گوُنتای جاوانشیر

 

آذربایجان توَرک میللی کیملیگینده

اوَزئییر حاجی به یلی اؤرنه یی

  ایچینده کیلر:

1- گیریش

2- اوندوققوزونجو عصرین صونلاری و اییرمینجی عصرین اه ووه للرینده آذربایجان

3- اوزئییر حاجیبه یلینین اورتایا چیخیشی

4- کوراوغلو اوپئراسی

5- اوزئییر حاجی به یلی و گونئی آذربایجان

6- اوزئییر حاجی به یلی وتورک دونیاسی

7- سونوچ

 

 

1. گیریش

بیرئیلرین و اولوسلارین فیطره تینده تکاموُل دویغوسو مئوجوددور. اؤز یاپیسی (اساسی) اوُزه رینده گلیشمه یی و معنوی گئنیشله مه یی باشاران اولوسلار، یالنبز کندیلری اوُچوُن دئییل، بوُتوُن اینسانلیق اوُچوُن ده عقلی ، ذهنی ، صنعتسل بؤیوُمه اولاناقلارینی (ایمکانلارینی) ساغلامیش اولورلار. نه وار کی ، ائوره نسللیک یؤره سه للیکده ن باشلار. عینی ایمان کیمی. ایمان، تورپاقدان باشلاییب تانریدا بیتن بیر اخلاق، ایدراک، دوُشوُنجه یولو اولدوغو کیمی ، اینسانلیق دوُنیاسینداکی ترقی ده یؤره سه للیکدن باشلاییب بوُتوُن ائوره نی ایچه ره ن بیر گلیشمه سوُره جی  و تکاموُل یولودور. یعنی میللی کیملیگین گلیشمه سی ، ده ییشمه سی ، گئنیشله مه سی او کیملیگه منسوب اولان بیرئیلرین ذهنی ایمکانلارینی، قاوراییجیلیق گوُجلرینی آرتیردیغی اوُچوُن گئنل اولاراق اینسانلیغین موتلولوغونا قاتقیدا بولونماق دا میسر اولور. میللی کیملیگه منسوبییت دویغوسو ارشمیدوسون "دایاناق نقطه سینه" بنزه ر. یعنی بیر ائتنیک وارلیغا دایاناراق بوُتوُن اینسانلیغی ائتکیله مه یئته نه گی. ارشمیدوس "منه بیر دایاناق نقطه سی گؤسترین یئر کوُره سینی یئریندن ترپه دیم" دئییردی. ایچینده دوغدوغوموز و منسوبو اولدوغوموز کیملیگه دایانیلدیغی اؤلچوُده دوُنیا و اینسانلیق مدنییتینه ، ذکاسینا، معریفتینه، علمینه، صنعتینه قاتقیدا بولونماق  موُمکوُندوُر.                                                                                       

        توُرک میللتی ایسلامییته گیره رکن، عرب- فارس میللتلرینین تام ترسینه اولاراق هئچ بیر میللی پروژه سی اولمادان ایسلامی قبول ائتمه سوُره جی ایچریسینه گیرمیشدیر. حتی ایسلامین نه اولدوغونو بیلمه دن اونو قبول ائتمیشدیر. قرآندان ساده جه یانلیش سسله تیمله (تلففوُظله) "بسم الله الرحمن الرحیم" جوُمله سینی ازبر بیلیردیلر و بو گوُن ده بو شکیلده داوام ائتمکده دیر. 921- جی ایلده قاراخاتلی سولطانی ساتوق بوغرا دئولتین سیاسی منافعی ایجابی اسلامییتین حنفی مذهبینی قبول ائدر و آدینی دا دگییشدیریب عبدالرحمان قویار. دیلده ایلک یابانجیلاشما بو شکیلده باشلار. مارتین هایدگر؛ "زامان دیلدن عبارتدیر" ، " دیل اولوسون ائویدیر" دئییر. توُرک اولوسو زامانی (تاریخی) و ائوینی ایسلام آدی آلتیندا یابانجییا ، اؤزگه یه بوراخمیشدیر. آذربایجان توُرکلوُیوُ بابک خرمدین تیمثالیندا عرب اینانجیتا قارشی دیره نیش گؤستره ر. بابک مغلوب ائدیلدیکدن صونرا او دؤنه مه عاید بوُتوُن کیتابلار و بیلگیلر مسلمانلار طرفیندن یوخ ائدیلیر. شبهه سیز کی ، 23 ایل ایسلام خیلافتی ایله ساواشان دوُزه نلی بیر اوردونون اؤزوُنه مخصوص دیسیپلینی ،بو دیسپلینین یاسالارینی باریندیران کیتابلاری مئوجودموش. دوُنیانین اه ن بؤیوُک دئولتی ایله ساواشان ،آزقالا اونو دئویره ن و بیر خیانت صونوجو یئنیلن خورره میلیک البتته کی ، یالنیز ساواش پلانیندا دئییل هم ده مدنییت پلانیندا دا بؤیوُک بیر گوُج ایمیش. بیر نئچه قالا قالمیش او دؤنه مه عاید.  بو قالالارین معمارلاری بو علمی بیلگیلری نئجه و هاردان الده ائتمیشلر، نه اولدو او بیلگیلره؟   ایسلام صونراسی توُرک سیاسی تاریخی توُرکلوُیوُن ایسلام آدی آلتیندا اؤزوُنوُ یوخ ائتمه قرارلیلیغیدیر، اینتیهار عملییاتیدیر سانکی! بو سببدن ده توُرک—ایسلام سیاسی تاریخینه باخیلدیغیندا توُکه نمه ین توُرک میللی انرژیسی عرب— پارس دیللرینین، کیملیکلرینین و مدنییتلرینین گلیشمه سینه حصر اولونموش کیمی گؤروُنمکده دیر. محدود و دئوریلگن ایقتیدار گوُجوُنوُ الینده بولوندوران توُرک سیاسی تاریخی ، نا محدود و دئوریلمز مدنییت و دیل ایقتیدارینی عربلره و پارسلارا بوراخمیشدیر. بئله بیر سوآل اورتایا چیخیر: ایسلامین ماهییتینده می توُرک دوُشمنلیگی وار، یوخسا سوچ توُرکلرین ایسلامییتی قبول ائتمه شکلینده می اولموشدور؟ قرآندا و حدیثلرده میللت اولقوسونون (پدیده سینین) قبول ائدیلدیگی بللیدیر. دئمک کی پروبلئم بیر میللی پروژه اولمادان ایسلامییتی اؤنجه عرب کیمی ، صونرا دا ساپیق و مفعول شاه اسماعیلدن اعتیبارا  پارس کیمی قبول ائتمکدن قایناقلانماقدادیر. توُرک — ایسلام  تاریخی توُرک دیلی و مدنییتینی دئوره دیشی بوراخدیغی اوُچوُن، عرب— پارس میللیتچیلیگی محورلی ساختا ایسلام آنلاییشینا یئم ائدیلمیشدیر. آنادولودا آتاتوُرک بو یئم ائدیلمه سوُره جینی نیسبتا دوردورسا دا، دیگر توُرک یوردلاریندا هله ده داوام ائدیر. عرب میللییتچیلیگی مرکزلی سوُننیلیک و پارس میللییتچیلیگی مرکزلی شیعه لیک توُرک کیملیگینی دایما سؤموُرموُشدوُر. توُرک— ایسلام تاریخینده توُرک دیلی بروکراسی و علم دیلی اولاراق اؤز کؤکوُ اوُزه رینده گلیشمه دی. عرب میللییتچیلیگی مرکزلی  سوُننیلیک و پارس میللییتچیلیگی مرکزلی شیعه لیک طرفیندن توُرک دوُشمنلیگینی جاغریشدیران اونلارجا حدیث اویدورولدو. بو حدیثلرین گئرچکمیش کیمی آلقیلانماسی (درک ائدیلمه سی) اوُچوُن یوُز ایللر بویونجا تئوریک پلاندا تبلیغاتلار ائدیلدی. عرب میللییتچیلیگی مرکزلی سوُننیلیک و پارس میللییتچیلیگی مرکزلی شیعه لیک توُرک دوُشمنلیگینی تاریخ بویونجا گوُندمده توتماق اوُچوُن کتابلار یازدیلار. ائله بیر سوُره ج یاشاندی کی ، توُرک سیاسی ایقتیدارلاری دا بو یالانلارا اینانماغا باشلادیلار. توُرک— ایسلام ایرتیجاعسینین ذیروه سی اولان عثمانلیلار اؤز سویلارینا "اتراک بی ادراک" دئیه جک قه در کندیلرینی آشاغیلار بیر ذهنییت ایچینه گیردیلر.  ایسلام اؤنجه سینده خاقانلارین "ای توُرک بودونو..." خیطابه لرینین یئرینی ایسلام صونراسیندا  "ای ایسلام امتی..." خیطابه سی آلمیشدیر. توُرک میللتینین گله جه گینی، وارلیغینی و کیملیگینی گؤز آردی ائدن بو سوُره ج سیاسی ، حربی ، مدنی و دئولتچیلیک آنلامیندا بؤیوُک آتاتوُرکه قه در داوام ائتمیشدیر. اوزه للیکله موسیقی مدنییتی آنلامیندا اوُزئییر حاجی به یلییه قه در سوُروُب گئتمیشدیر. اوُزئییر حاجی به یلی ایله آذربایجان مدنیییت تاریخینده گوُنش کیمی دوغان و یئنی بیر اولوشوم ساغلایان سوُره ج آذربایجان توُرکلوُیوُنوُن گله جه گینه هدف گؤسترمیش وآذربایجان توُرک موسیقی تاریخینی میللی بیر دوُزه ن و دیسیپلینه تابع توتموشدور. آذربایجان توُرک آیدینلارینی مجبور ائتمیشدیر ابونصر اوزلوق اوغلو فارابی ، بن سینا ، صفی الدین اورموی ، عبدالقادیر ماراغالی کیمی بؤیوُک موسیقی عالیملرینی و فیلسوفلاری عربلرین و فارسلارین  ته که لیندن (اینحیصاریندان) چیخاریب اؤز تاریخ و مدنیییت شعورونون آلتیاپیسی (زیربیناسی) کیمی آلقیللاسین (ایدراک ائتسین). بو باخیمدان آذربایجان توُرکلوُیوُنوُن اولوسلاشماسی سوُره جینده  مدنییت شعورو آچیسیندان (زاویه سیندن) اؤزگوُوه نی (اعتیمادی) ساغلایان کیشی اوُزئییر حاجی به یلی اولموشدور. بو اؤنملی مسئله اوُزه رینه آراشدیرمالاریمیزی و تحلیللریمیزی سوُردوُروُروُک. بو مقاله آذربایجان توُرکلوُیوُنوُن صنعت و دوُشوُنجه پئیغمبرلریندن بیری اولان  اوُزئییر حاجی به یلی یارادیجیلیغینا و چالیشما آلانلارینا (ساحه لرینه) فرقلی بیر آچیدان باخماقدادیر.                                                                                 

