی یولویلها تانرینین بیلینمه سی مئتافیزیگین غایه سی اولاراق اورتایا قویولماقدایدی.

1a. کانتین مئتافیزیگه گتیردیگی یاخلاشیمدا ایزله دیگی مئتودولوژی مئتافیزیک قونوسوندا کانت بیر قیریلمانی گئرچکلشدیرمیشدیر. کانتدان اؤنجه مئتافیزیکده، تئوریلری سادجه a priori بیلگی تملینه اوتورتما اگیلیمی حاکیمدی. باشقا بیر ایفاده ایله تئوریلر، تجروبه ائدیلن گئرچکلره رئفئرانسلا الده ائدیلن a posteriori بیلگی نین عکسینه سادجه عاغیلدان چیخاریلان a priori بیلگییله قورولوردو. a priori بیلگئدن ده هر شئیی ایله دوغرو اولدوغو قبول ائدیلن گئنَل اؤنَرمه لر چیخاریلیر، a priori پرینسیپلره دایالی اولاراق یاپیلان بو آراشدیرمالار دا راسیونالیست بیر یؤنته م اولاراق بیلینیردی.

کانتا گؤره ائلئشتیرل عاغیل کندی قاتئقوریلری نین و فئنومنلرین اؤته سینه گئده مزکن، پراتیک عاغیل تانری، آزاد ایراده ، یاخشیلیق حاققیندا قونوشمانین اویقون، گرکلی و دوغرو اولدوغونا دایر یارقیلارین وئریلدیگی گئرچکلیک آلانینا گیرر.

ترانساندانتالیسم آدییلا ائلئشتیرل بیر فلسفه گلیشدیرن کانتین آراشدیرمالاریندا بیرنئچه باخیش آچیسی ایچ ایچه گیرمکده دیر. کانتین فلسفه سی، نهایی گئرچکلیگه دایر کَسین بیر بیلگی نین الده ائدیلمه ایمکانینی یادسیدیغی اوچون آقنوستیق؛ بوتون بیلگیلریمیزه تجروبه نین قایناقلیق ائتدیگینی وارسایماسییلا ائمپیریست؛ و بو ائمپیریک بیلگی نین یاپیسال پرنسیپلری نین a priori بیر کاراکتئر داشیدیغینی سؤیله مه سی یؤنویلهه ده راسیونالیستدیر. بو پرنسیپلر تجروبه یه اویارلاندیقلاریندا زورونلو و ائورَنسل قبول ائدیلیرلر، چونکو کانتا گؤره ذئهن آرکئتیپئل فورملاری و کاتئقوریلری (مکان، زامان، جئوهر و ایلیشکی) دویولارا وئریر و بو کاتئقوریلر، تجروبه یله اورتایا چیخسالار دا، منطیقسل اولاراق تجروبه دن اؤنجه دیر. بونلارین منطیقسل اؤنجه لیکلری بو کاتئقوریلری یا دا یاپیسال پرنسیپلری ترانساندانتال یاپار؛ بوتون بونلار هم آکتوآل هم ده ایمکان اولاراق تجروبه میزی آشار. بوتون تجروبه نی بو ایلکه لر بلیرلمه سینه رغمن، با الذات اشیانین ماهییتینی شو یا دا بو شکیلده ائتکیله مزلر. بو اوزدن، بو ایلکه لرین زورونلو شرطلری دوروموندا اولدوغو بیلگی با الذات ولدوقلاری کیمی اشیانین بیر دیشاوورومونو اولوشدوران شئی اولاراق دوشونولمه مه لیدیر.

بو بیلگی اشیایلا، بونلار اینسانین آلقیلارینا کندیلرینی آچتیقلاری یا دا دویولارلا آلقیلاندیقلاری قدر ایلگیلنیر. کانتین، تجروبه نین سینیرلاری ایچینده اینسان بیلگیسی نین سینیرلارینی بلیرلمه چاباسی و اینسان بیلگیسی نین تجروبه نین اؤته سینده کی نهایی گئرچکلیک آلانینا نفوذ ائتمه ده اینسان ذئهنی نین یئترسیزلیگینی ایثباتلاماغا چالیشماسی اونون فلسفه سی نین اومورقاسینی اولوشدورور. صاف عاغلین ائلئشتیریسی، پراتیک عاغلین ائلئشتیریسی و یارقی نین ائلئشتیریسی آدلی چالیشمالاریندا دین و بیلیمی ایکی سَوییه لی بیر دونیا ایچینده اوزلاشدیرماغا چالیشیر، دویولارلا آلقیلانماماسینا رغمن عاغیللا قاورانان نومئن عالمی و دویولارلا آلقیلانان و ماددی آراشدیرمالارا نسنه اولان فئنومئن عالمی. تانری، اؤزگورلوک، اینسانین اؤلومسوزلوگو و نومئنال گئرچکلیکلرین بیلیمسل بیلگییله دئییل اخلاقی بیر ایمانلا آنلاشیلابیلجه گینی ایره لی سورموشدور.

بیلیمین سورَکلی گلیشمه سییله "بیر بیلیم اولاراق مئتافیزیگین نئجه مومکون اولدوغو"نو آراشدیران کانتی بو یؤنه، مئتافیزیگین دوشونورلر آراسیندا یاراتدیغی دارتیشما و گلینن نؤقطه ده اوغرادیغی دَیَر ایتیمی سؤوق ائتمیش اولابیلیر. کانت، هپ بیر "بیلیم" اولما ساوییلا وارلیق گؤسترن مئتافیزیگی، بوتونویله بیلگیسل بیر سورغولاما آلانینا چکرک، سورونو کؤکوندن چؤزمه یی آماچلامیشدیر. "اگر مئتافیزیک بیر بیلیم ایسه، نئجه اولور دا دیگر بیلیملر کیمی گئنَل و سورَکلی بیر تصویب قازانمیر؟ یوخ، دئییل ایسه، نئجه اولور دا بیلیم کیسوَسی آلتیندا، دورمادان اؤوونَرَک اینسانین آنلاما یئتیسینی هئچ سؤنمه یَن آما هئچ ده گئرچکلشمه ین اوموتلارلا اویالاییر؟ او حالدا، ایستر بیلگیمیز ایستر بیلگیسیزلیگیمیز قانیتلانسین، بو ایدیعالی بیلیمین یاپیسی قونوسوندا آرتیق کَسین بیر قرارا وارماق گرکیر؟ مئتافیزیک، کانتین یاپدیغی بو زورلو سیناودان کئچر و "سئنتئتیک a priori "دان اولوشان بیر بیلیم اولاراق قبول گؤرور. کانتین اولاشدیغی بو سئنتئتیک a priori یارقیلار، تجروبه ائدیلنلردن ایستیدلال یولویلا مئتافیزیکسل عالمله ه ایلگیلی الده ائدیلن بیلگیدیر. دوغرودان تجروبه ائدیلمه دیگی اوچون a priori-دیر ، آنجاق a priori تامامن راسیونالیته نی ایفاده ائتدیگی اوچون کانت بونا تام a priori وئرمه مکده، تجروبی بیر تملی اولدوغونو وورغولاماق اوچون سئنتئتیک a priori اولاراق نیته لندیرمکده، تجروبی بیر مئتافیزیکدن بحث ائتمه کده دیر.

کانتین، مئتافیزیگی سورغولاماسی "ائلئشتیرل" نیته لیکده دیر و شو آچیدان اؤنَملیدیر: بو سورغولاما مئتافیزیگین، موطلق اونتولوژیک چرچیوه ده قالان بیر آراشدیرما آلانی دئیه آنلاشیلدیغی دورومداکی نسنه بلیرسیزلیگی و بیر باخیما بوندان قایناقلانان فلسفه تئولوژی ایچ ایچه لیگی قونوسوندا آچیقلیغا و آیدینلانمایا یول آچمیشدیر. کانتین مئتافیزیگی سورغولایان سوروسو هر شئیدن اؤنجه ، اینسان عاغلی نین a priori ایمکانییلا ایلگیلیدیر. یعنی مئتافیزیگین سورغولاندیغی آلان اونون، هانگی تور وارلیقلاری آراشدیردیغییلا دئییل، نه تور بیر بیلمه ائتکینلیگینه باغلی اولدوغویلا ایلگیلیدیر.

 

1b. چاغداش دوشونجه ده مئتافیزیکسل تئوریلر

چاغیمیز، مئتافیزیگین غوغالی بیر دارتیشما اورتامی نین قونوسو اولوشونا تانیقلیق ائتمیشدیر. بو اورتامدا بعضن مئتافیزیگین دَیَری قورونماق ایستنمیش، بعضن بوتونویله دَیَرسیز ساییلاراق اینسانین بیلمه ائتکینلیگی نین دیشیندا توتولماغا، مئتافیزیگین بولاشدیغی بیلگیسل محصوللار، اوندان آریندیریلمایا چالیشیلمیشدیر.

بو آنلاییشین یانیندا باشقا بیر یؤنه لیمین، مئتافیزیگه داها ایلیملی یاخلاشاراق اونو، نه ان تپه یه قویاجاق قدر اوجا نه ده اینسان بیلگیسی نین دیشینا آتیلماسی گرکه جک اؤلچوده دَیَرسیز بولدوغونو گؤروروک. بو باخیش آچیسینا گؤره مئتافیزیگین اینسانین بیلگی اورتایا قویما ائتکینلیگینده بیر یئری و کندینجه بیر ایشلوی واردیر.

