گونتای گنجآلپ

 

توُرلوُ دوشونجه لر

Türlü düşüncələr

 

                  اينسان حياتي 3 حيصه دن عيبارتدير. بو 3 حيصه  نين ديشيندا هئچ بير شئي يوخ: 1. ايش حياتي 2. عایله حياتي 3. سوسيال حيات. بو حيصه لر شرقله آوروپادا دوُزوَُم (düzüm- نیظام بندی) اعتيبارييلا فرقله نيرلر. شرق کولتورونده قادينين تاريخي، سوسيال و کولتورَل آزادليغي اولماديغي اوچون نلر اولور؟ کاريئرا ائرککلره خاصدير. اؤنجه ائرکک مرکزلي بير عايله قورولور سونرا علمي، ايجتيماعي کاريئرا اولوشدورولور.  آوروپادا اؤنجه سوسيال کاريئرا اولوشدورولور سونرا عايله حياتي قورولور. قورولان عاييله ده قادينين و ائرکگين ايجتيماعي و ايش حياتي ايله اويغونلوق تشکيل ائدير. ماددي باخيمدان بيري نين ديگرينه باغلي اولماماسي قادينا آيريجا فورصتلر ياراتميش اولور. آوروپادا قادينين ذهنينه، شخصييتينه وورولان زنجيرلر ده قيريلديغي اوچون کاريئرا اولوشدورما اينسان (قادين- کيشي) مرکزليدير، ائرکک مرکزلي دئييلدير. اؤزلليکله علمي و ايقتيصادي کاريئرانين اولوشوموندان سونرا عايله سيستئمينده قادينين کيشييه آسيليليغي يوخدور. هر ايکي جينس ايقتيصادي اؤزگورلوکدن برخورداردير. او کي، قالدي ايجتيماعي حياتا... بورادا سورون وار... يعني سوسيال حياتين دوزو (dozu) و درجه سي کاراکتئرلره گؤره دَييشکندير... پاسسينونئر (انرژیلی) شخصلرين چاليشمالاري و ايدئآللاري توپلومو ايلگيلنديرن سورونلار اولمور عادتن...تاريخي ايلگيلنديرير، مدنييت و دوشونجه تاريخيني...توپلومدا ايسه دوشونجه سيز، هيجانسيز موحافيظه کارانه حياتا مئيل اولدوغو اوچون سوسيال حيات ان چوخ داها اؤنجه دن مؤوجود اولان دَيَرلر اساسيندا يئرييب گئدير... مؤوجود سوسيال ايليشکيلردن راضي اولمايان فرقلي کاراکتئره صاحيب اولان اينسانلار عادتن عايله ياشاملاريندا مووففق اولمورلار... ندن؟ چونکو اونلار ايدئاللاريني عايله ايچينده ده گئرچکلشديرمک ايسته يير و باشارميرلار...سانکي هئچ بير زامان دا باشاريلماميشدير....چونکو هر دؤورده عايله مؤوجود ايجتيماعي ياپي نين بير پارچاسي اولموشدور. فردين مؤوجود ايجتيماعي ياپيني دَييشديرمه سي ايسه اؤز حياتي چرچيوه سينه سيغمير...فردلرين اوزون وعده لي ايدئاللاريني اؤزلري ياشايامازلار، باشقا نسيللر گليب ياشار... 

                 هله ايراندا اولدوغوم زامان چوخ ساده و ايبتيدايي ايستکلرله قورولان، آنجاق موتلو عايله لره غيبطه ائدرديم... عيني سؤزو فينلاندييادا ايدئاليست و بوشانميش دول بير قاديندان ائشيتديم. دئيير کي، "چئوره مده او قدر چوخ بسيط شئيلرله موتلو اولان اينسانلار گؤرورم کي... آنجاق او موتلولوغو قبول ائتميرم... منيم قبول ائتمه مه ييمين نه آنلامي وار... اونلار موتلو." بو تضاد بلکه ده تکامولون ديالئکتيگيدير. يعني شوبهه اولمازسا تکامول اولماز، شوبهه اولاندا دا موتلولوق اولماز. موتلولوغو حياتدا دئييل، دوشونجه لرده، نظرييه لرده آرايان، داورانيشلاردا دئييل، بيلگيلرده موتلولوق آرايان موتلو اولا بيلمير. چونکو بو نؤوع موتلولوق آنلاييشي عايله چرچيوه سيني آشان کونولاردیر. موتلولوق فئنومئنيني 3 ائتکه نين بيرليگي کيمي آنلايانلار وار: بيلگي، داورانيش، ايدئيا. بونلار بير بوتون تشکيل ائده بيلمير. ائتديگينده ده زامانين و مؤوجود دَيَرلرين اؤته سينه يوکسلير اينسان، يعني هارا؟ هارادير او دَيَرلرين اؤته سي؟  