                                                                                                          

2- اوندوققوزونجو عصرین صونلاری

و اییرمینجی عصرین اه ووه للرینده آذربایجان

1795-جی ایلده آغامحمدخان قاجار ساوه یه یاخین اسکی بیر توُرک کندی اولان تئهرانی او دؤنه مده کی ستراتئژیک و گوُوه نلیک دوروموندان دولایی باشکند اعلان ائده ره ک قاجار- توُرک دئولتینین قورولما سوُره جینی صونا اه ردیرمیش اولور. آغا محمد دؤنه مینده بیر کورال ( قایدا) "قاجار یاساسی" آدیندا تصویب ائدیلمیشدیر. بو یاسایا گؤره ولیعهد و یا اؤلکه نی یؤنه ته جک صونراکی پادشاهین ساده جه بابا طرفیندن قاجار- توُرک سویوندان اولماسی یئته رلی دئییلدی، آنا طرفیندن ده توُرک سویلو اولماسی گره کیردی.قاجارییه نین قورولدوغو دؤنه مده کیچیک بیر چوجوق اولان عباس میرزایا آغامحمدخان چوخ گوُوه نیر و اونون بؤیوُک ایشلر گؤره جه یینه اینانیردی. بو اوُزدن بیر چوخ سفرلرینده، او جوُمله دن شوشایا هوُجوم زامانی اونو اؤز یانیندا بولوندورماقدا ایدی. صونراکی تاریخی اولایلار آغامحمدخانین حاقلی اولدوغونو ایثباتلایاجاقدی. آغامحمدخانین گوُجلوُ سیاسی ، حربی ایراده سی حئسابینا تاسیس ائدیلن "ممالیکی محروسۀ قاجار" دئولتی صونراکی دؤنه ملرده روسیه – قاجارییه آراسیندا اوزون سوُره ن ساواشلار صونوجوندا اراضیسینین بیر قیسمینی ایتیره ر. 1813 "گوُلوُستان" و 1828 "تورُکمنچای" آنلاشمالاری (معاهده لری) ایله قوزئی آذربایجان قاجارییه دن قوپاریلیب روسیه ایداره سینه کئچر. عباس میرزا آذربایجانی بیرلشدیرمک اوغرونا بوُتوُن آذربایجان خالقینی سفربر ائتسه ده ،موفق اولا بیلمز. عباس میرزا بو هدف اوُچوُن آذربایجان اوردوسونو قورار و ایلک دفعه اولاراق تاریخده آذربایجان آدینا و آذربایجانین بوُتؤولوُیوُ یولوندا سیلاحلی ساواش باشلادار.                                                                                            

           آذربایجان ایکییه بؤلوُندوُکدن سونرا گوُنئیده و قوزئیده فرقلی اورتام (معنوی محیط) اولوشماغا باشلار. زامان آخیشی ایچینده آذربایجانین هر ایکی طرفینده اؤنملی حادیثه لر اورتایا چیخار. آنجاق گوُنئی آذربایجانداکی اولوشوملار آرخادان زورلاما و یا کلاسیک پارس میللیتچیلیگینین دئتئرمینیست (جبری) باسقیلاری سببی ایله پارس میللی هدفلرینه گؤره بیر ایستیقامتده تظاهوُر ائدر. اؤرنه یین تبریز مرکزلی مشروطه حرکتی اصلینده کلاسیک پارس میللیتچیلیگینین مدرن پارس میللیتچیلیگینه اویوم ساغلاماسیندان باشقا بیر شئی دئییلدی . نتیجه اولاراق دا مشروطه فاشیزمی دوغوردو. رضاخان مشروطه نین یاواش- یاواش یئتیشدیردیگی  و آرزولادیغی بیر دئولت آدامی ایدی. چوُنکوُ مشروطه نین دیلی فارسجا و فیکری قایناغی دا شاهنامه ایدی. بو قایناقلار دا ایستر-ایستمز پارس فاشیزمینی دوغوراجاقدی. تبریز مرکزلی مشروطه حرکتی آذربایجانلیلارین کؤله لیک و اسارت اوغرونا ائتدیکلری قهرمانلیق ایدی. اسیر اولماق اوُچوُن، فارسین کؤله سی اولماق اوُچوُن مباریزه باشلامیشدی. عاقلسیز و هدفسیز ناخیرلارین، چوبانسیز سوُروُلرین عصیانی ایدی. مشروطه نین ظاهیری گؤزله گؤروُنمه ین، لاکین تاریخ و بصیرت گؤزوُ ایله گؤروُنن شعاری بو ایدی: "ردد اولسون آزادلیق، یاشاسین کؤله لیک و اسارت". بو ایستک ده گئرچکله شدی داها سونرا و آذربایجان پارس فاشیزمینین اساره تینه پرچیمله ندی. 19- جو عصرین صونلاریندان باشلاییب 20- جی عصرین ایکینجی اون ایللیگینه قه در یاتیریلان سیاسی و ایدئولوژی سرمایه لر رضاخانی اورتایا چیخاردی. مشروطه نین آذربایجانا بیر فایداسی اولا بیلمزدی، اولمادی دا. چوُنکوُ مشروطه میللی مفکوره دن یوخسون، میللی موسیقیدن، میللی ادبیاتدان، میللی هدفدن، میللی دیلدن و میللی روحدان محروم ایدی. بلکه تک- توُک آذربایجان و توُرک سئودالیلاری دا وار ایدی، لاکین بونلارین انرژیلری و سه سلری دویولاجاق سه وییه ده دئییلدی. فیکرا و حیسسا تشکیلاتلانمامیشدیلار. تبریز مرکزلی مشروطه میللی ستاتوس (موقعیت) و میللی شعور باخیمیندان مغلوب دورومدا ایدی. اونا گؤره توُرکوُن گوُجوُ پارسا فایدالی اولدو. او زامان اوُزئییر حاجی به یلی نین میللی روح و میللی اینسان تربیه ائدن موسیقیسی هله گوُنئی آذربایجانی سارمامیشدی. موسیقیسیز میللت و میللی حرکت اولا بیلمز. هر موسیقینین آچدیغی بیر یول وار. درین پسیکولوژیک و روحی تاثیری اولان بیر یول.  موسیقی گؤروُنمز بیر سیلاحدیر. فردین و میللتین روحونو ائله بیر زاماندا و مکاندا یاخالار کی، اونون تاثیریندن بوُتوُن بیر تاریخ دگیشمیش اولور. ایشته 1945- جی پیشه وری حرکتینین و صونراکی حرکتلرین اوُزئییر حاجی به یلی دئوریمی (اینقیلابی) ایله ارتباطدا اولماسی دولاییسی ایله میللی مضمونلو اولمالاری مقاله نین آخیشی ایچه ریسینده ایثباتینا چالیشیلاجاق مئوضوعدور.  قوزئی آذربایجان باشقا بیریازغینی (عاقیبیتی)  یاشاماقدا ایدی. دوُشوُنجه  گه له نکلری، داورانیش گه له نکلری آلت- اوُست اولوب دگیشتیگینده بیر چوخ حقیقتلر گؤروُنمه یه باشلار. بؤیوُک دوشونجه لر و دگیشمه لر اوزون تاریخی گه له نکلرین (عادتلرین) باسقیسیندان قورتاریلدیغیندا اورتایا چیخار. گه له نکلرین قیریلدیغی زامان توپلوملار یئنی و سیال بیر کیملیکله اؤزلرینی تانیملاماق زوروندا قالیرلار. مین ایللیک توُرک- ایسلام تاریخی قارانلیغیندا یایغین اولان گه له نکلر توُرک آیدینلارینی فارسجا یازماغا زورلاییردی. قوزئی آذربایجان روس ایداره سینه کئچدیکدن صونرا بو گه له نه گین عمروُنه صون وریلمیش ، بو چیرکین گه له نه گین چؤکوُش و  اؤلوُم زامانی گلمیشدیر. روسلار بو گه له نه گی اؤلدوُرمک اوُچوُن آذربایجانا یاردیمچی اولدولار. شیعه قاتیللرینین (مجتهدلرینین) آیدینلار حاققیندا چیخاردیقلاری اؤلوُم فتوالاری قوزئی آذربایجاندا کئچرلی اولمادی. آذربایجان شیعه قاتیللرینین الیندن قورتولوب نفس الا بیلمه فرصتینی الده ائتدی. بو وسیله ایله ده قوزئی آذربایجان اؤز میللی کیملیگینی تانییا بیلمیک اوُچوُن اویغون اورتاما گیرمیشدی. اورتام دگیشیکلیگی دوُنیایا فرقلی باخما ایمکانینی اورتایا قویدو. شیعه مجتهدلرینین فرقلی دوُشوُننلر حاققیندا چیخاردیقلاری اؤلوُم فتوالارینا روس اوردوسو "دور!" دئدی. "منیم تبعه می اؤلدوُره بیلمزسن، بورادا حقوق وار" دئدی.                                                                 قوزئی آذربایجان آیدینلاری، آذربایجان توُرکلوُیوُنوُن اؤز کیملیگی ایله تماسدا بولونماسینی انگلله ین و فارس دوُشوُنجه طرزینی ایچه ره ن شاه ایسماعیلچیلیک (صفویلیک) و دین کیمی فاکتورلارین و خورافاتین باسقیسیندان جمیعتی قورتارماق اوُچوُن سئکولار بیر حرکت باشلاتدیلار. یئنیلیکلر گه له نه کلرین یوخ ائدیلمه سی ایله اورتایا چیخار. دوغرولار تاریخین باکیر آنلارینین محصولودور. اؤیله آنلار کی ،اینسان دوُشوُنجه سی گه له نه کلرین باسقیسیندان قورتولموش و اؤزگوُرجه دوُشوُنمه ایمکانینا صاحیبدیر. حقیقتین صوره تینه اؤرتوُلموُش گه له نکلرین قارا و چیرکین پرده لری ییرتیلمادان ، اینسان شعورو بوُتوُن دوغال ایمکانلارینی مزارا گؤمموُش اولور. مین ایللیک بیر زامان سوُره سی ایچریسینده ایران آدلانان بو اورتامدا، کؤتوُ و چیرکین گه له نه کلر ندنی ایله آذربایجان توُرکلوُیوُنوُن میللی اینتئلئکتی ، میللی انرژیسی عرب – پارس میللییتچیلیگینه خیدمت ائدن ایسلام آنلاییشی ایچه ریسینده محو ائدیلمیش، مزارا گؤموُلموُش،  باشقالارینین یوُکسه لیشی اوُچوُن قایناق حالینا گلمیشدیر.                                                                                  

 قوزئی آذربایجان بو چیرکین اورتامدان آیریلمیشدی.  بو آیریلیش میللی روحون یوُکسه لیشینه سبسب اولاجاقدی. آخوندوفلا باشلایان میللی دیلده یازما  گه له نه یی میللی- معنوی اینتیباها زمین یاراتدی. بو معنوی تکاموُل حیاتین بوُتوُن قاتلارینی احتیوا ائتدیگی اوُچوُن ایستر- ایستمز موسیقی پلانینا دا داشیناجاقدی. بو میللی ذؤوقوُ، میللی تمایوُلوُ موسیقیده گئرچکلشدیره ن اوُزئییر حاجی به یلی اولاجاقدی.            