مئتافیزیکلهه ایلگیلی دارتیشمالار چرچیوه سینده اوچ تمل آخیمین بو دؤنَمده چاتیشدیغینی گؤروروک.

"مئتافیزیک ندیر؟" سوروسونو، فلسفه آراشدیرمالاری نین چیخیش نؤقطه سی یاپان و بؤیله بیر سورغولامانی چاغیمیز اوچون هارداسا زورونلو گؤره ن هایدئگئر، بو سورویا شو یانیتی وئریر: "مئتافیزیک، اینسانلیق تاریخینده چوک اوزون سورموش بیر دوشونوش بیچیمیدیر. بیر دوشونوش بیچیمی اولاراق یاپیسی گرَگی، اینسانین وارلیغین آیدینلانماسینا چیخماسینی و اورادا دورماسینی انگلله ییجی نیته لیکده اولدوغوندان فلسفه تاریخینده هپ وئریمسیز بیر دوشونوش اولموشدور. دولاییسییلا اینسانین بو "وئریمسیز" دوشونوشو آشماسی گرکیر. بونو یاپماق اینسانین آیدینلانماسی نین گرکلی قوشولودور."

داوید هوملا باشلایان مئتافیزیگی رددائتمه تئشببوثلرینده کی سون آشامالاردان بیری، آنالیتیک مئتودلارلا دستکله نن لینقویستیک فلسفه دیر. بو یاخلاشیمدا، ائپیستئمولوژیک چرچیوه ده مئتافیزیگین بیر دَیَر ایتیمینه اوغراتیلدیغینی گؤروروک. بو دَیَر ایتیمینه، اؤزَللیکله، اونون اگربیر بیلگی آلانی ایسه- نسنه سی نین نه اولاجاغی قونوسونداکی ائلئشتیری و دارتیشمالار یول آچمیشدیر. فلسفه دارتیشمالاری نین بؤیوک اولچوده ائپیستئمولوژیک بیر زمینده یاپیلدیغی اونسککیزینجی عصرده مئتافیزیکلهه ایلگیلی اؤنَملی بیر دَیَرلندیرمه نی هوم یاپمیشدیر. هوم، "بولانیق و قاریشیق عاغیل یوروتمه لرین آدی اولان بیر سؤزجوک" سایدیغی مئتافیزیگه ایلیشکین دارتیشمالاری یارارسیز بولموش و سونا اردیرمک ایسته میشدیر. بو قارشی رفتار، "ایچینده اولقو سورونو و واراولوش اوزَرینه تجروبی عاغیل یوروتمه لر"ین بولونمادیغی کیتابین، ایچینده سفسطه دن و قورونتودان باشقا بیر شئی اولمادیغینی سؤیله یرک آتشه آتیلماسینی اؤنَرمه سییله ذیرویه چیخار.

بو یاخلاشیم، یئنی پوزیتیویزم، لینقویستیک تجروبه چیلیک یا دا آنالیتیک پوزیتیویسم اولاراق دا آدلاندیریلماقدادیر. لینقویستیک آنالیز تملینده بیر مئتوددور، اویسا پوسیتیویزم بیر بیلگی تئوریسیدیر. بحث ائتدیگیمیز بو یاخلاشیمدا دا اساس اولان دوغرولاما ایلکه سیدیر. لینقویستیک فلسفه نین مئتافیزیکسل ایفاده لری آنالیزی و پوزیتیویزمین مئتافیزیگین ائپیستئمولوژیک ائلئشتیریسی نین بیرلشمه سی پوتانسیل بیر قارشی بیرلیک اولوشدورماقدادیر. سوموت ساوونوسونو پوپرین یاپدیغی بو یاخلاشیما گؤره ، مئتافیزیک، دئنئیله دوغرولانابیلیر اولانین اؤته سینده قالانا ایلیشکین اؤنَرمه لردیر. بو تور اؤنَرمه لر بیلگی اولما ساوییلا دیله گتیریلیرلر، آما دنئیله دوغرولانابیلیرلیکلری سؤزقونوسو اولمادیغیندان بیلگی دئییلدیرلر. اؤیله ایسه بونلار بیلیمین و فلسفه نین دیشیندا توتولمالیدیر. باشقا بیر ایفاده ایله، دوغرولاما تئوریسینه گؤره ، بیر اؤنَرمه سادجه و سادجه فورمال ("نیته لیک یا دا ساییلارا دایر سویوت عاغیل یوروتمه"، مودئرن ماتئماتیک و منطیقین مودلاری) ویا تجروبی دوغرولامایا (وارلیق و اولایلارا ایلیشکین تجروبی عاغیل یوروتمه ) ایمکان ساغلادیغی زامان آنلاملی ساییلابیلیر. بو اوزدن "هئچ بیر شئی یوخ اولماز" یا دا "قادیرموطلق بیر تانری واردیر"، "دئولت، ایلاهی اولانین یئراوزونده کی ایماژیدیر" (هئگل) کیمی اؤنَرمه لرین بیر آنلامی یوخدور. منطیقسل آتومجولوغو ساوونانلار آنلامسیزلیغا ائندیرگه دیکلری بو اؤنَرمه لرین سادجه دویقوسال بیر اؤنَم داشیدیقلارینی قبول ائده رلر. بؤیله بیر اؤنَمه صاحیب اولمالارینی ساغلامانین اویقون یولو دا شعردیر. منطیقسل پوزیتیویستلردن کارناپ، بو باغلامدا نیتچه نین "بؤیله بویوردو زردوشت"ونو مئتافیزیکسل اوزانیملاری اولان بو تور بیر اؤرنَک اولاراق تقدیم ائده ر.

بو فیلسوفلاردان ماتئماتیگین کَسین اؤنَرمه لریندن آرتیقلاماسییلا ائتکیلنن راسل دونیانین یاپیسینی یانسیتاجاق ایدئال منطیقسل بیر دیل گلیشدیرمه یی هدفله میشدی.

راسله گؤره کومپلکس اؤنَرمه لر آتومیک اؤنَرمه لر دهییلن ان کیچیک پارچالارینا قدر چؤزومله نه بیلیرلر. بو اؤنَرمه لر، ائورَنین ده نهایی تمل عنصورلری اولان آتومیک حقیقتلره ایشرط ائده رلر. دیلین بو منطیقسل آنالیزینه دایانان مئتافیزیکسل باخیش آچیسی و آنلاملی اؤنَرمه لرین حقیقتلره تقابول ائتمه سی گرکدیگی ایدیعاسی روسلین منطیقسل آتومجولوغو اولاراق بیلینن شئیدیر. روسلین دیلین یاپیسییلا ایلگیلنمه سی اونو، اؤنَرمه لرین گراماتیک یاپیسی و منطیقسل فورمو آراسیندا آییریما گئتمه یه یؤنَلتمیشدیر. مثلا جک اوزوندور و جک یاخشیدیر، اؤنَرمه لری عینی گراماتیک یاپییا فقط فرق لی منطیقسل فورملارا صاحیبدیر. بو ایکیسی آراسینداکی فرقی گؤره مه مه، جکین یاخشیلیق نیته لیگی نین، اونون اوزونلوق کاراکتئرییله عینی اولدوغو کیمی بیر خطایا گؤتوره جکدیر. بو دا فلسفه ده کی قاریشیقلیقلارین باش سوروملولارینداندیر.

فلسفه نین گؤرَوی نین "دیل تنقیدی" و دوشونجه لرین آیدینلیغا قاووشدورولماسی اولدوغونو سؤیله یَن ویتگئنشتئین، راسلین منطیقسل آتومجولوغونو یانسیتاجاق شکیلده شونو ایدیعا ائدیردی: دونیا نهایی اولاراق بسیط گئرچکلردن مورککبدیر و دیلین گؤرَوی ده بو بسیط گئرچکلری رسم ائتمکدیر. آنلاملی اولماق اوچون، دونیا حاققیندا قوردوغوموز جومله لر رسم ائدیله بیلن بسیط حقیقتلره بنزر بیر یاپییا صاحیب اولاجاق شکیلده لینقویستیک ایفاده لره ائندیرگه نه بیله جک جومله لر اولمالیدیر. ویتتگئنشتئین ایلک دؤنَملرینده سادجه حقیقتلری رسم ائدن اؤنَرمه لری بیلیمسل اؤنَرمه لری- بیر گئرچکلیگه تقابول ائده جک شکیلده آنلاملی سایمیشدی. مئتافیزیکسل، تئولوژیک و اخلاقی جومله لر تقابول ائتدیگی گئرچکلیک آلانی آچیسیندان آنلامسیز ساییلمیشدی.