                 او دَيَرلرين اؤته سي يالنيزليقدير. اينسان اؤزو ده بيلمه دن بوتون جيدي آراشديرمالاري ايله اؤزونو يالنيزليغا دوغرو سوروکله يير، تکلييه دوغرو. يالنيزليق اصلینده بير يازقي (عاقیبت)... عادي اينساندان توتموش ايدئاليستلره قدر هر کس يالنيزليغا دوغرو حرکت ائدير. اينسان اؤلرکن ده يالنيز اؤلور. اؤلوم هر فردين اؤز تجروبه سي، پايلاشيلمايان تجروبه سیدیر، هر هر کسین تک باشینا دئنه يه جگی حادیثه. اؤلوم دويغوسونو کيمسه ايله پايلاشماق مومکون دئييل. بئله بير فيکير وار کي، اينسان يالنيزجاسينا اؤلدويو زامان، آنجاق اونو دونيايا گتيره ني دوشونور: آنا. (منيم بؤيوک قارداشيم گؤزلريمين قاباغيندا اؤلدو. سون نفسيني چکرکن اؤزو ده بيلمه دن آنامين قوجاغينا سوروکله نيردي. آنام قارداشيمين سؤنموش گؤزلريني قاپاديقدان سونرا آغلاماغا باشلادي). سورعتلي آختاريش اصلینده اورايا (يالنيزليغا) تئز چاتماق اوچون بير تلاشدير. ايشته اورادا هر کسين اؤز کشفي وار. آنجاق جمعييتين نورملاريندان خوشلانمايانلار داها سورعتله يالنيزلاشيرلار.  