 

3-اوزئییر حاجیبه یلینین اورتایا چیخیشی

          ایفاده ائدیلدیگی اوزره قوزئی آذربایجاندا فرقلی بیر گلجک اوغرونا آذربایجان آیدینلاری فیکری، معنوی و اخلاقی فعالییتلر ایچریسینه گیرمیشدیلر. گونئی آذربایجان آیدینلاری (م. شبیسترلی، روشدیه و بارماق سایی اینسانلار ایستیثنا اولماق اوزره) آذربایجانی ایرانا پرچینله ییب، کندیلرینی آزذربایجانلی- تورک کیملیگی ایله دئییل، سویوت (مجرد) و آنلامسیز ایرانلی کیملیگی ایله تانیملادیقلاری حالدا قوزئی آیدینلاری آذربایجان جغرافیاسی نین بیر سیاسی مکان اولماسی و آذربایجان تورک میللی کیملیگی نین تثبیتی اوغرونا بوتون فیکری، ذیکری و حیسسییاتلاری ایله حیثییتلی بیر مجادیله آپاریردیلار..  

          قوزئی آذربایجانداکی میللتلشمه اوغرونا وریلن مجادیله و فیکری ساواش گئرچکدن ده بؤیوک بیر حماسه دیر. بو قوتسال داوانین ساییسیز بؤیوک اردملری و ارنلری واردیر، لاکین بو مقاله نین قونوسو اوزئییر حاجی به یلینین یارادیجیلیغی و داواسیدیر. 

          اوزئییر حاجی به یلیدن اؤنجه آذربایجان تورک موسیقی صنعتی ابونصر اوزلوق اوغلو فارابی، بن سینا، شمس تبریز ، صفی الدین اورموی، عبدالقادیر ماراغالی، میر محسون نواب، میرزه فرج، میرزه محمد حسن کیمی بؤیوک شخصییتلر یئتیرمیشدیر. بو بؤیوک اینسانلار سویوت ایسلام دوغوسو موسیقیسینین  گلیشمه سینی، گئنیشله مه سینی جیددی شکیلده ائتکیله میشلر. اوزئییر حاجی به یلی ایله باشلایان یئنی بیر چاغ آذربایجان موسیقیسی اولاراق تاریخه کئچر و میللی روحون اویاریلیشینا، اویانیشینا، میللی روحون یوکسلیشینه تکان وریر.  

          اوزئییر حاجی به یلی ایله باشلایان آذربایجان موسیقیسی کلاسیک آذربایجان موسیقیسی ایله قییاسدا فرقلی ائوریم ائوره لری یاشاسا دا، یالنیز بو ائوریم ائوره لری اسکیلره دایانان آذربایجان موسیقیسیندن ده تام سویوتلانمیش (تجرید ائدیلمیش) شکیلده گلیشمه میشدیر. رسولزاده بو قونو ایله ایلگیلی چوق گوزل بیر تثبیتده بولونماقدادیر:  " اوممتچیلیک تاریخی مسلمان میللتلری نین اورتاق مدنییتیدیر. میللتلئشمه سورجینده و میللییتچیلیک آشاماسیندا هر میللت بو اورتاق ده یر و مدنییت اوزه رینه یاتیردیغی معنوی یاتیریمینی (سرمایه سینی) گئری آلماق، کندی میللی مدنییئت شعورونون بیر پارچاسی یاپماق زوروندادیر" .  بو سببدن اوزئییر حاجی به یلینین موسیقی آنلاییشینین کؤکو ساده جه تورک ایسلام تاریخینه دایانماماقدادیر، ایسلام اؤنجه سی آذربایجان و آسیا موزیک تاریخینی و کئیفییتینی ده ایچرمکده دیر. 

          شرق موسیقیسی ایچریسینده کااوتیک(قاریشیق) بیر حیات سوره ن آذربایجان موسیقیسی، اوزئییر حاجی به یلینین دئوریملری ایله آذربایجان آدی آلتیندا بیر دوزه ن و دیسیپلینه تابع اولاراق دونیایی ائتکیله مه یی و دونیادان ائتکیلئنمه یی باشلار. هر آندا و هر یئرده سئجییه له نیب سئچیلن بیر اؤزگونلوک (اصالت)  آذربایجان موسیقیسینین اؤزه للیگی حالینا گلمیشدیر. 

          صنعت یوکسک بیلگییه اساسلانمالیدیر، درین بیلگیلردن یوخسون (محروم) اولان صنعت تورو(نؤوعو) ائتکیله شیم(متقابل ارتباط) کولتوروندن محروم اولور. یالنیزجا ائتکیله نیم (بیر طرفلی ارتباط) سوره جی ایچریسینده بیر تقلید ائوره لرینی(تکامولونو) یاشار. بؤیله اولونجا دا صنعت اثری تاریخسللیکدن یوخسون بوراخیلیر، یئنی بیر تاریخ یاراتما یئته نگینی ایتیره ر. بونون فرقینده اولان اوزئییر حاجی به یلی ایلک اؤنجه آذربایجان و تورک اویقارلیق (مدنییت) تاریخینی و گئنل (عمومی) اولاراق اینسانلیق مدنییت تاریخینی و ایچریگینی (محتواسینی) اؤیرنمک آماجی ایله بؤیوک بیر تلاش ایچریسینه گیره ر. بو آنلاییشدان یولا چیخاراق گئنیش بیر آلانی (ساحه نی) و معنوی دونیانی ایچینه آلان تورک موسیقیسینی  و داها سونرا دا باتی موسیقیسینی آذربایجان جغرافیاسیندا و آذربایجان اولوسونون ذؤوق آنلاییشیندا مرکزلشدیرمه یی هدفلر. چونکو آذربایجان اولوسونون میللت اولماسی و سیاسی ایراده سینی میللی دئولئتچیلیک شکلینده تانیملاماسی اوچون هر آلاندا، اؤزه للیکله موزیکسل ذؤوق آلانیندا فرقلیلیک ساغلاماسی بیر ضرورت ایدی. افلاطون "بیر میللتین موسیقیسی و موزیکال ذؤوق آنلاییشی ده ییشیرسه، او میللتین آنایاساسی و گه له نه کلری (عادتلری) ده ده ییشیمه اوغرار"  دئییر. ایشته اوزئییر حاجی به یلی آذربایجان تاریخینده بو دیییشیم و اولوشومو ساغلامیشدیر. اوزئییر حاجی به یلینین دئوریملری سونوجوندا آذربایجان موسیقیسی سویوت (مجرد) دوغو (شرق) دونیاسینین اوزانتیسی اولماقدان چیخمیش، دویغولاری، دوشونجه لری، فعللری و ؤوق آنلاییشی کندی روحوندان فیشقیران بیر میللتین موسیقیسینه دؤنوشموشدور.   

          هئگئل؛  "صنعت یاپیتیندا (اثرینده) اولوسون روحو راحاتلانیپ و کندیسینین ان مضمونلو داخیلی سیاحتینه دالار" دئییر. اوزئییر حاجی به یلینین یارادیجیلیغیندا ایسه آذربایجان تورک اولوسو یالنیزجا کندی روحونون مضمونونو  قاوراماز(درک ائتمز)، هم ده آذربایجان تورکلویونون روحونا میللی موسیقی واسیطه سی ایله بیر یول آچیلار. بو یولون باشی آذربایجان تاریخینین ازلیییه تینه دایانیرسا، داوامی و اوزانتیسی دا آذربایجان تورک اولوسونون ابدی یازقیسی (طالعی) و عاقیبتی ایله اؤزدئشلشمیشدیر (عینیلشمیشدیر). 

          اوزئییر حاجی به یلی ربع (دؤردده بیر) پرده لری چیخاراراق  آذربایجان موسیقیسینی سویوت دوغو موسیقیسیندن فرقلندیردی. بو فرقلیلیک زامانلا آذربایجان خالقینین سیاسی، توپلومسال یازقیسینین دا سوموتلاشماسینا مشخصلشمه سینه) و آذربایجانلیلاشماسینا سبب اولاجاقدی. اوزئییر حاجی به یلینین یاراتدیغی صنعت اوزاییندا (اوزای- فضا) گؤرونن میللی ایستیقبال اؤزگورلوک و اؤزگونلوک چاغریشدیریردی (تلقین ائدیردی). اوزئییر حاجی به یلینین صنعتینه یوکلنمیش اوتوپیک شعور، خیال گوجو و دویغولار سیاسی باغیمسیزلیغی مینیاتورلشدیرمکده ایدی. 