راسل و ویتتگئنشتئینی تعقیب ائده ن کارناپ آنالیتیک و لینقویستیک فلسفه نین تاریخینده اؤنَملی بیر بؤلوم آچدیلار. بو پوزیتیویستلره گؤره فلسفه نین گؤرَوی آنلامین آیدینلیغی قاووشدورولماسییدی، یئنی حقیقتلرین کشفی دئییلدی (بو بیلیم آداملاری نین گؤرَویدیر) یا دا حقیقتین قاپساملی بیر آنلاتیمینی وئرمک ده دئییلدیر (گلنَکسل مئتافیزیگین یانلیش بیر شکیلده یاپمایا قالخیشدیغی کیمی). پوزیتیویستلر آنلاملی ایدیعالاری ایکی طبقه یه آییرمیشدیلار: آنالیتیک اؤنَرمه لر و ائمپیریک اؤنَرمه لر. منطیق و ریاضیاتین اؤنَرمه لرینی ایچرَن آنالیتیک اؤنَرمه لر جومله نی اولوشدوران تئرمینلرین تامامی نین آنلاملارینا باغلی اولاراق دوغرولوق و یانلیشلیق تئستیندن کئچیریله بیله جک ایفاده لردیر. 2+2=4 ائده ر، اؤنَرمه سی بیرینجیسینه اؤرنَک اولاراق وئریله بیلیر. آنلاملی اؤنَرمه لرین ایکینجی تورو دونیا حاققیندا ان آزیندان پرنسیپده دویو تجروبه سییله دوغرولانابیلن ایفاده لری ایچریر. گئرچکده بو تور اؤنَرمه لرین آنلامی بونلارین دوغرولانماسی نین ائمپیریک مئتودویلا اؤزدئشلشدیریلمکده دیر. آنلامین بو شکیلده دوغرولانما تئوریسی، پوزیتیویستلره گؤره ، بیلیمسل تئوریلرین آنلاملی و حقیقته اویقون، مئتافیزیکسل و تئولوژیک اولانلارین ایسه گئرچک قارشیلیقلاری اولمایان بوش تئوریلر اولدوغونو گؤستره جکدیر. منطیقچی پوزیتیویستلرین بو دوغرولاما تئوریسینه ان جیدی ائلئشتیری کارل پوپئردن گلدی. اونا گؤره ، هر اولقو و اولایی آچیقلایاجاق گوجده اولدوغونو اؤنه سورن بیر تئوری اصلینده چوخ دا بیر شئی سؤیله میر دئمکدیر. بو سؤزویله پوپر پسیکولوژیزم، ناتورالیزم و منطیقسل آتومجولوغا قارشی چیخمیش اولوردو. بو تئوریلرده کی دوغرولاما ایلکه سی یئرینئ، پوپر یانلیشلاما دئییلن بیر مئتودولوژی یئرلشدیرمه یه چالیشدی. کارل پوپرین وئردیگی آنلامییلا یانلیشلاما؛ بیلیمین دوغرولانامایان، سینیرسیز ائلئشتیرییه معروض قالمیش آبارتیلی تخمینلرله گلیشدیگینی وارسایماقدادیر و بیلیمین هر تورلو اؤنَرمه نی کندیلری ده یانلیشلانابیلن بیلیمسل کریته رلرله دوغرولامایا چالیشماسی یانلیشدی. سادجه گؤزلمله دیگیمیز اولایلارلا چاتیشما قاپاسیته سینه صاحیب هیپوتئزلرین بیلیمسل ساییلماسینا ایذن وئریلمکده دیر. " آلتون هیدروکلوریک اسید ایچینده چؤزولور" ایفاده سی (یانلیش اولماسینا رغمن) بیلیمسلدیر.

بو نؤقطه ده ویتتگئنشتئینین ایکینجی دؤنَمی صحنه آلماقدادیر. داها اؤنجه سؤیله دیکلری نین بؤیوک بیر بؤلومونو رددائدن فیلسوف، لینقویستیک آنالیز یؤنته مییله اؤنَرمه لرین سادجه حقیقتلری رسم ائتمکله قآلماییب بونون اؤته سینده داها آرتیق شئی یاپدیغینی اورتایا قویمایا چالیشیر. فیلسوف دیل اویونلاری قاورامینی بو دؤنَمده گلیشدیریر. بیلیم آدامی، شاعیر، تئولوق، اؤرنه یین فرق لی دیل اویونلاری ایچینده بولورلار کندیلرینی. داهاسی بیر اؤنَرمه نین آنلامی کندی کونتکسی ایچینده آنلاشیلمالیدیر، باشقا بیر ایفاده ایله بو اؤنَرمه نین کندیسی نین ده بیر پارچاسی اولدوغو دیل اویونونون کندی قوراللاری ایچینده آلقیلانمایا و آنلاشیلمایا چالیشیلمالیدیر. فلسفه لینقویستیک، قاریشیقلیقلارین دوغوردوغو پروبلئملری چؤزمک اوچون واردیر و بو تور پروبلئملرین چؤزومونده آچار نورمال دیل آنالیزی و دیلین اویقون بیر شکیلده قوللانیمیندان کئچر. بو یاخلاشیمیندا ویتتگئشتئین، دیلی، چئشیدلی جادده لری، کوچه لری، اسکی و یئنی بینالارییلا بیرشهره بنزه در. دیلی بیر ویا

بیرنئچه قلیبه ائندیرگه مه نین صنعیلیگیندن سؤزائدئر. قوراللارا دیققت ائتمک شرطیله دیل، عینی هرهانگی بیر اویوندا اولدوغو کیمی چئشیدلی شکیللرده قوللانیلیر. ایشته دیلین آنلامی، قوللانیمیندان چیخاریلمالیدیر.

بؤیله جه مئتافیزیک بیلیمده و فلسفه ده ایستنمه یَن، "بیلیمسللیگین" قارشیسیندا هئچ بیر دَیَری اولمایان بوش بیر قورونتو ساییلمیش، مئتافیزیگین، یاخلاشیق ایکی مین ایلدن بری فلسفه ده کندینه بیر یئر ائدینمه چاباسی دا، اونو بوتونویله بیلگی دیشینا آتان بیر آنلاییشین قارشیسیندا بؤیوک بیر گئریله مه گؤسترمیشدیر.

مئتافیزیگین بو شکیلده دیشلانماسی نین قارشیسیندا بئرگسونو گؤروروک. بئرگسون مئتافیزیگی، موطلق اولانا اولاشمادا باش وورولاجاق بیر بیلمه یولو اولاراق فلسفه نین مرکزینه قویار. 20- عصرین ایکینجی یاریسی پوزیتیویزمین صحنه نی ترک ائتمه سییله مئتافیزیگین یئنیدن صحنه یه چیخماسینا شاهید اولموشدور. طبیعی کی گئری دؤنن،عصرین باشلاریندا قووولموش اولان مئتافیزیکلهه عینی شئی دئییلدیر.

منطیقچی پوزیتیویستلرین، بیر آنلام ایفاده ائتمه دیکلری و فونکسییونال اولمادیقلاری، باشقا بیر ایفاده ایله، تقابول ائده جکلری بیر گئرچکلیک آلانی بولونمادیغی گرَکچه سییله مئتافیزیکسل اؤنَرمه لره گتیردیکلری ائلئشتیریلر، مئتافیزیگی قیریلقان بیر زمینه داشیمیشدیر. تئولوژی نین یوزایللرجه مئتافیزیکلهه بیرلیکده اله آلینمیش اولماسی، تئولوژینی ده بو قیریلقانلیغا اورتاق ائتمیشدیر. اویسا، دیل آنالیزی یؤنته می ایله مئتافیزیکسل اؤنَرمه لره گتیریلن ائلئشتیریلرین، تئولوژیک اؤنَرمه لره اویقولانماسی، باشقا سورونلار دوغوراجاق اولسا دا، عینی ساقینجالاری دوغورمایاجاقدیر. چونکو، تئولوژیک اؤنَرمه لر موطلق ذئهنسل و a priori اؤنَرمه لر اولمانین اؤته سینده ، کیشی نین کیشیسل دونیاسیندا بیر آنلاما صاحیبدیر و ان آزیندان بو دونیا ایچینده تجروبی دیر. و بو یؤنلرییله سؤزقونوسو اؤنَرمه لر اونتیک و ائگزیستانسییال بیر یاپی داشیرلار. تئولوژیک اؤنَرمه لرین بو یاپیسیندان حرکتله و آشاغیدا دئتایییلا وئره جه گیمیز دوزئی فرقی سببییله تئولوژینین مئتافیزیکدن باغیمسیز اولاراق اله آلینماسی زورونلودور.

 

2- تئولوژی مئتافیزیک ایلیشکیسی

 

اورتاچاغ بویونجا فیلسوفلار مئتافیزیکلهه تئولوژی آراسیندا بیر آییریما گیتمه میش، تام ترسینه قوللاندیقلاری لیتراتور اعتیبارییلا بو ایکی آلانین بیربیرینه قاریشماسینا مئیدان وئرمیشلر. اؤرنه یین کیندی مئتافیزیگی، گئرچک اولان هر شئیین ایلک سببی اولان ایلک حقیقتین علمی اولاراق تانیملاماقدا؛ فارابی، العلم الایلاهی اولاراق آدلاندیرماقدا و آلانینا دا عالمین ایمکانی، سونسوزلوق، زامان و آن، حرکت و مکان، ذات و ووجود، آللاه و صیفتلری، نئفس و عاغلی سوخماقدایدی. بن سینا بو قونودا داها دویارلی بیر آییریما گئتمیش، آللاهین مئتافیزیگین قونوسو اولوب اولامایاجاغینا دایر سوردوغو سورویا شو جاوابی وئرمیشدی:

"بو ایکی یؤندن اله آلینابیلیر: بیرینجیسی آللاهین وارلیغی، ایکینجیسی صیفتلری آچیسیندان. گئرچک شو کی آللاهین بیر جیسمی یوخدور، مادده دن و عاغیلا گله بیله جک شکیللردن آریدیر. طبیعتین قونوسو حرکت و دورغونلوغا تابع جیسیم، ماتئماتیگین قونوسو دا سویوت اؤلچولردیر؛ عینا ارسطوده اولدوغو اوزره مئتافیزیگین قونوسو دا، وارلیق اولماسی اعتیبارییلا وارلیق و ضروری اولاراق اونونلا برابر اولاندیر. اؤیله ایسه وارلیغین تورلری، عَرَضلری، تکلیک و چوخلوغو، گوج و ائیله می، جوزیی و کوللیلیگی، ضرورتی و مومکونلوگو کیمی شئیلر مئتافیزیگین قونوسونو اولوشدورورلار."