  هر دئويرده ميللتلرين ايچينده بللي بير هئيجان دالغالانير. بو گون ميللييتچيليک اولاراق تانيملانان دالغا 20-30 ايل اؤنجه کوممونيزم آدي ايله بيزيم توپلومدا دالغالانيردي. گئري قالميش ميللتلر يا ديندن ايمداد اومارلار يا دا ميکروموحيطين ساختا ايدئاللاريندان. نه قدر آخماق آداملار حياتلاريني قوربان وئرديلر... اؤلدولر... اويسا ياشاماق اؤلمکدن داها ياخشيدير، چونکو اينسان، ياشاياندا اوغروندا اؤلمه يه حاضير اولدوغو ايدئالين بوش و آنلامسيز اولدوغونو اؤز گؤزو ايله گؤرور، زامان بونو ايفشا ائدير. بو هئچليگي گؤرمک اوچون اولسا دا ياشاماق گؤزلدير. هئچلييه دوشوش چوخ جان ياخيجيدير. آنجاق هئچليکدن قورتولماق اوچون چاليشماق دا بير وار اولما چابالاماسي. سارسيليشين درينليگينده اينسان جاني ياخيلديغيندا اينسانين ايچيني و ديشيني هئچليک موحاصيره ائتميشدير، دئمکدير. حياتين گؤزلليگي دينين قانونلار شکلينده اولماديغي بير يئرده ياشاماقدير. ان گؤزل وارليق حياتدير. بو حياتي دين تاجيرلري بعضن چوخ آسانليقلا آلداديب آليرلار آخماق آداملارين اليندن. تاريخ بويو ان رذيل آداملار آللاه اوغرونا ساواشاراق آدلاريني شهيد قويانلار اولموشلار. آللاهين وارليغي ساواش يولويلا تصديق ائديلديگينده ياشام اؤز گؤزلليگيني ايتيرير. شرقين دين تاريخينده آللاه اوغرونا ساواشدان باشقا نه وار؟ هئچ بير شئي. اونا گؤره ده هئچ بير مدنييته تانيقليق ائديلمه ميشدير. مدنييت آللاه اوغرونا اؤلوم گتيرمز، مدنييت حياتين گؤزلليکلريني آرتيرمالي، حياتي سئوديرمه ليدير. دين ايکي يوللا قانوندا يئرلشير: 1. يازيلي ياسالاردا و تؤره لرده. ايران، افقانیستان و عرب اؤلکه لري کيمي. 2. تؤره لرده. تورکييه و آذربايجان کيمي. ظاهيرن سئکولار بير دؤولت بونلار. آنجاق سئکولار کولتور، مودئرن تجروبه يوخدور. ندن؟ چونکو هئچ بير ژانژاک روسوسو، وولتئري يوخدور...سئکولاريزم ده ايکي جور اولسا گرک: 1. سوبيئکتيو (ذهنی) سئکولاريزم 2. اوبيئکتيو (عینی) سئکولاريزم. سئکولاريزم بيزده اوبيئکتيو و سوسيال کولتور اولا بيلمير. تک- تک اينسانلار بو گؤروشده لر. هله کي، بيزيم تاريخيميز، دینیمیز و "مدنیتیمیز!" بونا ايذن وئرمير. مثلا تورکييه ده اوروجلوق آييندا سيقارئت چکن بير گوناهسيز گنج آدامي کوچه نين اورتاسيندا آللاهين "قهرمان" چیرکین "مأمور" ساواشچيلاري اؤلومونه دؤيورلر، يا دا آناياسا محکمه سي قارانلیغین، جهالتین، گئریجیلیگین و وحشیلیگین گؤسترگه سی اولان حيجابا ايذن وئرمه ديگي اوچون بير تورک-ايسلام اولکوچوسو تئرروريست گيريب اونلاري قتل ائدير. سونرا دا آللاه يولوندا جيهاد ائتديکلري اوچون گئديب زينداندا ياتا بيليرلر! چونکو اونلارین فلسفه سی "اؤلدورسن غازیسن، اؤلسن شهید"دن عبارتدیر. خوشگؤرویه قاپالی اولان بو چیرکین، غیری اخلاقی، غیری اینسانی یاناشما، حیاتی جهننمه دؤنوشدورموشدور. باکيدا ايسه حؤکومت ديني پسيکولوژيدن هورکدويو اوچون ديني تنقيد ائدن بير يازيچيني اورتادا هئچ بير جينايت عنصورو اولمادان زيندانا سالير. چونکو بيزيم تاريخيميز بئله دير. تاريخيميزده خوشگؤرويه، اينسانليغا، مرحمته يئر اولماميشدير. نه عربين، نه فارسين، نه ده تورکون تاريخينده هئچ بير اخلاقي و اينساني دَيَر اولماميشدير. بو تاريخ محو اولماليدير. قاتيلليک و قاتيللر تاريخيدير شرق تاريخي. غربين ده تاريخي ائله ايدي، آنجاق مودئرنيته غربي قورتاردي. بو تاريخ محو اولمادان، بو تاريخله ساواشمادان ناسيل موتلو اينسان تيپيني ياراتماق اولار؟ آذربايجان حؤکومتي تاريخدن گلن بو باسقيلار نتيجه سينده بير يازاري حبس ائدير، اصلینده اونو اونا گؤره اؤلدورمورلر کي، مدني غربين باسقيسي نتيجه سينده اؤلوم حؤکمونو لغو ائتميشلر. 600 ايل عوثمانلي يؤنتيمينده بير تک بيليم آدامي، بير تک آيدين يئتيشمه دي، يئتيشه نين ده باشيني کسديلر. عئيني قاتيلليک يئنه ده باشينا توربان تاخيب اوغرون-اوغرون قتل تؤرتمک اوچون ايره ليله مکده دير. او زامان سوسيال حياتين بويوتو ندير؟ باتي نين تجروبه سي گؤسترير کي، سوسيال حياتدا مووففق اولا بيلمک اوچون ايدئاللار اوغرونا دئييل، قانونلار اوغرونا چاليشماق لازيمدير. ايدئاللار هر بير فردين سويوت (soyut- مجرد) ذهنييتيندن يوغرولور. ان اينساني قانونلارين حاکيم اولدوغو آوروپادا ايدئاليست اينسانلار يوخ دئييلدير، واردير. اونلارين ائنئرژيلري ياراديجيليغا حصر اولونور. ياراديجيلغين گليشمه سي اوچون ديل و آزادليق لازيمدير. هم ديل، هم ده آزادليق دؤولتين و يا قانونلارين گوونجه سي نتيجه سينده اويغون اورتام بولور. اوزون وعده ده قانونلار سوسيال پسيکولوژيني دييشديره بيلر. توپلومو دييشديرمک فردلرين ايشي دئييلدير، اولماميشيدير. بئله فردلر تاريخده بدبخت فضولي نين، 3 تورک دؤولتي نين (عثمانلي ايرتيجاسي، صفوي ايرتيجاسي، بابورلر ايرتيجاسي) دونيادا حاکيم اولدوغو زامان، تورکجه يازديغي اوچون بو 3 دؤولت طرفيندن سئويلمه يَن، ساييلمايان اينسان کيمي گؤرولور. فضولي نين ده دئديگي کيمي غم مرحله سينده تک قالير آرخاسيندا قورويوجو قانونلار و يا دؤولت اولمايان بؤيوک شخصيتلر:

م مرحله سينده قالميشام فرد 

 نه يار نه همنيشين نه همدرد."