          اوزئییر حاجیبه یلی یه قَدَر گلن موغاملار داها چوخ ایچه دؤنوملو (درونگرا)، حیاتدان قوپوق روح حالینی آنیمسادان (خاطیرلادان) بیر موسیقی تورو (نؤوعو) کیمی گؤرونمکده دیر. اوزئییر حاجی به یلی موغاملارین ایچه دؤنوملو و تزکیه نفسله اوغراشان یؤنونو محافیظه ائده ره ک اونلارین دیشا دؤنوملولویونو (برونگرالیغینی)، حیاتا گیریشینی، تورک اینسانی ایله بیر یئرده اولوسال شرفین و ایستیقبالین ساغلانماسیندا واسیطه اولماسینی ساغلامیش اولدو. بوگون بؤیوک بیر غورورلا "میللی حئیثییه تیمیزین قورویوجولاریندان بیری ده دیلیمیزین یانی سیرا هم ده موسیقیمیزدیر"  سؤیله یه بیلیریک. یعنی اسکیلردن جمع ائولرینده، خانیگاهلاردا صوفیلرین روح حالینی آنلاتان موغاملار اوزئییر حاجی به یلینین گئرچکلشدیردیگی دئوریمله (اینقیلابلا) هم ده دیشا دؤنوملو بیر توتوم (دویغو، دوشونجه و داورانیش اوچو بیر یئرده توتوم دئمکدیر) و ایفا طرزینی سرگیله میش اولدو. بؤیله جه موغاملار، یالنیز اینسانین ایچ دونیاسینین پسیکولوژیک (روانی) آیرینتیلارینی (تفرعاتینی) آنلادان مؤوقعییندن چیخیپ، ایچ دونیاسی آرینمیش، تمیزلنمیش اینسانا سوسیال و میللی هدفلر اوغرونا موجادیله ائتمه سینی ده تلقین ائتمه یه باشلادی. بو سببدن د آذربایجان موغاملاریندا شعبه لر آراسی رنگلره اوزئییر حاجی به یلی طرفیندن اؤنه م وریلدی. چونکو شعبه لرین ذکا و دوشونجه پلانیندا یاراتدیغی گئنیشلیگی و درینلیگی رنگلر د دویغو پلانیندا یارادیر. دوشونجه لی اینساندا رقص ائتمه و دوشونجه لرینی باشقالاری ایله پایلاشما احتییاجی یارانماغا باشلار. ایچی سئوگی ایله دولموش اینسان، توپلوملا قوجاقلاشماق ایستر. دویغولو دوشونجه و دوشونجه لی دویغولارین اولوشماسینی هدفله مکده دیر اوزئییر حاجی به یلینین موزیک آنلاییشی. یعنی دونیانی ساده جه آنلاماق سؤز قونوسو دئییل، هم د اونو ائستئتیک (علمی گؤزه للیک) بیچیمده یاشاماق و اؤزومسه مک  گره کمه کده دیر. دونیانین گوزه للییی گوزه ل دویغولارین اورونودور (محصولودور). گوزه ل گؤرمک بیر یئته نه کدیر(استعداددیر)، حاجی به یلینین صنعتی گوزه ل گؤرمک اوچون دینله ییجیسینی ائییتمکده دیر. دونیایی آنلاماق، تام آنلاماق و سونرا دا دونیایا آنلاتماق. یالین (ساده) دوشونجئ ایله دئییل، موسیقی دالغالاری آلتیندا شرقی سؤیله یه ره ک، رقص ائده ره ک دونیایی ده ییشدیرمه یه اؤزه ن گؤسترمه و توپراغی وطن یاپما سئوداسی. ایشته بو ده ییشه ن دونیا اینسانی و اخلاقی یؤنده ده ییشیب و گلیشه جکدیر. اوزئییر حاجی به یلینین موسیقی آنلاییشینین اؤزونده و جؤوهرینده دوران بودور.

          موغاملارداکی اولوشوم دییالئکتیگی بیرئیین (فردین) ایچینده کی چه لیشکی و تضادلارین بیر دوزه نه تابع اولوشو ایله سونوچلانیر. بو دییالئکتیک سوره چ اوزئییر حاجی به یلی آنلاییشیندا داها دا مرکب و گئنیش بویوتلارا (بعدلارا) اولاشیر (چاتیر). چونکو بیرئی ساده جه کندی ایچ تضادلاری ایله دئییل، سوسیال بیر اولقو (فنومن، پدیده) اولاراق توپلومسال تضادلارلا دا قارشی - قارشییادیر. ایستر ایچ، ایسترسه ده دیش دونیا تضادلارینی بیر اولقونلوق سوره جیندن کئچیره ره ک دیسیپلینیزه ائتمک زوروندادیر. بو ندنله ده اوزئییر حاجی به یلینین موسیقیسی یالنیز فردین ایچ دونیاسیندا باریش و ایچ کنترول ساغلاماز، هم ده آذربایجان اولوسونو یابانجی ائتکه نلرین (عامیللرین) وخیم و مخریب ائتکیسیندن قورتاریب، اونو اؤزگون (اصیل) بیر اینانچ و اخلاق نیظامینا تابع اولماغا سؤوق ائدر. بو اینانجین و اخلاق نیظامینین جغرافیاسی آذربایجان و فیکری قایناغی ایسه تورک میللییتچیلیگیدیر، تورکچولوکدور، تورک معنوییاتیدیر.   

          آلمان میللییتچیلیک و میللتلئشمه تاریخینده واگنئرین ائتدیگی دئوریملری اوزئییر حاجی به یلی ده آذربایجان مدنییت تاریخینده ائتمیشدیر. واگنئر، آلمان میتولوژیسینه (اسطوره سینه) دایاناراق فؤوق الاینسان (سوپرمن) میللی اینسان تیپینی سیمگه له یه ن (رمزلشدیره ن)  اوپئرالار یاراتمیشدیر. بؤیوک آلمان فیلسفو فردریش نیتچه؛  "واگنئرین بؤیوک موسیقی اثرلی اولماسا ایدی، گنجلیک چاغیمداکی روانی بحرانلارین عهده سیندن گله بیلمزدیم.  منیم یارادیجیم، منیم دوشونجه لریمین معماری واگنئردیر"  دئییر. گرچی سونرالار نیتچه کندی فؤوق الاینسانیلیک فلسفه سینه گؤره واگنئری ده قبول ائتمز و آلمان اینسانینین داها دا یوکسک اولماسینی حق ائتدیگینی سؤیله دی. 

          اوزئییر حاجی به یلی ده آذربایجاندا میللی اینسان تیپینی تورک میتولوژیلرینه دایاناراق یاراتمیش، رمزلشدیرمیشدیر.  اوزئییر حاجی به یلینین صنعت یاپیتلاریندا ایستر ائپیک (حماسی)، ایسترسه ده لیریک (عاشیقانه) پسیکولوژینی کندی دوشونجه و دویغوسوندا داشیماسی گره کن آذربایجان تورک اینسانی کوراوغلو، اصلی و کرم، عاشیق غریب کیمی اینسانلاری اؤرنک آلمالیدیر گؤروشو ایما ائدیلمکده دیر. بو میتولوژیلرده کی اینسان تیپلری ایستر سوسیال اه ره کلری (هدفلری) اوغرونداکی مجادیله لرینده، ایسترسه ده کندی عشقلری اوغرونداکی اؤزوریلرینده (فداکارلیقلاریندا)، اخلاقی و ایرادی آچیدان دئنه نمیش و اینانچلاریندان، هدفلریندن هیچ بیر شرایطده دؤنمه یه ن اؤزوریلی اینسانلاردی. 

          بؤیله جه اوزئییر حاجی به یلینین صنعت آنلاییشیندا آذربایجانین میتولوژیسی، تاریخی، مدنییتی، دوُنه نی، بو گونو و گله جگی وحدت حالیندادیر. کوللئکتیو و میللی بیلینچ آلتیندا ساخلانان اسکی خیاللارین، اوُلکولرین و آرخئتیپلرین (اونودولموش مفهوملارین) موسیقی آراجیلیغی ایله حافیظه یه داشینماسی ساغلانماقدادیر. بو اوزدن ده اوزئییر حاجی به یلی موسیقیسی ایله کندی دویغولارینی ائییتن، روحونو آیدینلادان آذربایجان تورک اینسانی ساده جه بیر فرد دئییل، او، آرتیق بیر فرد اولمانین اؤته سینده (فؤوقونده) بیر تاریخدیر، بیر میللتدیر و بیر میسیونون ساواشچیسیدیر. بو میسیونون آدی آذربایجاندیر. هیچ ده تصادوفی دئییلدیر کی، 1988 ایلینده باغیمسیزلیق اوغرونا باشلایان مجادیله کوراوغلو اوپئراسینین اوورتورو ایله باشلادی. 

اوزئییر حاجیی به یلینین صنعت آنلاییشی هم ده سالدیرقان (تهاجمی) بیر پسیکولوژییه صاحیبدیر. گئریجیلییه، جهالته قارشی باریشماز بیر توتوم ایچینده و اینسانلیق دیشی تؤره لره قارشی سالدیرماقدادیر. اوزئییر حاجی به یلینین صنعتی کئچمیشله، کئچمیشین اسکیمیش ده یرلری ایله اغنا اولمایان، آنجاق کئچمیشین اولوملو (مثبت)، اویومسال (متناسیب) ده یرلری ایله ده یوکلو اولان، بوگون ایچینده کندیسینه یئر ائده ره ک، یاراتقان هیجان و انرژی ایله یوکوملو بیر حاللا گله جگه  دوغرو بیر یؤنه لیش سرگیله مکده دیر.  هپ یئنی اه ره کلر (هدفلر) آرخسینجا گئتمک  و یولجولوقدا بولونماق هدفه  واریش قَدَر اؤنملیدیر.  بورادا اوزئییر حاجی به یلی صنعتینه یانسییان (عکس اولونان) حسین جاویدین فلسفه سینه تانیق (شاهید) اولماقداییق:

" لازیمسا جهالتله گولشمک

بیر چاره وار آنجاق: یئنیلشمک "

  چونکو: 

" بیزلر یئنیلشسک بئله دایم

بیر اسکیلیک آز چوخ بیزه حاکیم "

          ایشته بیرئیسل (فردی) پسیکولوژیدن توتموش، توپلومسال پسیکولوژییه قَدَر بیزه حاکیم اولان و بئیین قاپاقلاریمیزی، دویغولاریمیزی تکاموله و چاغداشلیغا قاپادان هر شئیه قارشی اوزئییر حاجی به یلی صنعتی سالدیرماقدادیر. 

         اوزئییر حاجی به یلینین موزیک آنلاییشینا گؤره اینسانا تسکینلیک ورن نه وارسا دئوره دیشی بوراخیلمالیدیر، چونکو تسکینلیک اینسانی تنبللشدیریر، چاره آراماقدان آلی قویار و بیر میسیونون (رسالتین) آدامی اولما حالیندان چیخاریر. بواوزدن ده فاجعه نی بوتونو ایله یاشاماق لازیم، تسکینلیکسیز! چونکو بؤیوک ایده آللار فاجعه نی بوتونو ایله یاشاماقلا دوغار. بیرئی و میللت کندی عمللرینین و داورانیشلارینین محصولودور. فردی و میللی حیات بؤیوک موتلولوقلارلا برابر بؤیوک فاجعه لرله ده ایچ ایچه دیر. بو ندنله ده اوزئییر حاجی به یلینین موغام آنلاییشیندا درین کدرلرین، تاسالارین ایچیندن بؤیوک سئوگی و سئوینچلر، موتلولوقلار یوغرولور. 