مئتافیزیگین تئولوژییله آیری توتولماسییلا بیرلیکده هارداسا ایچ ایچه کئچدیگی اورتاچاغدان سونرا مئتافیزیگین کئچرلیلیگینی قوروماسییلا بیرلیکده بیر ایچریک و آماچ دَگیشیکلیگینه اوغراتیلدیغینی گؤرویوروک. بو دَگیشیمی گئرچکلشدیرنلرین باشیندا باکون گلیر. باکون مئتافیزیگی، "ایلک فلسفه"دن آییریب اونا فیزیکین یانیندا دوغا بیلیمی اولاراق یئر وئرمیشدیر. اونا گؤره فیزیک، " مادده و حرکت ندنی"نی آراشدیریرکن مئتافیزیک ده " فورم و آماچ ندنی"نی آراشدیران بیر دوغا بیلیمیدیر. باکونون گتیردیگی یوروم، مئتافیزیگین آلانینی "دوغا اوستو" ویا "دوغا اؤته سی" وارلیقلارین یا دا " واراولانین اؤته سی"نین آراشدیریلماسییلا ایلگیلی دئییلدیر. مئتافیزیگی بو شکیلده بیر دوغا بیلیمی سایماق بیر باخیما اونو تئولوژییله اولان ایچ ایچه لیگیندن آییریب فرق لی بیر یئره قویما اگیلیمی گؤستریر.

دکارت، تانرینین و روحون اؤزونون بیلینمه سینی "ایلک فلسفه"نین قاپسامیندا اینجه له مکله مئتافیزیکله تئولوژی آراسینداکی ایلیشکینی یئنیدن جانلاندیرمیشدیر. آمما دکارتدا فرق لی اولان شودور: تانری، داها اؤنجه کی دوشونورلرین قبول ائتدیگی کیمی شئیلرین وارلیق ندنی دئییل، بیلگی ندنیدیر.

بؤیله جه اونتولوژییه ایلیشکین آراشدیرمالارلا اورتایا چیخیب گئدرَک تئولوژی نین قاپسامینا گیرمیش بولونان مئتافیزیکه، اونون بیر بیلگی آلانی اولماسینی اونایلادابیلمک اوچون بیر نسنه بولما چاباسی ایچینده یاواش یاواش ائپیستئمولوژیک بیر آلانا دوغرو گئدیلدیگی گؤرولور. 17- جی عصر دوشونجه سی، مئتافیزیگین ائپیستئمولوژیک سورونلار چرچیوه سینده آراشدیریلماسینی باشلاتمیشدیر.

 

3. مئتافیزیکسل اولمایان بیر تئولوژی نین ایمکانی

 

مئتافیزیکسل دوشونجه چرچیوه سینده ، اینسانین دونیانین یاپیسال پرنسیپلرییله بیرلیکده بو یاپیسال پرنسیپلرین تملینه قویدوغو تانری حاققیندا دا دوشونجه اورتمکدن گئری قآلمادیغینی بیلیریک. بو بلکه زورونلو بیر اورَتیمدی. آنجاق، اینسانین آلقی آلانینی آشان قونولاردا یاپدیغی خطالاردا بیر دوزَلتمه یه گئدن وحی، عجبا بو مئتافیزیکسل مؤوضوعلاردا عینی یؤنته می تعقیب ائتمه میش میدیر؟ اؤیله گؤرونوکی بو دوزلتمه هم آرگومانتاسیون طرزینده، باشقا بیر ایفاده ایله مئتافیزیکدن بحث ائدرکن قوللانیلان منطیقسل یاپیدا، هم ده اؤنَرمه لرده باشقا بیر دئییشله آنلام آنالیزینه ایمکان وئرن ایچریکده کندینی گؤسترمیشدیر. مثلا، ارسطونون ایلک فلسفه ایچریسینده آندیغی و فیزیک اؤته سی اولاراق اورتا چاغا داشینان عالمله ایلگیلی اولاراق اورَتیلن دوشونجه ده ارسطونون تک دَیَرلی (مونولوژیک) منطیقی قوللانیلاجاقسا بو دورومدا تئولوژیک دیلین پارادوکسال ایفاده لری بیرر چَلیشیک (متضاد) اؤنَرمه اولاراق قارشیمیزا چیخاجاقدیر. اؤرنه یین آللاه تئولوژیک دیلده هم ظاهیر هم باطین اولاراق ایسیملندیریلمکده دیر. بو هم دین دیلی نین کندی منطیقی ایچینده هم ده دییالوژیک منطیق آنلاییشیندا بیر آنلاما صاحیبدیر. او حالدا وحیین کندیندن اؤنجه کی بیر مئتودولوژیک قوللانیمی و بونون یاردیمییلا الده ائدیلن وئریلری دوزَلتمه سی، بیر آنلامدا تئولوژی نین مئتافیزیگین هم یؤنته میندن هم ده وئریلریندن باغیمسیزلاشدیریلماسی دئمکدیر. چالیشمانین ایچریگی، ارسطونون منطیقین ندن بعضی ایسلام عالیملری طرفیندن رددائدیلدیگینی دئتایلاندیرمایا ایذن وئرمز. ارسطونون ایکینجی آنالیتیکلردن سونراکی قیسمی نین بو اثرلرین ایلک ترجومه ائدیلدیگی دیل اولان سوریانیجه نین ائگیتیم دیلی اولدوغو خیریستییان مدرسه لرینده اوخودولماسی نین یاساقلانمیش اولماسی دا، سوموت و سویوت کاتئقوری آنلاییشینا دایالی بیر ایضاح ترجیحینه باغلی اولاراق اورتایا چیخمیشدیر. یئنه ارسطونون شرطلی اؤنَرمه لره هئچ بیر دَیَر وئرمه مه سی، قوتسال کیتابلاردا یئر آلان شرطلی اؤنَرمه مودونداکی ایفاده لری ده دارتیشمالی حال گتیره بیلمکده ایدی.

چاغیمیزدا کلامجیلاری مئتافیزیکسل اولمایان بیر تئولوژی گلیشدیرمه تئشببوثونه سؤوق ائدن تمل ائتکن ایسه، لینقویستیک فلسفه نین مئتافیزیگه گتیردیگی ائلئشتیریلردیر. بو ائلئشتیریلر ائپیستئمولوژیک تمله دایاندیغی اوچون، دینسل دوکتوری نین ائپیستئمولوژیک اؤنَمی و دَیَری یئنی بیر تئولوژی نین اؤنجه لیکلی هدفی اولاراق منیمسَنمیشدیر. گلیشدیریلمه یه چالیشیلان بو تئولوژی بیر آنلامدا لینقویستیک تئولوژی فورماتی داشیماقدادیر. تئولوقلار آراسیندا، مئتافیزیکسل اولمایان یا دا مئتافیزیک قارشیتلیغی یاپان بیر پوزیتیویزمین، تئولوژیگی مئتافیزیگین ال ایشی یا دا خیدمتچیسی اولماقدان قورتاراجاغینی ساوونانلار مئوجوددور. مئتافیزیکسل تئولوژی نین اؤلومونون، وحی، ایمان و تاریخ کیمی جانلی آلانلاردا دین دیلی نین کندینی داها یاخشی گؤسترمه سینه و آکتیو اولماسینا زمین حاضیرلایاجاغینی سؤیلرلر و بونو دا یا فلسفه نین ایچریک یؤنوندن ایلیشکیسینی رددائدرک یا دا لینقویستیک تجروبه چیلیگین دَگیشیک فورملارینی منیمسه یَرک یاپماغا چالیشیرلار.

فلسفه نین تئولوژییله ایچریکسل هئچ بیر باغی نین اولماماسینی ساوونانلارین باشیندا کارل بارت گلمکده دیر. بارت فلسفه نی مشروع بیر اینسان تئشببوثو اولاراق گؤرمکده، آنجاق اینجیلین دوگماتیک یاپیسییلا ایلگیلی سؤیله یَجک بیر شئیی اولمادیغینی ایفاده ائده رک، مئتافیزیکین تئولوژینی یابانجی کاتئقوریلرله آلداتدیغینی ایدیعا ائتمه کده دیر. بارتین بو مئتافیزیک-قارشیتی تئولوژیسی "تئولوژیک پوزیتیویسم" اولاراق آدلاندیریلماقدادیر. لینقویستیک تجروبه چیلیک یؤنته مینی منیمسه یَن و کندیلرینه فلسفی کلامجیلار آدینی وئرن بعضی کلامجیلار ایسه، فلسفی یاخلاشیمی منیمسه دیکدن سونرا، بارتین عکسینه فلسفه نین تئولوژی اوزَرینده ماددی ائتکیسی اولدوغونو قبول ائده رلر. بو یاخلاشیمی اوچ آنا باشلیق آلتیندا ایرده له مک مومکوندور: یئنه بو نؤقطه ده باغداددا ابو بیشر یونوس (اؤ.940) و ابو سعید (اؤ.979) آراسیندا یونان منطیقی قونوسونداکی مشهور دارتیشمانی خاطیرلاتمادا یارار وار.

ابو بیشر بو دارتیشمادا آریستو منطیقی نین ائورَنسل کئچرلیلیچینی ساوونورکن، ابو سعید

منطیقین کولتوره و کولتورون ایفاده آراجی دورومونداکی دیله اؤزَل اولدوغونو و دولاییسییلا

یونان دیلیندن هئچ ده آشاغی اولمایان عرب دیلی نین یاپیسینا اویقون بیر منطیقین گلیشدیریلمه سی گرکدیگینی ایره لی سوروردو. ابو سعید بؤیله جه عرب دیلی نین یاپیسییلا اورگانیک بیر ایلیشکیسی بولونان منطیقین، کؤکن ساغلادیغی بیلگینی ده کئچرلی و یئتکین قیلاجاغینی ساوونماقدایدی.

3a. فرق لی دونیا گؤروشلری تئوریسی

ایچارد هارا گؤره ، اینانان بیر اینسان، بیر تآخیم بوش و آنلامسیز حؤکوملره باغلانمیش اولماز. او، هر شئیدن اؤنجه ، بللی و کؤکلو بیر توتوم (بیلیک) ایچینده اولان بیر کیمسه دیر. بو توتوم، ساختا بیر توتوم دئییل، اونا سون درجه آنلاملی و اؤنَملی گؤرونن بیر توتومدور؛ بیر "ذئهن حالیدیر". اینانانلا اینانمایانی بیربیریندن آییران، ایشته بو توتومون وارلیغیدیر. ائگزیستانسییال عنصورلرین آغیر باسدیغی بو یاشاما سییاستینده سیرادان دوغرولاما و یانلیشلاما فعالییتی نین یو گئده جه گی چوخ بیر مسافه یوخدور. هار، هرکَسین بیر دونیا گؤروشونه یلیک) صاحیب اولدوغونو و هئچ کیمسه نین دونیا گؤروشونون دیگرینینکیندن داها کئچرلی اولمادیغینی ایره لی سورَر. هار، گلیشدیردیگی بو تئوریده، دین دیلی نین کئچرلیلیگینی ایثباتلاماغا چالیشیر و سادجه دینی اینانچلارین دئییل، بوتون دونیا گؤروشلری نین دوغرولاما و یانلیشلاما قونوسوندا عینی سیخینتیلاری یاشادیغی وارساییمینا دایانیر.

3b. قوتسال دیلین اوتوریته سی

 

بعضی فیلسوفلارا گؤره فلسفه نین بوتون گؤرَوی تئولوژیک دیلده گؤرولن چلیشکیلری کشفدیر. تئولوژی نین گؤرَوی ده بو چلیشکیلرین سادجه گؤرونورده اولدوغونو، گئرچکده هئچ بیر چلیشکی نین بولونمادیغینی لینقویستیک یؤنته ملری قوللاناراق ایثباتدیر. تئولوژینین متنه یاخلاشیمیندا دیلین بیر اوتوریته سی واردیر.

تئولوژی ده ایطاعتی گرکدیرن بیر اوتوریته یه صاحیب اولدوغو اوچون، تانرینین بیانینا اینانیلیر. بو، تانرییا راسیونال بیر آچیقلاما و دلیل یاردیمییلا یاخلاشمانین منطیقسل اولمادیغی آنلامینا گلیر. بوراداکی تک یاخلاشیم آراجی کیشیسل گووَندیر، بو گووَنی یاشامیمیز اوچون نهایی بیر اوتوریته قبول ائده ریک و طبیعتی ایجابی یارقیلاناماز اولان نهایی بیر کریتئری منیمسه ریک. بو کریتئر ده تانرینین کندیسیدیر. بؤیله جه فلسفه و تئولوژی فرق لی آلانلاردا چالیشیرلار. آنجاق بو دورومدا، بیر دینین منسوبلاری، کندی روحسال تجروبه لرینه و باغلاندیقلاری دینین قوتسال متنینین اوتوریته سینه دایاناراق، دینلرینین ائورَنسل قبول گؤرمه سینی باشقالاریندان طلب ائده بیلیرلر می؟ دینسل گؤروشلر، ناتورال تئولوژیلرباشقا بیر ایفاده ایله اینسانین ایلاهی اولان حاققیندا اورَتدیکلری مئتافیزیکسل مؤوضوعلار سببی ایله بیربیریندن فرق لیلیک گؤستریرلر. بو دورومدا، بو قبوللاری و بونلاری قبول یؤنونده یاپیلان چاغریلاری هانگی تمله دایالی اولاراق یارقیلایاجاغیز؟

3c. تئولوژیک دیلین فرق لیلیگی

 

مئتافیزیکسل و مئتافیزیکسل اولمایان یاخلاشیم آراسیندا آرا بیر یاخلاشیمی رامسهده گؤروروک. رامسه لینقویستیک کامپدا یئر آلیر و دین دیلینی آنالیزده چوخ تکنیکدیر. بلکه ده لینقویستیک پروبلئملره دالماسی اونو مئتافیزیکسل بیر یؤنه یؤنَلتمیشدیر. رامسه دین دیلی نین عجاییبلیگینی، فرق لیلیگینی اؤن پلانا چیخاریر.

اونا گؤره ، دین دیلی، دینی تجروبه نین فرق لیلیگینه اویقون اولاراق فرق لی اولمالیدیر. باغلیلیغی آتشله ین بیر فرقینده لیک دینسل بیر تجروبه نین تمل اؤزَللیگیدیر. بو فرقینده لیک یا دا آییردا وارما دا آلقییا باغلیدیر، داها چوخ آلقی، داها چوخ فرقینده لیک دئمکدیر.

رامسه گؤره ایکی تور باغلیلیق ویا تسلیمییت/قبول واردیر:

1. ریاضی ویا کیشیسل اولمایان قبوللار و تسلیمییتلر: گئومئتریک آکسییومالارین (ثبوتا احتییاجی اولمایان) قبولو.

2. کیشیسل ویا یاری کیشیسل اولان قبوللار و تسلیمییتلر: سئویلن بیریسینه باغلیلیک کیمی.

دینسل باغلیلیق بوتون ائورَنه عمومی بیر باغلیلیق اولدوغو اوچون هم بیرینجی هم ده ایکینجی تورو ایچینده باریندیریر. دینسل دوروملار دا او حالدا ائمپیریک دوروملاردیر. و بو ائمپریک دوروملار ایچینده دیل، دینسل فرقینده لیگیمیزی اورتایا چیخارماق و ائورَنه عمومی بیر باغلیلیق، تسلیمییت گؤسترمک اوچون قوللانیلیر. بو فرق لی دوروملاردا قوللانیلان کلمه لر ده، گؤرمه و تپکی ده بولونما دا فرق لی بیر منطیقه صاحیبدیر.

رامسهیه گؤره دین دیلی نین فرق لی بیر منطیقی واردیر. دین دیلینده کی بو لینقویستیک فرق لیلیگی من ضمیری نین قوللانیمیندا گؤره بیلیریک. رامسه من ضمیری نین تانری کلمه سی نین آنلاشیلیب یوروملانماسی اوچون اویقون بیر مودئل اولدوغونو سؤیلر. مئتافیزیکسل بیر تئولوژی قورماق اوچون بوضمیر باشلانقیچ نؤقطه یه دایانیر. "من وارام" ایفاده سی، ایستر اوبیئکتیو(کیشیسل اولمایان)، ایسترسه سوبیئکتیو (کیشیسل) اولسون بوتون لینقویستیک قوللانیملاریمیز اوچون بیر کونتئکس (متن) ساغلار.

من ضمیری نین هر بیریمیزه تامامن نه آنلام ایفاده ائتدیگینی سؤیله مک اوچون اؤنجه گؤزلم/تجروبه دیلیندن باشلاریق آما داها سونرا منین ایچینی دولدوران هر شئیین گؤزلمله دیگیمیزدن عیبارت اولمادیغینی آنلار و اونو اورتایا قویماغا چالیشیریق. عینی شئیی تانری اوچون ده یاپاریق. تئولوژی نین تمل پروبلئمی، بو تجروبی/گؤزلمله نه بیله نه عاید دیلی قیسمن بو تجروبه نی آشانا بیره بیر اویاجاق و اویقون دوشه جک شکیلده نئجه قوللاناجاغیمیزلا ایلگیلیدیر. رامسهنین بو یاخلاشیمی، منطیقسل تجروبه جیلیک اولاراق آدلاندیریلماقدادیر. آنجاق، منطیقسل تجروبه جیلیگین تئولوژیکی مئتافیزیک اؤزلردن یوخسون بیر شکیلده قورو لفظلر حالینا دؤنوشدوردوگو یؤنونده ائلئشتیریلر یاپیلماقدادیر.