          اوزئییر حاجی به یلی بیر میسیونون آدامی دئییل، بوتون میسیونلارین آدامیدیر. اونون صنعتی آذربایجان تورکلویونون دونیا گؤروشونو ایکییه بؤلمز، ترسینه، بوتون گؤروشلری بوتونلئشدیریر. بو ندنله اوزئییر حاجیبه یلینین صنعتی آذربایجانین  بوتونلوک پروژه سیدیر. آنجاق بو بوتونلوک ساده جه جغرافی آلانی ایچرمز. بو بوتونلوک دویغو، دوشونجه، ذؤوق، رقص، سؤز، اؤز، دیل و میللت اولمانین تمل ده یرلری نه وارسا هپسینی ایچریر. بواوزدن ده اوزئییر حاجیبه یلینین صنعتی آذربایجان تاریخینده بیر ائتنیک کریستاللاشمانی هدفله مکده دیر. کندی ائتنیک بونیه سی ایله فیکرا، حیسسا تانیشان، گجچله نن و سونرا دا ائوره نله بوتونله شن بیر اولوسون اولوشوم (وار اولماق) دییالئکتیینی آنلاتماقدادیر.     

          اوزئییر حاجیبه یلینین صنعتی دئتئرمینیست (جبرییتچی)دئییل، فینالیست (گله جک یؤنوملو) بیر فلسفی مفهومو  ایچرمکده دیر. بؤلگه ده آذربایجان تورکلویونون کیملییینه قارشی اولوشدورولموش تاریخ دیشی یارقیلار و آشاغیلیق کومپلئکسی آرخادان گلن بیر دئتئرمینال باسقی آراجی اولاراق آذربایجان تورکونون دویغو و دوشونجه سینی اولومسوز یؤنده ائتکیله مکده دیر. اوزئییر حاجیبه یلی صنعتینین و موسیقیسینین تیپله دیگی اینسان مودئلی بوتون بونلاری دفع ائتمه کده، آذربایجان خالقینا فینال هدف گؤسترمکده دیر. دئتئرمینیزم آرخادان زورلایاراق دونه نی اولدوغو کیمی بوگونه و صاباحا داشیماقدا قرارلی ایکن، فینالیته اؤندن چکره ک اولوشوم (وار ائتمک) ساغلار. بو اوزدن ده اوزئییر حاجیبه یلینین صنعتی فینالیست بیر پسیکولوژی ایچردیگی اوچون دوشونجه سی و دویغولاری سییالییت اورتامیندا (محیطینده)  هپ چاغلایان اینسان تیپینی اولوشدورماق ایستر. یالنیز اوزئییر حاجیبه یلی نین دئتئرمینیزم آنلاییشی آذربایجان تورک میتولوژیسینه، مثللرینه، سؤیله نجه لرینه (افسانه لرینه) و فولکلورونا دایانماقدادیر. بو سببدن ده اوزئییر حاجیبه یلی نین صنعتینده کی "اولوشون" (وجودون) آرخاسیندا منطقی تاریخی سببلر و اؤنونده ایسه آذربایجان تورکلویونون ذهنی ده رینلیگیندن و بصیره تیندن یوغرولان اه ره کلر(هدفلر) دورماقدادیر.

          بوتون بو سؤیله ننلر نظره آلیندیغیندا بؤیله آنلاشیلیر کی اوزئییر حاجیبه یلینین اه ر ده می (شخصییتی) و صنعتی بیر اؤرنکدیر(پارادیگمادیر،نمونه دیر). چونکو پارادیگمالار اولایلارا یاناشما طرزینی به للی ائده ر، یئنی اولوشوملارین ایستیقامتینی به لیرلر و اؤرنکلندیرمه سوره جینی ساغلار. عصرلر بویونجا بو اؤرنکلندیرمه ائیله می (فعالییتی) توپلومون نه یاپاجاغی اوچون اؤرنکلر سونار، سورونلارلا(پروبلئملرله) قارشیلاشدیغیندا اؤن حاضیرلیق کیمی اولاناقلار(ایمکانلار) یارادیر. پارادیگمالار اؤن اولوشوم، اؤن یاناشیم و اؤن سئزی(اؤن تشخیص) آراچلارینی اولوشدورور. بوتون فردلرین ذهنینده کی بیلگیلر و کوللئکتیو حافیظه ده بارینان شیفره لر و تاریخی کدلار، سویدان گلن ده یرلر پارادیگمالاردا بیریکیر. هانگی فردلرین؟ ساده جه یاشایان فردلرین دئییل، هم د اؤلن فردلرین. چونکو میللت ساده جه یاشایانلاری ایله دئییل، اؤلولری و اولولاری ایله بیر یئرده بیر بوتوندور. بوتون گؤزلملر (مشاهیده لر) اؤرنه یه (پارادیگمایا) تابع اولور. پارادیگمالار اؤیله بیر یول آچارلار کی او یولدا یورویه نلر دونیانی فرقلی شکیلده آنلاماق زوروندا قالیرلار. پارادیگمالار توپلومون گله جه گی نین ایچریگی (محتواسی) و شکلی قونوسوندا اؤنجه دن ایپ اوجلاری وریر. گله جک حاققیندا دوشونمه دن، گتیرمه ایراده سی اورتادا اولمادان گلمز. ایشته او دوشونمه و گتیریلمه حاققیندا دوشونسل (ادراکی) و دویغوسال (حیسسی) گوجو سفربر ائدن پارادیگمالاردیر. پارادیگمالار گتیریلمه ایراده سی، فننی و تئکنیگی قونوسوندا بیلگی بیریکدیریر(توپلار)، بیلگی اینتیقال ائدر. بوتون بونلار اوزئییر حاجیبه یلی میسیونونون فلسفه سینی، اه ره یینی اولوشدورماقدادیر.  اوزئییر حاجیبه یلی نین صنعتی ساده جه بیر چاغا (عصره) دئییل، بوتون چاغلارا ایشیق توتماقدا، بوتون چاغلاردا اولوشوم پروژه سی اولاجاق کیمی گؤرونمکده دیر. آذربایجان-تورک اینسانی "نه ائده لیم؟"  سوروسونو عاقلیندا جانلاندیریرکن، اوزئییر حاجیبه یلی پارادیگماسی (اؤرنه یی) اونون یاردیمینا گله جک، سوروسونو یانیتلایاجاقدیر (جاوابلایاجاقدیر). 

          اوزئییر حاجیبه یلی نین " آرشین مال آلان"، "او اولماسین بو اولسون"  کیمی اوپئرئتلرینده وردیگی ایکی اینسان تیپی واردیر. بیرینجی اینسان تیپی اسکی گله نکلرین سیمگه لدیگی "مشهدی عباد" و ایکینجیسی ایسه "سرور"دیر. مشهدی عباد کؤتو (پیس) آدام دئییل، ساده جه اونون داورانیشلارینا یا یئر یوخدور، یا دا یئر اولماماسی گَرَکَن اسکیمیش گلنه کلرین اوزانتیسی اولان تیپدیر. مشهدی عباد گَرَکدیگینده کندی حیسسییاتینی دا تام کلاسیک تورک اینسان تیپی کیمی فارس دیلینده بیر شعر اوخویاراق ایفاده ائتمکده دیر. آنجاق اوزئییر حاجیبه یلی نین آذربایجان تاریخینه سونماق(تقدیم ائتمک) ایسته دیگی چاغداش اینسان تیپی کیمی گؤرونن سرور کندی میللی کیملیگی نین فرقینده دیر و کندی سئوداسیندان واز کئچمه یَرَک، هم ده عاشیقانه حیسلرینی آذربایجانین بؤیوک شاعیرلری م. فضولی نین، س. ع. شیروانی نین لیریک غزللری ایله ایفاده ائتمکده دیر. یعنی سرور تیمثالیندا سئییرجی ساده جه سئوَن بیر گنجی گؤرمه مکده دیر. اوزئییر حاجیبه یلی صنعتینین ائتکیسی آلتیندا قالان آذربایجان اینسانی سرورین م. فضولیدن، س.ع. شیروانیدن اوخودوغو شعرلر دولاییسی ایله اونون تیمثالیندا کندی مدنییت، دیل و تاریخ شعورونون فرقینده اولان بیر اینسان تیپینی گؤزلَملَمَکده دیر.  

          اوزئییر حاجیبه یلینین بؤیوکلویو هم ده فضولی کیمی بیر گئنیش باطینلی، شاعیر و فیلسوفو کندی یارادیجیلیغی اوچون قایناق سئچمه سینده دیر. بیر طرفدن فضولی کیمی بؤیوک دوشونجه و صنعت آدامی نین یارادیجیلیغینا و دیگر طرفدن ده یوز ایللرین ده یرلرینی دیل و عشق کولتورونو کندی بونیه سینده باریندیران "اصلی و کرم"، "عاشیق غریب" کیمی خالق یارادیجیلیغینا گووه نمک اوزئییر حاجیبه یلی صنعتینین کؤکونو تاریخین درینلیگینه ائندیرمیش، باشینی دا سونسوزلوغا قَدَر یوکسلتمیشدیر. بو ندنله اوزئییر حاجیبه یلی یالنیزجا آذربایجان تاریخینده ساده بیر صنعتچی، بسته کار دئییلدیر. اوزئییر حاجیبه یلینین صنعتینده آذربایجان تورک اینسانی، فضولی ایله تانیشماقدا، یالنیز اوزانلارین بَلله گینده (یادداشیندا) ساخلانان ده یرلرله راستلانماقدادیر. بؤیله جه اوزئییر حاجیبه یلینین صنعتی  آذربایجان اینسانینی اؤزگون، اؤزگور و میللی، تام آذربایجانا اؤزگو(مخصوص) بیر دونیایا سؤوق ائتمکده دیر.   

 

4- کوراوغلو اوپئراسی

         کوراوغلو ائپیک بیر میتولوژی اولاراق آذربایجان یوردوندا هر کس طرفیندن بیلینمکده دیر. بابک خرمدین مغلوب ائدیلدیکدن سونرا عرب ایسلامی خرمیلره اؤزگو بوتون ده یرلره و کیملیک کدلارینا قارشی ساواش آچدی. آذربایجان میللی گله نکلرینین تامامن یوخ اولماسی اوچون هر تور یاساقلامانی اویقولادیلار. تام وارلیغی ایله بابک خرمدینه باغلی اولان آذربایجان تورکلویو بابک تیمثالینداکی قهرمانلیقلاری بیلینچ آلتینا سؤوق ائتمک زوروندا قالیر. میتولوژیلرین (اسطوره لرین) قایناغی بیلینچدن داها زیاده بیلینچ آلتیدیر. بؤیله جه بابک خرمدین، کوراوغلو تیمثالیندا آذربایجان اولوسونون خاطیره لرینده یاشایاجاقدیر. کوراوغلو میتولوژیسینده کی چنلی بئل اصلینده بابک خرمدینین کلئیبرده یئرلشن قالاسی کیمی تظاهور ائتمکده دیر. کوراوغلو داستانلارینی اوخویوپ و بابک قالاسینا بیر کَز(دفعه) واران هر کس چوخ راحاتلیقلا بو فیکیره وارا بیلر. کوراوغلو میتولوژیسینده هم کوراوغلو کندیسی و هم ده دلیلری ساده جه گوجلو کیشیلر دئییل، هم ده بیر یؤنلری ایله ده اوزاندیرلار. بیر یؤنلری ایله اوزان اولماق نه دئمکدیر؟ یعنی ساده جه صنعت، ساز و سؤز اولاراق اوزان دئییللر، هم ده اه ره نلیک، اه رمیشلیک و سوسیال داورانیشلاریندا دا اوزان کیمیدیرلر. چنلی بئل ده اوزان صنعتی نین مرکزیدیر. عئینی بابک قالاسینین اوزانجیلیق کولتورونون مرکزی اولدوغو کیمی. آذربایجان جغرافییاسیندا اوزانجیلیک کولتورونو تاریخینده و بوگونونده باریندیرماقلا سجیه له نن اوچ اؤنملی مرکز وار: قاراداغ کی بابک خرمدینین مرکزی اوسسو (üs-qərargah) (قرارگاهی) اولموشدور. 2. بورچالی کی بوگون گورجوستانین ایشغالی آلتیندادیر. 3. شیروان.

 بابک خرمدینین ساواشچیلاری ایله کوراوغلو ده لیلری نین آراسینداکی بنزرلیک و اؤزدئشلیک آیریجا بیر آراشدیرما قونوسودور.  

     ساز، کوراوغلو میتولوژیسینده قوتسالدیر، سازین اؤته سینده قوتسال اولاجاق باشقا بیر شئی یوخدور، ان قوتسال مقامدا دوران قوپوزدور. چونکو قوپوز شامانلارین، دده قورقودلارین قوتسال نَفَسلرینی چاغدان چاغا داشیمیش و کوراوغلولوغا و کوراوغلوچولارا، چنلی بئلچیلره میراث بوراخمیشدیر. ساز، ساده جه بیر موسیقی آلتی اولاراق دئییل، هم ده مین تور تجروبلرله یوکلو و یوکوملو اولان آتا سؤزلرینی، اوزان قوشمالارینی، قونوشمالارینی و اؤیودلرینی ده کندیسی ایله برابر چاغدان چاغا داشیمیشدیر، داشیماقدادیر. آذربایجان مدنییتیندن ساز دیشلانیرسا اونونلا برابر دئدئ قورقودچولوق، کوراوغلولوق، بابکچیلیک ده شعورلاردان و حافیطه لردن ایتیریلیر. بؤیله اولونجا دا آذربایجانین میللت اولما دینامیکلری و کدلاری تاریخین قارانلیقلاریندا ایتیب باتار.   

          اوزئییر حاجی به یلی نین آذربایجان توپلومونون اولوسلاشماسیندا میتولوژیلردن ده یارارلانماسی تقدیره شایاندیر.  سقراط؛ "بوتونو ایله میتولوژی، کئچمیشین، شیمدی نین و گله جک اولایلاری نین آنلاتیمیدیر"  دئییر. کوراوغلو اوپئراسیندا آذربایجان کئچمیشی، شیمدیسی و گله جه یی ایله بیر بوتون شکلینده مؤوجود اولماقدادیر.  

          کوراوغلو اوپئراسی اؤیله بیر دؤنمده یارادیلیر کی، ستالینیزم آذربایجانین بوتون تاریخی و میللی ده یرلرینه یاساق گئتیرمیش، میللی اینسانلارینی یا سورگون یا دا اعدام ائتمکده دیر. اوزئییر حاجی به یلی بؤیله قارانلیق بیر دؤنمده ده ییشیک ایما و سیمگه لرله آذربایجانین بوتون آماچلارینی، ایده آللارینی، اولوشماسی و یارادیلماسی گَرَکَن یازقیسینی، طالعینی و عاقیبتینی بو اوپئرایا یئرلئشدیریر. 1920- ده روسلار طرفیندن دئوریلن آذربایجان میللی دئولتی، اوزئییر حاجی به یلی نی بؤیوک روحی سارسینتی ایچینه سوخار. چونکو او دئولتین ایستیقلال مارشینین بسته کاری اوزئییر حاجی به یلی ایدی.  

         اوزئییر حاجی به یلی، صنعتچی روحوندا یاشاتدیغی  بو فاجعه نی کوراوغلو اوپئراسینا یانسیتاجاقدی. نه روسلارین نه ده روس باشلیلارین آنلایامایاجاغی بیر اوسلوبلا، موسیقی دیلی ایله اوزئییر حاجی به یلی روس شؤوینیزمیندن اینتیقام آلاجاقدی، اصلینده . اوزئییر حاجی به یلی، کوراوغلو اوپئراسینا یئرلئشدیردیگی اولوسال اوُلکوُلر و ایده آللار اوغرونا جانلا باشلا مجادیله یه قاتیلما یؤنته مینی آنلاتماقدادیر. میللی آلتلرین یاساقلانمایا باشلاندیغی؛ تارین پرولتار دوشمنی اعلان ائدیلدیگی، سازین کندلی موسیقی آلتی کیمی آنلاتیلدیغی، تبلیغ و تلقین ائدیلدیگی بیر دؤنمده اوزئییر حاجی به یلی بوتون موسیقی آلتلرینی آذربایجان ساز صنعتی نین خیدمتینه سونار. یعنی ظاهیرا کوراوغلو اوپئراسیندا ساز یوخدور، لاکین بوتون موزیک آلتلری ساز هاواسینی چیخارا بیلمک اوچون بیر- بیرلری ایله یاریشماقدالار. کوراوغلو اوپئراسی دیققتله ایزله نیلدیگینده ساز هاواسی، ساز سسی سئزیلیر. سازدان قوپمایان ساز هاواسی. ایشته صنعت و صنعتسل میسیون بودور. اؤلومه، زاوالا و یوخلوغا محکوم ائدیلمیش آذربایجان اولوسونون دیره نیش و یاشاما، وار اولما و اؤلمه مه ایراده سیدیر بو.  ضیا بونیادووون KGB آرشیولرینده آراشدیرما ائدیب یازدیغی "قیرمیزی تئرور" کیتابیندا یازیلیر کی: ستالینیزمین ان قورخونج زامانیندا بیر کاچ آذربایجان گنجی صمد وورغونا  "بیز آذربایجانین ایستیقلالی اوغرونا مجادیله آپاریریق، ییخیلمیش دئولتیمیزی تکرار برقرار ائتمک ایسته ییریک، بیزه قاتیلماق ایسترسه نیز ادبیات قزئتینده "دان اولدوزو"  آدیندا بیر شعر یازین"  ایچَریکلی (مضمونلو) بیر مکتوپ یازارلار. هیچ شبهه سیز کی، بو هیجانین او زامانکی آذربایجان گنجلییینده بو قَدَر سیال و قاینار شکیلده وار اولوشوندا اوزئییر حاجی به یلی صنعتی نین بؤیوک ائتکیسی اولموشدور.  

          کوراوغلو اووئرتوراسی آیریجا بیر سئرووه ندیر (ماجرادیر). اووئرتورادا آذربایجان تورکلویونون میللتلشمه هایقیریشلاری یئرلشدیریلمیشدیر. پارام – پارچا اولماسینا، ده ییشیک گوجلرین، دئولتلرین باسقیسی آلتیندا ازیلمه سینه قارشین، کندینی توپارلایان، میللی ایراده سینی سفربر ائده ره ک قورتولوشو و بوتونلویو اوغرونا ساواشان و حرییتینی قازاناجاق اولان آذربایجان تورکلویونون هایقیریشلاری یئرلشدیریلمیشدیر کوراوغلو اووئرتوراسیندا.

          کوراوغلو اووئرتوراسیندا روحی بیر بوتونلوک دویغوسو ایچَریسینده کئچمیش و گله جک زامان شیمدیکی زاماندا وحدت حالیندادیر. میللتین روحی حیاتی و اولولاشماسی، یوکسلمه نییتی ایفاده اولونماقدادیر. آذربایجان تورکو درین منلیگی ایله تانیشماقدادیر. سیخینتیلار باریز شکیلده گؤزه چارپماقدادیر. سیخینتی نین شعورونا واریلماسی ایمانین دوغاجاغینا و بو ایمان اوغرونا وئریله جک مجادیله یه ایشارتدیر. کندی ایستیقبالینا ایمان گتیرن آذربایجان و ایماندا قورولان صحتلی و ائتکیله ییجی وارلیق. صبیرله، ایراده یله و اؤزه نله اولوشان یئنی مئوجودییت. اوورتورا وار اولوشچو بیر زامان پسیکولوژیسینی چاغدان چاغا داشیماقدادیر، یعنی کئچمیش زامان ائپیک اؤزه للیکله ری ایله شیمدیکی زاماندا ساخلی ایکن، هم ده شیمدیکی زاماندا یاشانان گله جک ائییلیملی(تمایوللو) بیر یؤنَلیش سؤز قونوسودور. بو ندنله "شیمدیلیک"  بیر تاریخی ماهییت قازانماقدادیر. یالنیز کئچمیشله ایچ- ایچه اولان تاریخسللیک دئییل، هم ده گله جگه یؤنه لیک تاریخسللیک. تاریخ ساده جه گلدیگی یولو بَللی ائتمز، هم ده گئده جه گی یولو بلیرلر، بَلیرلَمه سی گَرَکیر. ایشته بلیرله نجک تاریخ، اوورتورانین وار اولوشچو طبیعتینه گؤره اویغولانمالی، گئرچکلشملیدیر گؤروشو ایفاده ائدیلمکده دیر.