4. آنالیتیک فلسفه و تئولوژی

مئتافیزیک و تئولوژی آراسیندا بیر آییریما ایمکان وئردیگی وارساییلاراق آنالیتیک فلسفه یه داها فرق لی یاخلاشیملار سرگیله یَنلر ده اولموشدور. بونلارین باشیندا اویللیام زووردئق گلمکده دیر. آنالیتیک فلسفه نین تئولوژی اوچون آوانتاژ و دئزآوانتاژلارینی اله آلان اویللیام زووردئق ایلک آوانتاژ اولاراق بیلیم، فلسفه و آکسییولوژی (دَیَر قورامی) آراسیندا یاپیلان چاغداش آییریمین گتیردیگی آیدینلیغی گؤرور. چونکو دوشونجه تاریخی هر زامان بو اوچ آلانین بیربیرینه قاریشدیغی بولانیق بیر اورتاما شاهیدلیک ائتمیشدیر. گونش سیستئمینه دایر سورولارین یانیندا اینسانی دَیَرلره دایر سورولار دا آرالاریندا بیر آییریم یاپیلمادان فیلسوفلار طرفیندن جاوابلانمیشدیر. باکون و دکارتلا مودئرن فلسفه نین آنتیک فلسفه دن آیریلمایا باشلاماسینی تعقیب ائده ن بیلیمسل دئوئریمله و آرخاسیندان دا بو ایکی آلانین، بیلیم و فلسفه نین آیریلماسینی دوغوردو. 20- جی عصر فلسفه سی ده فلسفه و آکسییولوژی آراسیندا بنزر بیر آییریمی گتیردی چونکو آنالیتیک فیلسوفلار ائستئتیک، ائتیک و دین دیلینی گئرچکلیگه تقابول ائتمه یَن و دویقوساللیغین حاکیم اولدوغو بیرآلان اولاراق تصنیف ائتمیشدیلر. بو یئنی یاخلاشیم زووردئقه گؤره تئولوژی نین لئهینه دیر، چونکو بو دوروم تئولوژیک دیلی فلسفی پروبلئملردن قورتارماقدادیر، بو دا تئولوژییه اوتونوم-باغیمسیز بیر آلان آچماقدادیر. فلسفه یه بو یاخلاشیمین ایکینجی آوانتاژی شودور: فلسفه نین دینسل و اخلاقی دیلی بیر کنارا بوراخماسی گرکدیگی یؤنونده کی آنالیتیک ایدیعا، مئتافیزیکسل ویا تئولوژیک سیستئملری قورمانین یا دا اونلاری حاقلی چیخارمانین فلسفه نین ایشی اولمادیغی کیمی بیر سونوجو دوغورور. آنالیتیک فلسفه نین ایلک دئزآوانتاژی، زووردئقه گؤره ، بوتون دیللرین آنلام و دوغرولوغویلا ایلگیلی اولاراق یاپدیغی تشببوثلرده منطیقسل آنالیزلری قوللانماسیدیر. اونا گؤره ریاضییاتدا و تجروبی بیلیملرده منطیقسل آنالیز اویقوندور، آنجاق شعر، اخلاق و دین دیللرینده بو هئچ ده اویقون دئییلدیر. اخلاق و دین ماهییتلری ایجابی ائگزیستانسییالدیر. زووردئقین آنالیتیک یاخلاشیما دایر ایکینجی ائلئشتیریسی، ائگزیستانسییال فلسفه نین مئیدان اوخومالارینا جاواب وئره بیلمه میش اولماسیدیر. ائگزیستانسییال فلسفه راسیونال اولمایان وارلیقلار آراسینداکی ایلیشکییی اله آلیر، و آنالیتیک فلسفه بو راسیونال اولمایان وارلیقلارین (اینسانین تمل ایلیشکیلری) یوروموندا هئچ بیر شئی یاپاماماقدادیر. زووردئقین قونومونو دَیَرلندیریرکن ان آز اوچ تمل سورو سورولمالیدیر: تئولوژی و دین دیللری اوتونوم اولاراق گؤرولجکسه و بؤیله جه منطیقسل آنالیز و دَیَرلندیرمه دن باغیمسیز دوراجاقسا، بونلارین آنلاملارینی بلیرلمه ده هانگی کریتئرلر قوللانیلاجاقدیر؟ زووردئق چوخو دینسل قاورامین دینسل قوللانیمینی بلیرلیه یَن قوراللارین اولمادیغینی سؤیلر. آما بیزیم دینسل اولاراق دوشونمه میزه و قونوشمامیزا ایمکان ساغلایان، بو قوراللارین و قوللانیملارین دولایلی اولاراق اؤیره نیلمه سیدیر.

زووردئق کیشیسل و دینسل تجروبه لرین طبیعتلری ایجابی راسیونال اولمادیقلاری اوچون راسیونال آنالیزه تابع توتولامایاجاقلارینی ایدیعا ائده ر. آنجاق بو ایفاده قارماشا یارادیر. تمل حقیقتلر، حاللار و ایلیشکیلر نه راسیونالدیر نه ده ایرراسیونال، بونلار سادجه اولدوقلاری کیمیدیرلر. آنجاق اینسانلارین بو تور قونولار حاققیندا قونوشماسی و بونلاری تانیملاماسی اوچون بعضی قوراللار قویماسی، عکس تقدیرده بونلارین ایله تیشیمه قونو اولاماماسی سببی ایله آنلامسیز دئیه حؤکوم گئیمه سی گرکیر. زووردئق و دیگرلری سانکی منطیقسل آنالیزین دیشیندا بیر باشقا آنالیز داها وارمیش کیمی داورانماقدادیرلار. تاسفله، وارسایدیقلاری بو آنالیزین نئجه یورودوگونو آسلا گؤستره بیلمه مکده دیرلر. گئرچکده دیلین قوللانیلدیغی بؤیله بیر سورَچ زورونلو اولاراق منطیقی ایچره جکدیر. اؤیله گؤرونور کی "منطیقسل اولمایان آنالیز" آنلامدان محروم بیر آنالیز اولاجاقدیر.

ایکینجی اولاراق، و عینی پارالئلده بیر باشقا سورون شودور: اؤیله گؤرونور کی گئنَل اولاراق تجروبه نی و گئنَلده ده وحیی دَیَرلندیرمه ده منطیقی قوللانما قورخوسو، منطیقین ماهییتینی یانلیش آنلاماقدان قایناقلانماقدادیر. منطیقین قانونلاری اؤزو اعتیبارییله سمبوللارین قوللانیمینی دوزَنله یَن قوراللار بوتونودور و بونلار واسیطه سیله دیر کی سمبوللر ایله تیشیمده ائتکیلی حال گله بیلیرلر. دین دیلینده نئتلیک پئشینده اولمانین بیر آنلامی یوخدور دئمک، گئرچکده دین دیلی نین ایله تیشیم قورما کیمی بیر هدفی اولمادیغینی، دولاییسییلا بیر دیل ده اولمادیغینی سؤیله مکدیر.

اوچونجو اولاراق، ایره لی سورولن بو اوتونومی دین دیلی نین ایدیعالارینی یارقیلاما و دَیَرلندیمه آراجی اولاراق منطیقسل کریتئرلرین رددائدیلمه سینی ده گرکدیریر. بو تئولوقلارین رفتارلاری خیریستییانلیغین تمل قاوراملاری نین آچیقلانامایاجاق بیر فورما بوروندورولموش اولماسییلا یاخیندان ایلگیلیدیر.

حؤکوملری دَیَرلندیرمه نین طبیعی کی تک کریتئری منطیق دئییلدیر، آما بیر کریتئردیر و بونون دین دیلینده بیر کنارا بوراخیلماسی دوغرو دئییلدیر.

5. تئولوژیک دیل و مئتافیزیکسل دیل فرق لیلیگی

5a. ابدی جئوهرلرله دئییل، اولایلارین دیلی ایله قونوشان تانری بیزیم تئولوژیک دیلله ایلگیلی مودئرن پروبلئمیمیز، بو دونیانین اؤته سی و ایچردیکلری حاققیندا آنلاملی و معقول حؤکوملر قویامایاجاغیمیز ایدیعاسیندان قایناقلانماقدادیر. بو نؤقطه ده یئنه اینسانین سینیرلیلیغی گونده مه گلمکده دیر. سینیرلی اولوشونو کندیسی تجروبه ائده ن اینسانین، تجروبه ائدیلمز حاققیندا قوردوغو تئولوژیک ایچریکلی حؤکوملره نه قدر گووَن دویابیلیریک؟ اینسانین تئولوژیک تئرمینلر قوللانماسی نین تجروبی تملی اگر اینسانین سونلولوغو ایسه، او حالدا سونلولوق گئرچَگی ده قوللانیلان بو دیلله ایلیشکیلندیریلمه لیدیر. بو بیزی شو نؤقطه یه گتیره جکدیر: داها اؤنجه قورولان کوسمولوژیک دوآلیزمین یئرینی تجروبه (لر) و بونلارین سینیرلی اولوشو دوآلیزمی آلاجاقدیر. بؤیله جه تئولوژیک آرگومانتاسیونوموزون آلانی دا فرقلیله شجک، واریلاجاق یارقیلار هرکس اوچون بیر آنلام ایفاده ائده بیله جکدیر. کوسمولوژیک دوآلیزم مئتافیزیکسل اؤنَرمه لره زمین حاضیرلارکن، تجروبی دوآلیزم تئولوژیک اؤنَرمه لره زمین حاضیرلار.

ایمان و بونون انتئلکتوآل یورومو و دییالئکتیگینی ایچرن تئولوژیده، اینسانین تانرییلا دوغرودان قارشیلاشماسی سؤزقونوسودور، فیلسوفون یورومونون چوخ ائتکین، تانیملاییجی و بلیرله ییجی اولدوغو مئتافیزیکده ایسه بؤیله دئییلدیر.

ایماندا و تئولوژیده تانری زامانسیز و زامان دیشی جئوهرلر کانالییلا ایش یاپماز، اولایلارین دیلی ایله قونوشور و کندینی دوغرودان اولایلاردا گؤستریر. دینلرین تانری اؤیره تیلری پراتیک و پراگماتیک آماچلیدیر. هئچ بیر دین تانریسیندان ایلگیسیز بیر شکیلده، بیر ائتکی و فونکسییونا تقابول ائتمه یه جک شکیلده بحث ائتمز. تئولوژیک دیلین آماجی هئچ بیر شکیلده سادجه تانری حاققیندا بیلگی وئرمک اولاماز. بو آنلامدا دینلر اینفورماتیو دئییلدیرلر. ترسینه منسوبلاریندان تانرینی سئومه لرینی، اونا عبادت ائتمه لرینی، اونا گووَنمه لرینی ایسترلر و بو عمللرین هر بیرینین ده تقابول ائتدیگی پراتیک بیر آلان واردیر. بو اوزدن تانری کلمه سی خنثی اولاراق وصف ائدیله جک دئییلدیر. عکسینه باغلیلیغی آتشله ین و نهایی اندیشه لریمیزی دیندیرمه ده سورَکلی عطف آلانلاری آچدیغیمیز بیر رئفئرانس دونیاسیدیر.

تئولوژیک اؤنَرمه لر پراگماتیک بیر غایه گوده رلر. بو اؤنَرمه لرین اؤنجه لیکلی غایه سی؛ 1. دویقولاری حرکته کئچیرمک و اینسانی ائیله مه یؤنَلتمکدیر؛ بو صورتله بو اؤنَرمه لر اینسانین دوغرو اولدوغونا ایناندیقلاری شئیه پراتیک بیر باغلیلیق گؤسترمه لرینی ساغلار. 2. بیرلیکده حرکت ائتمه یه تشویق ائتم ک و بؤیله جه بو تئولوژیک اؤنَرمه لره باغلی اورتاق بیر جاواب کانالییلا توپلومسال بیر بیلینچ یاراتماقدیر. 3. دیلین نورمال قوللانیمییلا آچیقلانامایان تجروبی یاشانتیلار اوچون اورتاق بیر دیل قوللانیمی نین یولونو آچماقدیر.

کلامین شو بیلگی تانیمی تئولوژی ایله مئتافیزیک آراسیندا اولماسی گرکن آییریمین ایپ اوجونو دا وئرمکده دیر. بیلگی "علمله نیته لنن کیشی نین ساغلام و موکممل بیر فعله صاحیب اولماسینی ساغلایان شئیدیر" . بو تانیم، تئولوژیک بیلگی نین ائیله مه دؤنوک اولماسینا زمین حاضیرلایان و بؤیله بیر موتیواسیونو تئولوژیک اورَتیمین تملینه قویان بیر یاخلاشیمی سرگیلر. تانرینی اوجالاردا کی بیر وارلیق، اؤزَل بیر وارلیق کیمی کلاسیک ترمینولوژی نین تئرمینلرییله تانیملایاجاق اولورساق، ائلئشتیردیگیمیز کلاسیک مئتافیزیگین تانری تانیملامالارینا گئری دؤنموش اولوروق. تانری کندی دیشینداکی وارلیقلارلا ایلیشکیسی دیققه ته آلیناراق، یاراتدیغی اینسانلارداکی یئتکینلیکلر، عکسیکلیکلر، قایقیلار و داها بیرچوخ اؤزَللیک گؤز اؤنونه آلیناراق یوروملانمالیدیر. هم دیش عالم تجروبه سینده ن (ائمپریک یاخلاشیمدان) هم ده ائگزیستانسییال تمللی آنلام آراییشلاریندان اوزاق اولاراق تانری حاققیندا a priori یارقیلاردا بولونماق ان آزیندان تئولوژی اوچون عکسیک بیر یاخلاشیم اولور. کلاسیک کلامین بیلگی تئوریسینی عاغیل (a priori یارقیلار)، تجروبه (بئش دویو) و دوغرو خبر اولاراق بلیرله مه سی سون درجه ایصابتلی بیر یاخلاشیمدی. آنجاق تئوریسینی اولوشدورورکن بیلگی قایناقلاری آراسیندا بیر هییئرارشی(سلسله مراتیب) قورمازکن، بیلگی قایناقلاری نین ساغلادیغی وئریلر آراسیندا بؤیله بیر هییئرارشی قویدو. دوغرو بیر خبری بیر کنارا بوراخیرساق، تجروبه یه قارشی a priori یارقیلارا اؤنجه لیک وئردی و تجروبه نی a priori خؤکوملریمیزین ایثباتی و دوغرولوغونون ساغلانماسی اوچون آراجی بیر قونوما ائندیردی. اشیانین حقیقتی نین وارلیغینی ایثبات ائده رکن، بونونلا سادجه تانرینین وارلیغینا گئتمه یی، اشیانی بیر ساغلاما آراجی اولاراق قوللانماغی هدفله میشدیلر. بو یاخلاشیمدا ائپیستئمولوژی، اصلینده اونتولوژی قیلیغینا بوروندورولموش بیر بیلگی فلسفه سی اؤزَللیگی داشییردی. چونکو اشیانین حقیقتینه اینانماق، اشیایا دایالی ائمپریست و رئالیست بیر فلسفه گلیشدیرمه یی ده گرکدیریردی.

دکارتین گئرچکلشدیردیگی ایثبات یؤنته می ده تئوری نین بو نؤقطه سینه چارپیردی. دکارتین ایثبات یؤنته مینده؛ دوشونن اینسان → تانری → اشیا (کوسموس) → ماددی من، شکلینده کی دؤردلو یولدا تانری، گئرچک و دَگیشمز بیلگی قایناغیمیز اولان اشیانین گووَنیرلیگینی ساغلایان، اونون بیزی یانیلتاماز بیر قایناق اولماسینا ایمکان وئرن بیر ساغلاما آراجی قونومونا ائندیرگئه دیگی اوچون ائلئشتیریلمیشدیر. تئولوژیلر و اورتاچاغ مئتافیزیگی نین یاپدیغی ایسه بونون ترسی ایدی. اشیا سادجه بیر آراچدی و کوسمولوژیک دوآلیزم چرچیوه سینده a priori بیلگیلریمیزین آلانییلا قارشیلاشدیریلدیغیندا داها آشاغی بیر سَوییه ده بولونوردو.

بورادا قونونو ایرده لمه طرزیمیزین تانرینی ایثبات کیمی بیر هدف داشیمادیغینی تکرار وورغولاماق ایستردیم. چونکو تانرینین واجیب الووجود اولدوغو هم تئولوژی نین هم ده مئتافیزیگین بیر اؤن قبولودور. بیر شئیین زورونلو اولاراق وارولدوغونو سؤیله مک ایسه اونون وارلیغینا دایر بیلگیمیزین یالنیزجا ایندوکتیو و تجروبی اولامایاجاغینی، a priori یارقیلارین دا ائگزیستانسییال قایقیلارین دا، بورادا رول آلماسی گرکدیگینی ایفاده ائده ر.

 

5b. تئولوژیک دیلین ائگزیستانسییل یاپیسی

مئتافیزیگین قوللاندیغی دیلین دیشیندا تئولوژی، ائگزیستانسییال بیر دیل قوللانیر. ائگزیستانسییال تئولوژییه گؤره تئولوژیک دیل نه ائمپریک دونیایا ایشارت ائده ن بیر دیل، نه ده تانیملار آراسیندا ایلگی قوران آنالیتیک بیر دیلدیر. او کؤکلو بیر قناعته دایالی بیر ایچ توتومون ایفاده سیدیر. دین دیلی ائگزیستانسییالدیر، چونکو، تانری حاققیندا قونوشما، ایچینه بیزیم ده قاتیلدیغیمیز بیر سورَچدن بحث ائتمکدیر. بونون اوچون تانری حاققیندا قونوشما خنثی بیر فعالیت اولمانین اؤته سینده ایچینده اولوملولوق داشییار. اینسان، یالنیز دوشونن، حؤکوم وئره ن بیر وارلیق اولاراق دئییل، دویان، آنلایان و آردیندان یاشایان بیر وارلیق اولاراق گؤزاؤنونده توتولمالیدیر. بورادا ان بؤیوک گوجلوک تانرییا ایلیشکین عطفلره آچیقلیق قازاندیرماق ویا رئفئرانسلارین تثبیت ائدیلمه سیدیر. تانرییا ایلیشکین رئفئرانسی اونا کلمه لرین سؤزلوک آنلامییلا ایشارت ائده رک ویا تصویرلر یاپاراق تثبیت ائتمه میز مومکون دئییلدیر. چونکو اونون "بیریجیک" ویا زامان و مکاندان منزه اولدوغونو دا سؤیله ییریک . زامان و مکاندان منزه اولمانین، زامان و مکانین بیرلیکده لیگی نین اولوشدوردوغو بویوتو آلقیلایان ذئهنین آلقیلادیغی و اولوشدوردوغو قاوراملار و تئرمینلرله ایفاده لندیریلمه سی نئجه مومکون اولاجاقدیر؟ بو ایسیملندیرمه ده رئفئرانس نؤقطه سی، اینساندا واراولان و زامان و مکانا باغیملیلیغین ان آز دوزئیده بولوندوغو سویوت نیته لیکلر اولابیلیر. بو قونودا اینسانلارین مطلق ماددی تئرمینلرله تحلیلی مومکون اولمایان نیته لیکلرینی گؤزاؤنونده بولوندورماق صورتیله نه یه ایشارت ائتدیگیمیز قونوسوندا بللی بیر فیکره یا دا قناعته اولوشمامیز مومکوندور. سئومه، گووَنمه کیمی مکاندان نیسبتن باغیمسیز نیته لیکلریمیزی گؤزؤانونده بولوندوراراق مکاندان منزه اولان وارلیق حاققیندا، یعنی بلیرلی بیر یؤنده قاورانابیلیر اولانین اؤته سینده بولونانا ایلیشکین بیر شئی الده ائده ریک. ایشته تانری حاققیندا قونوشما، آنلاملیلیغینی بورادان الده ائده ر.