 

5-اوزئییر حاجی به یلی و گونئی آذربایجان

          تبریز مرکزلی مشروطه حرکتی نین آذربایجانین قورتولوشو اوچون بیر یارار ساغلاما پتانسیئلیندن یوخسون اولدوغونو سؤیله میشدیک. چونکو نه دوشونجه ده بیر سئکولاریزم سوره جی مؤوجود ایدی، نه ده اوزئییر حاجی به یلی هله او زامانلار آذربایجان موسیقیسینده دئوریم و رفرم سوره جینی باشلاتمیشدی. گونئی آذربایجان تورکونون شهر موسیقیسی فارس آغزی، بوغازی، اوسلوبو و نَفَسی ایله یاشامینی سوردورمکده ایدی. آذربایجاندا ایکی تور موسیقی مؤوجود ایدی کی سونرادان اوزئییر حاجی به یلی واسیطه سی ایله 3 تور موسیقی مئوجودییت بولموش اولدو: 

          1.گله نکسل، یئره ل و یؤره سل، بوتونلویو اولمایان موسیقی. بو موسیقی آذربایجانین ده ییشیک بؤلگه لرینده اوزانلار طرفیندن گلیشدیریلیر، یاشاتیلیردی. بو موسیقی آلانی ایچینده آنونیم ماهنیلار (خالق ماهنیلاری) دا یئر آلماقدادیر. همدانین، قزوینین، ساوه نین و زنگانین یؤره لرینده چؤگور اولاراق بیلینن و او یؤره لرین اوزانلاری طرفیندن قوللانیلان بو موسیقی آلتی اردبیل، تبریز، اورمییه یؤره لرینده ساز اولاراق بیلینمکده دیر. بو آلتلرین یاپیلاریندا دا فرقلیلیک واردیر. اوزانلار طرفیندن ایفا ائدیلن بو گله نَکسَل موسیقی تورو(نؤوعو) ان چوخ کندلرده و کؤچری خالق آراسیندا یایغین اولموشدور. یوز ایللر بویونجا آذربایجان تورک میللی کیملیگینی و اؤزگونلویونو قورویان آصلینده ساز و سازلا برابر سؤیله نن سؤز (اوزان ادبیاتی) اولموشدور. بوگون ده فارس آسسیمیلاسیون سیاستینه قارشی دیره نن، هم ده آچیق شکیلده دیره نن ساز و سؤزدور.  

          2. شهر موسیقیسی. بو موسیقی ان چوخ سارایلاردا و شهرلرده گلیشمیش و بو موسیقینین ده گلیشمه سینده آذربایجان تورکلری نین ائتکین اولمالارینا راغمن فارس نَفَسی و سلیقه سی تسللوطونو سوردورموشدور. بو تسللط اوزئییر حاجی به یلی طرفیندن دفع ائدیلمیشدیر. شهر موسیقیسی قاراباغدا، اؤزه للیکله شوشادا فرقلی بیر نفسله ایفا ائدیلمیشدیر کی، اوزئییر حاجی به یلی سونرا بو فرقلیلیکدن چوخ یارارلاناجاقدی. 

          3. باتی موسیقیسی. بو موسیقی آنلاییشی اوزئییر حاجی به یلینین آذربایجانجیلیق ذهنییتی ایله آذربایجاندا اولقونلاشما سوره جینی یاشامیشدیر.  "کولتور میللی و مدنییت ائوره نسَلدیر"  دئییر ضیا گؤکالپ. بو باخیمدان دا اوزئییر حاجی به یلی میللی کولتورو ائوره نسل بیر ظرفین ایچَریگی یاپاراق، آذربایجانا اؤزگو اولان کوراوغلو، لئیلی و مجنون کیمی ده یرلری اوپئرا واسیطه سی ایله ائوره نسللشدیرمیشدیر. سونرا دا حاجی به یلی ائکولونون (مکتبینین)  یئتیشتیردیگی اولان فیکرت امیروو شور موغامیندا اوخونان آنونیم بسته لردن شور سئنفونیسینی شکیللندیرمیشدیر و داها سونرا...   

          اوزئییر حاجی به یلی بو اوچ تور موسیقی آنلاییشینی بیر بوتون حالینا گتیردیگی اوچون آذربایجان موسیقیسی هم میللی و هم ده ائوره نسل ایچَریکلی بیر شکیل آلمیشدیر. 

          گونئی آذربایجاندا ایسه یالنیز یؤره سَل موسیقی آذربایجانین میللی ده یرلری ایله اویغونلوق تشکیل ائدیردی. گله نَکسَل موسیقی نین ائتکی آلانلاری دار ایدی و داها چوخ شهر دیشیندا ائتکین ایدی. آذربایجانین عاریف قزوینی، ابوالحسنخان ایقبال آذر کیمی بؤیوک موزیسیه نلری فارس نَفَسی ایله اوخویور و فارس موسیقیسینی گئنیشله دیر، گلیشدیریردیلر.  

          بوتون بو ادبی، دویغوسال، دوشونسل، دوشسل و اؤزه للیکله موزیکسل قایناقسیزلیق ندنی ایله مشروطه حرکتی سوره چ و سونوچ اولاراق آنتی تورک بیر یازقی ایله نتیجه لَنَجکدی و اؤیله ده اولدو. 

          آما ندن 1945 – ده مشروطه حرکتینین ترسینه اولاراق گونئی آذربایجانداکی قیام  میللی بیر داورانیش و هدف ایچَرمیشدی؟ 

          بونون ده ییشیک زامانسال، تاریخسل و گلوبال ندنلری اولابیلیر، آما ان اؤنملیسی شو ایدی کی اوزئییر حاجی به یلی نین میللی موسیقی آنلاییشی تبریزی سارمیشدی. او ایللرده بسته لنن شرقیلر اوزئییر حاجی به یلی نین اورتایا قویدوغو اوسلوب، نَفَس، بوغاز و آغیزلا اوخونماقدا ایدی. گونئی آذربایجاندا یایغینلاشان موسیقی آنلاییشی و سوسیال ذؤوق اورتامی آذربایجانی باغیمسیزلیغا دوغرو ائتمکده ایدی. تبریزده فعالییته باشلایان فلارمونیا و دیگر شهرلرده آچیلان موسیقی اوخوللاریندا اوزئییر حاجی به یلی نین موسیقی آنلاییشی تدریس ائدیلمکده ایدی. بو ایسه گونئی آذربایجانین ایران محیطیندن، سیاسی اورتامیندان قوپوپ و باغیمسیز بیر دئولت اولوشونا زمین حاضیرلاییردی. فارس مئحورلی موزیکال ذؤوق گونئی آذربایجاندا کئچرلیلیگینی ایتیرمیشدیر. میللی حکومت زامانیندا اوزئییر حاجی به یلی ائکولونون داوامچیسی اولان جیهانگیر جیهانگیروو کیمی بسته کارلار تبریزه اوزئییر حاجی به یلی دئوریمینی داشیمادان اؤنجه بو دئوریمین دالغالاری گونئی آذربایجانی سارمیشدی. چونکو گونئی آذربایجان بو دئوریم دالغالارینی یاخالاماق، آلقیلاماق (ادراک ائتمک) اوچون پسیکولوژیک و سوسیولوژیک یاپی، دویغو و داورانیش اولاراق حاضیر ایدی، بؤیله بیر بکلنتی ایچینده ایدی. شیعه دونیاسی نین امام مهدی نی بکلدیگی کیمی گونئی آذربایجان دا قوزئی دن گلن بو موسیقی دالغاسینی بکلمکده ایدی. بیرینجی بکله ییش خرافات، ایکینجیسی عشق. دیگر طرفدن حرکتین لیدئری س.ج. پیشه وری قوزئی آذربایجاندا ایکن، اوزئییر حاجی به یلی نین موزیکسَل آنلاییشی ایله تانیشمیش و موزیکال ذؤوق اولاراق چوخدان اوزئییر حاجی به یلی نین دئوریمینه اویوم ساغلامیشدی. 21 آذر حرکتی نین میللیلیگی ایله ایلگیلی چئشیدلی ندنلر اولسا دا ان باشلیجا ائتکَن (عامیل) اوزئییر حاجی به یلی نین میللی موسیقی آنلاییشی نین گونئی آذربایجاندا آذربایجان محورلی ذؤوق، آلقیلاییش و قاوراییش اورتامی یاراتماسی ایدی. گونئی آذربایجاندا بسته له نیب 21 آذر مغلوبییتی نین آجیلارینی یانسیدان و 1950 لرده اردبیللی روبابا مورادووا واسیطه سی ایله قوزئی آذربایجانا گؤتورولن "قارا گیله"  خالق ماهنیسی بونون آچیق اؤرنه ییدیر. 

          اوزئییر حاجی به یلی دئوریمی نین ائتکیسی آلتیندا قالان بوتون شهرلر فارس آسسیمیلاسیونونا قارشی دیره نیش گؤسترمیشدیر. لاکین گونئی آذربایجانی ده ییشیک ویلایتلره بؤلرَک بؤیوک شهرلرین بیر بیری ایله اولان معنوی، ائکونومیک ایرتیباطلارینی کسدیلر. همدان، قزوین و دیگر بو کیمی شهرلر آذربایجاندان قوپاریلاراق دئوره دیشی بوراخیلدی. اوزئییر حاجی به یلی دئوریمی نین دالغالاری بو شهرلری ائتکیسی آلتینا آلامادیغی اوچون اولانلار اولدو. باکی رادیوسونون دالغالارینی توتا بیلمه یه ن گونئی آذربایجانین  شهرلری فرقلی بیر سوسیال پسیکولوژی و ذؤوق اتمسفئری سرگیله مکده دیرلر. بو یوردلاردا تهراندان داها چوخ باکی یا تابع اولما پسیکولوژیسی و ائییلیمی (تمایولو) حاکیمدیر.  

           بوگون ایسه دوروم باشقادیر. بوگون گونئی آذربایجاندا اوزئییر حاجی به یلی ائکولونون یوزلرجه اوزمانی یئتیشمیشدیر. اوزئییر حاجی به یلی ائکولوندان(مکتبیندن) ماذون اولموش علی سلیمی نین بسته له دیکلری حسین جاوید سؤیله میشکن؛  "تورانی باسیب باغرینا آلتایلارا وارمیش". علی سلیمی نین " سیزه سلام گتیرمیشم"، "آیریلیق"  کیمی بسته لری، یالنیز آذربایجاندا و تورکییه ده دئییل، تورکیستاندا دا سسلنمکده دیر.  

          بوگون علی فرشباف، حسن دمیرچی، داوود مووذذین، جاوید تبریزلی، حسن انعنامی کیمی اونلارجا موسیقی اوستالاری اوزئییر حاجی به یلی ائکولونون ماذونلاری کیمی فعالییت گؤسترمکده لر. دیگر طرفدن بو موسیقی بوتون خالق طرفیندن اؤزومسَنمیشدیر. هر طرفده؛ ساوالانین ذیروسینده، بابک قالاسیندا، کندلرده، تارلالاردا و شهرلرده بو نَفَسله شرقیلر سؤیلَنمَکده، رقصلر ائدیلمَکده و خان شوشالی، موتَللیم موتَللیموو، زولفو آدیگوزل اوو، سارا قددیمووا، نزاکت مممدووا، یاور کلنترلی، الؤوست صادیق اوو، آغابالا عبدالله اوو، حقیقت رضایئوا، زئینب خانلارووا، فلورا کریمووا، گولخار حسن اووا، حاجی بابا حسین اوو کیمی موغام اوستالاری اؤرنَک آلینماقدالار. بوگون اوزئییر حاجی به یلی گونئی آذربایجان اینسانلاری نین روحونو فتح ائتمیشدیر، بونون گئرییه دؤنوشو یوخدور. یئنی نسیللر آتالاریندان اوزئییر حاجی به یلی نین نَفَسینی دویماقدالار. گونئی آذربایجاندا فارس شؤوینیزمینین بوتون یؤنتملرینه و ده یرلرینه قارشی مجادیله وئره ن اوزئییر حاجی به یلی نین روحودور، صنعتیدیر، موسیقیسیدیر. گونئی آذربایجاندا میللی روحون یوکسلیشی کوراوغلو اووئرتوراسی و آذربایجانین میللی ایستیقلال مارشی نین تئمپوسونا اویغون بیچیمده یوکسلمَکده دیر. روحی دیریلیش و یئنیدن دوغوش سئرووه نینی باشلادان اوزئییر حاجی به یلی نین موسیقیسیدیر. بو داوانین ناسیل یورویه جه گی و ناسیل سونوچلاناجاغی باشیندان بللیدیر، چونکو  بو ائیلم(فعالیت) بیر دفعه قوزئی آذربایجاندا دئنه نمیشدیر.   

   

6-اوزئییر حاجی به یلی  و تورک دونیاسی

 

19- جو عصرین سونلاری و 20- جی  عصرین باشلاریندا تورک دونیاسی جیددی بیر فیکیر چالخانتیسی ایچینده ایدی. روسیا ایستیلاسیندا بولونان تورک خالقلاری عثمانلی دئولتینین چؤکوشوندن اندیشه لَنیردیلر. چونکو سیاسی ایراده اولاراق تورک دونیاسینی دونیادا تمثیل ائدن دئولت عثمانلی ایمپراتورلوغو ایدی. 1887-ده  دؤرت عسگری طیببیه اؤیره نجیلری (دییاربکیرلی ایسحاق سکوتی، اوهریلی ایبراهیم تئمو، مالاتیالی عبدالله  جئودت و ایستانبوللو محمد رشید به ی) طرفیندن قورولان  " اتحاد و ترقی جمعییتی "  زامان آخیشی ایچریسینده، اؤزه للیکله 20- جی عصرین باشلاریندا عثمانلیجیلیک، ایسلامجیلیک و تورکچولوک کیمی اوچ طرز سیاستدن تورکچولویو ترجیح ائتمیشدی. 

           کیریمدا ایسمایل به ی گاسپیراللی یاییملادیغی  "ترجمان"  روزنامه سینده آچیق شکیلده تورانچیلیق ائتمکده ایدی. ایسماعیل به ی گاسپیراللی "دیلده بیرلیک، فیکیرده بیرلیک، ایشده بیرلیک"  فورمولو ایله تورک دونیاسی بیرلیگی اوچون آسانلاشدیریجی سیستم کشف ائتمیشدی.

          تاتاریستانلی سولطان قالییئو مارکسیست بیر داورانیشلا تورانی قورما فیکرینده ایدی.  1920 – جی ایلده سولطان قالییئوین گیریشیمی ایله باکیدا تورک خالقالاری قورولتایی کئچیریلیر و بؤیوک انور پاشا دا بو قورولتایدا بولونماقدادیر. آذربایجاندا تورانجیلیغین فیکیر اؤنجوللری علی به ی حسینزاده، محمد امین رسولزاده، احمد آقااوغلو، حسین جاوید کیمی دوشونورلر کندی گؤروشلرینی آچیق شکیلدق ایظهار ائدیردیلر. احمد جاواد تورک اوردوسونا اؤوگولر یاغدیریر و شعرلر یازیردی. توران اوردوسونون قوروجوسو و باش کوموتانی اولان انور پاشا تاریخده ایلک کَز اولاراق توران اوغرونا سیلاحلی ساواشا قاتیلمیشدی. انور پاشانین تورکچولوک و تورانجیلیک گؤروشو و بو ایسته یینی گئرچکلشدیرمه سی اوچون تورک اوردوسونو حرکته کئچیرمه سی ذکی ولیدی توقان کیمی تورکیستان تورکچولرینی ده اوموتلاندیرمیشدی. انور پاشانین قوردوغو توران اوردوسو قوزئی آذربایجاندا میللی دئولتین قورولماسینا یاردیم ائدیر و گونئی آذربایجاندا ایسه انور پاشانین عمیسی اوغلو خلیل پاشا اورمییه ده، سالماسدا و خویدا ائرمنی و کرد سیلاحلی بیرلیکلری طرفیندن تورکلره قارشی یاپیلان قتل و عامی دوردوروردو. 

          بوتون بو اولایلارین تام اورتاسیندا اولان اوزئییر حاجی به یلینین تورانجیلیق ایده آلی اونون بوتون ووجودونو سارماغا باشلار. اوزئییر حاجی به یلی کیمی بیر ایستعداد تورک دونیاسینداکی بو چالخانتیلارا سئییرجی قالامازدی. بو اوزدن ده تورک اوردوسونون شرفینی، اوجا مقامینی اؤوَن بیر بسته گَرَکیردی. او تورک اوردوسو کی ساده جه قارا دنیزده ساواشمیر، هم ده قوزئی و گونئی آذربایجانی ائرمنی قتل و عامیندان قورتارمیشدی. او تورک اوردوسو کی آذربایجان درام صنعتینی اولاشیلماز ذیرولره یوکسلدن تورانجی حسین جاویدین ایده آلی ایدی و تانری ایرادئسینی اویقولایان بو اوردونو هپ شعرلری ایله اؤوویوردو: 

   " تورک اوردوسو اطرافا بوگون حمله ائدَرکَن 

  ایرانا ویا قافقازا ایمدادا گئدَرکَن 

  روس اوردوسو دورماز، چَکیلیرکَن اؤنوموزدَن 

  واصیف! نه روادیر کی شو پارلاق گونوموزدن 

  فیض آلمایاراق بیز اولالیم غفلته مایل 

  ساتماز، ساتاماز میللتی شخصییته عاقیل "  . جاوید،  "ایبلیس"  درام اثری)

         حسین جاوید بو اؤوگولریندن دولایی کومونیستلر طرفیندن اؤلدورولدو. جاویده گؤره توران فیزیکی مسافه و اوزاقلیق دئییلدیر. توران، فیکری و مدنی بیر اوزاقلیقدیر و بو اوزاقلیق اورتادان قالدیریلمالیدیر. بو اوزدن ده یازیردی: 

   "توراندا قیلیچدان داها کسکین اولو قوووت 

  یالنیز مدنییت، مدنییت، مدنییت "   

         ایشته اوزئییر حاجی به یلی،  احمد جاوادین تورک اوردوسونو، تورک بایراغینی اؤوه ره ک یازدیغی "چیرپینیردین قارا دنیز، باخیب تورکون بایراغینا "  شعرینی بسته لمک اوچون اویغون بیلمیشدی. قارا دنیزده ساواشان تورک اوردوسونا آذربایجان خالقی نین روحوندان سؤز اولاراق یوغرولوپ و موسیقی اولاراق شکیللنمیش اولان اؤوگو بو شکیلده بیچیملنمه یه باشلادی: 

  چیرپینیردین قارا دنیز 

  باخیب تورکون بایراغینا 

  آه، اؤلمه دن بیر گؤرسه یدیم  

  دوشه بیلسم توپراغینا 

   

  سیرمالار سارسام قولونا  

  اینجیلر دیزسم یولونا  

  فیرتینالار دورسون یانا 

  یول ور تورکون بایراغینا 

   

  تورکیستاندان اسن یئللر 

  سنه سلام، شعر سؤیلر 

  اولسون بوتون توران ائللر 

  قوربان تورکون بایراغینا  

          بوگون آنادولودا و آذربایجاندا دیللر ازبری اولان بو بسته تورک میللتی نین قلبینده اویویان اوزئییر حاجی به یلی یه عایددیر. بو دا گؤستریر کی، اوزئییر حاجی به یلی نین تورکچولوک آنلاییشی نین بویوتو (میقیاسی) تورانجیلیق ایمیش.    

          اوزئییر حاجی به یلینین بو بسته سیندن ده آنلاشیلدیغی کیمی تورانجیلیک فیزیکسئل و جغرافی بیر مسافه دئییل، تورانجیلیک دوشسل(خیالی)، دوشونسل(فیکری) و معنوی بیر مسافدیر و بو مسافه نی اورتادان قالدیراجاق عنصرلرین باشیندا موسیقی دورماقدادیر. 

 

7-سونوچ

          اوزئییر حاجی به یلینین حیاتینی، یارادیجیلیغینی اینجه لرکن، شؤیله بیر سورو اورتایا چیخیر: اوزئییر حاجی به یلی بوتون بونلاری نئجه باشاردی؟ عصرلر بویونجا اولوشماسی مومکون اولانی نئجه ده، بیر چاغا یئرلشدیره بیلدی؟! 

          اوزئییر حاجی به یلی، میللی کیشیلیک و میللی شخصییت دینامیکلرینی نئجه سسده ایفاده ائده بیلدی و آذربایجان تورکلویونون تاریخینه و ژنتیک پروگرامینا، تاریخی بَلله یینه (یادداشینا) یئرلشدیره بیلدی؟! 

          بو سورولارین یالنیز و یالنیز بیر جوابی اولابیلیر. اوزئییر حاجی به یلینین آذربایجانین ایستیقبالینا و تورک بیرلیگینه اولان اینانجی بوتون بونلارین یاپیلماسینا زمین یاراتمیشدیر.  

          بیز بو یولداییق، آذربایجانین ایستیقبالینا اینانیریق و دیلیمیزده اوزئییر به یین شرقیلری ایله اوزئییر حاجی به یلینین آذربایجان داواسی یولونداییق.  

 

  آنکارا 2003