قونوشدوغوموز دیلین یاپیسی، دونیانی آلقیلاما طرزیمیز اوزَرینده گوجلو بیر ائتکییه صاحیبدیر. بو دا لینقویستیک رؤلاتیویته دئمکدیر. بو لینقویستیک رؤلاتیویته هیپوتئزی، فرقلی دیل آرخاپلانینا صاحیب اینسانلارین کندی دیللری نین یاپیلاری نین اونلارا ساغلادیغی بیربیریندن تامامن فرق لی تجروبه لر سببی ایله آیری دونیالاردا یاشادیقلارینی ایره لی سورمکده دیر. اؤرنه یین ائسکیمو دیلینده، İnuit، فرق لی قار نؤوعلرینی گؤستره جک بیر چوخ کلمه مئوجوددور. لینقویستیک رؤلاتیویته نین قبوللرینه گؤره İnuit چی قونوشانلار فرق لی قار تورلری آراسینداکی فیزیکسل فرق لیلیکلری اوریژینال اولاراق آلقیلامیش اولمالیدیرلار کی بونلاری ایفاده ائده جک قاورام چئشیدلیلیگینه صاحیبلر.

باشقا بیر دیلده سادجه الینیزده کی قار سؤزجوگویله فرق لی قار نیته لیکلرینی گؤسترمک مومکون اولامایاجاقدیر. بیرآز آشیرییا داشیندیغیندا بو تئوری بیزی، کندی دیلیمیزین توتساقلاری اولدوغوموزو قبولا زورلایاجاقدیر. کندی دیللری نین توتساقلاری اولان اینسانلارین، تانری حاققیندا دوغرو بیلگی اورَتمه ، ساغلام بیر باخیش آچیسینا صاحیب اولما ائحتیمالی ندیر؟ اؤته یاندان بیزیم دیلسل ایفاده لریمیزین دیشیندا حیاتا دایر باخیش آچیلاریمیز واردیر. "باخیش آچیلاری" بیزیم تمل وارساییملاریمیزا ویا اشیانین ماهییتینه ایلیشکین قاییتسیز شرطسیز اؤن قبوللاریمیزا و گؤرمه بیچیملریمیزه ایشارت ائده رلر. بونلارین بیلگی وئریجی یؤنلری اولدوغو قدر دَیَر قویوجو و ایراده ایله ایلگیلی یؤنلری ده واردیر. دیل ایسه بو باخیش آچیسی نین ایفاده سیدیر. یعنی بیز هر تورلو قونوشمامیزدا بللی بیر باخیش آچیسینی یانسیتمیش اولوروق. آنجاق، باخیش آچیلاری بیزیم حیات قارشیسینداکی توپیئکون رفتار آلیشیمیزین بیر ایفاده سی اولسا دا نهایی دئییلدیر. او حالدا کندی ایچیمیزده ده سورَکلی بیر رؤلاتیویته واردیر. بونو تانری حاققیندا قونوشمانین تملی یاپماق نه قدر توتارلیلیق اولاجاقدیر؟

 

سونوچ

 

اینسانین دیش دونیانی آلقیلاماسینا و بونا باغلی اولاراق دا بیلگی صاحیبی اولماسینا، باشقا بیر ایفاده ایله سوژه و اوبژه آییریمینا دایانان ائپیستئمولوژیک یاخلاشیمین، دکارتدان منطیقچی پوزیتیویستلره اوزانان بیر سورَچده دارتیشیلدیغینی گؤروروک.

اینسانین آلقیسیندان اوزاق اولدوغو اوچون یارقیلاما آلانیندان دا اوزاق اولماسی ایستنن "کندینده شئیلر (نوومئن)ی اینسانین a priori بیلگی آلانیندان چیخاریپ، تجروبه ایله حاققیندا قونوشولابیله جک سئنتئتیک اؤنَرمه لر آلانینا آلان کانت، مئتافیزیکسل اؤنَرمه لرین ایمکانینی اولوملارکن، هوملا عینی پارالئلده سئیرائدن منطیقچی پوزیتیویستلرده بو اؤنَرمه لرین آنلاملاری نین تامامن ایتدیگینی گؤزلمله مکده ییک.

مئتافیزیگین، اینسان تشببوثو بیر ائپیستئمولوژیک اورَتیم اولدوغو اوچون، تانریسال آلانلا ایلگیلی قونوشمانین یؤنته می اولاراق قوللانیلماسی اویقون دئییلدیر. چونکو دیل، نسنه سینی تانیملاما، کاتئقوریزه ائتمه و سونوچ اولاراق اونا تحککوم ائتمه اگیلیمینده دیر. آدم (اینسان پروتوتیپی)ین اشیایی ایسیملندیرمه سینده ن مقصد ده بودور. اینسانین بیلگیسینه قونو ائدیلدیگی زامان تانریسال اولان دا، بیلگی نین نسنه سینه دؤنوشدورولمه سی سببی ایله عینی عاقیبتی پایلاشاجاقدیر. بو سببله اینسان، آلقیسی دیشیندا قالان آلانلا ایلگیلی قونوشورکن اورتاچاغ بویونجا بیربیرینه قاریشدیریلان ایکی آلان، تئولوژی و مئتافیزیک، آراسیندا بیر آییریم یاپماق دوروموندادیر. بو هم مئتودولوژیک هم ده ایچریک یؤنوندن یاپیلماسی گرکن بیر آییریم اولاجاقدیر. تئولوژیک اؤنَرمه لر، تانریدان موطلق، کندینده بیر وارلیق اولاراق دئییل ده، اینسانلا و اینسانین یاشادیغی ائورَنله ایلیشکیسینی قوراراق بحث ائده جَگی اوچون، فونکسییونال بیر یاپی قازاناجاق و منطیقسل آنالیز نئتیجه سینده قوللانیلان دیل فورملارینا اویمادیغی اوچون آنلامسیز و ایلگیمیزی تجروبه آلانی نین دیشینا داشیدیغی اوچون ده یارارسیز ساییلاراق بیر کنارا ائدیلمه ریسکیندن قورتولاجاقدیر.

یئنه تئولوژیک اؤنَرمه لر، ر.بولتمانین دئییمینی اؤدونچ آلیرساق، وار اولوشسال بیر یوروملامانین سونوجوندا اورتایا چیخدیغی اوچون، حیات، اؤلوم، آجی کیمی یاشامین اوزَرینده دوردوغو دَیَرلرین تامامینا قایناقلیق ائده بیلمه مه سی بئله، تامامینی یاشایان دوروموندا بولونان اینسانین، حیاتی بویونجا تجروبه ائتدیگی بوتون بو دَیَرلری آنلاملاندیرماسیندا، بونلارین کندیسینه دایاتدیقلارییلا باشا چیخماسیندا بؤیوک بیر فونکسییونا صاحیبدیر. اینسان عینی شئیی بیرنئچه دفعه تجروبه ائتدیگینده، بو تجروبه ائتدیگی نین کندیسیند ن باغیمسیز اولاراق، کندی قوراللاری ایچینده اوبیئکتیو (نَسنَل) بیر گئرچکلیگه صاحیب اولدوغونا و دولاییسییلا دا گئرچکلیگینه حؤک ائدر. بو ائمپریک ویا تجروبی دوغرولاما سورَجیدیر.

بونون دیشیندا قالانلاری دا سوبیئکتیو (اؤزنَل) اولاراق نیته لر. بو سوبیئکتیو اولانا دایر تجروبه نین قاورامساللاشدیریلماسی و حاققیندا اورتاق بیر دیل و بو دیلی دنئتله یَجَک قوراللارین اولوشدورولماسی، اوبیئکتیو اولاراق آدلاندیریلان آلانا قییاسلا داها زوردور. بو دا دینی تجروبه و دین دیلی پروبلئمینی دوغورماقدادیر. بیز چالیشمامیزدا، تئولوژی و مئتافیزیک آراسیندا آییریما گئتمک صورتییله، تجروبه ائده ن، یاشایان و تجروبه ائتمه ، آنلاما، یوروملاما کیمی آکتلاری تامامن کندی اونتولوژیک یاپیسی نین بیر پارچاسی اولان اینسانین، یئنه بو اونتولوژیک یاپیسی گرَگی تئولوژیک اؤنَرمه لر قوردوغونو و قورولان بو اؤنَرمه لرین بو اونتیک و ائگزیستانسییال اؤزَللیگی سببی ایله اصلینده بوتون اینسانلار طرفیندن تجروبه ائدیله بیلیر و آچیقلانابیلیر اؤنَرمه لر اولدوغونو دولاییسییلا دا آنلاملی بیر رئفئرانس ائورَنینه صاحیب بولوندوقلارینی اورتایا قویماغا چالیشدیق.

30.06.07