                  مينلرجه ائنئرژيلي فردلري ديني جهالت، دين اژدهاسي اؤزونه يئم ائتميشدير. دوغرونون آرخاسيندا دؤولت ايراده سي دورماليدير. قورتولوش بودور. شرقين چاغداش موتسوز داهيلري دوغرو سؤيله ييرلر: غرب اولماسايدي، سادجه بيتين بيره نين ايچينده محو اولوب، خسته له نيب اؤلمزديک، هم ده بوگونکو نيسبي آزادليقدان دا محروم اولارديق. چونکو کؤله ليگين لغويني، اينسان حاقلاريني ايمپئرياليست غرب زورلا يوکله دي، زورلا يوکله يير شرقين بوينونا. بئينينه دئييل، بوينونا. چونکو شرقين اينانجي و سياسي ذهنييتي هله ده قبول ائده بيلمير قادين حاقلاريني، اينسان حاقلاريني. تصوور ائدين کي، غرب، فاناتيزمين مرکزي اولان عربيستانا باسقي گؤسترير کي، دئموکراتيکلشمه ليسينيز. او زامان سورون بو: شرقين تاريخيني نئجه چؤکرتمک اولار؟ نئجه بو تاريخي سوسدورماق اولار کي، موتلو اولا بيله ليم. چونکو تاريخده کي  تکامول دَييشيمه گؤره موعين ائديلير. بو تاريخ گلديگي کيمي ده گئتسه، دئمک هئچ بير يئنيليک و گليشمه ده اولماياجاق. شرقين دين مرکزلي قارانليق تاريخيني چؤکردَجَک ائنئرژي اؤز وارليغیندا مؤوجود دئييل. بو ائنئرژي غربده دير. بؤيوک آتاتورک غربين مئتودو ايله عوثمانلي قارانليغيني تاريخين قبريستانليغينا گؤمدو. ترققي نين معياري دَييشيمدير، بير زاماندان باشقا زامانا کئچيشدير. شرق بو کئچيشي ساغلايا بيلمير. آتاتورک زورلا آنادولو اهاليسيني غرب کولتورو قارشيسيندا تسليم اولماغا مجبور ائتدي. حقيقتين و اينسان حاقلاري نين قارشيسيندا تسليم اولماق لازيم. ندن ديره نيش اولسون کي، نه يي قورويوب ساخلاماق ايسته ييريک؟ بو اوزدن ده آتاتورکچو تورکييه نين آوروپا بیرلیگینه گيرمه يه اؤزَنمه سي و تورک-ايسلام اولکوچولري نين بونا قارشي چيخماسي آنلاشيلان بير اولايدير. تورک-ايسلام اولکوچولري، عوثمانلي، سلجوقلو، صفوي، اموي، دؤنمينده اولدوغو کيمي قتل عام تؤرتمک ايسته ييرلر. بونلارين هاميسي اسکي ذهنييتين قاليقلاري. آوروپا بیرلیگینه گيرمک ائورَنسَل اينسان حاقلاري نين بير پارچاسي اولماق، ايسلام شرقيندن اولدوقجا و بؤيوک بير سورعتله اوزاقلاشماق، يا دا ماجيت گؤکبرکين، منقوش اوغلونون دئديگي کيمي آداملاشماق دئمکدير. غرب دئموکراسيسي، غرب ريفاهي، غرب خوشگؤروسو، غرب مودئرنيته سي، غرب پلوراليزمي اينسانليق مدنييتي نين اورتاق ايدئالي کيمي اؤزونه يئر ائتميشدير. آذربايجانين آوروپا شوراسينا گيرمه سي گئرچکدن ده بير فورصت و شانسدير. چونکو تاريخينده اولمايان، گله جکده تک باشينا وار ائده بيلميه جگي اينسانليق دَيَرلري ايله بو مرکزده تانيش اولور. آذربايجانين دئموکراتيکلشمه سي اؤز چابالاري نين نتيجه سي اولماياجاق، تاريخینده ائله بير تجروبه سي يوخدور. آذربايجانين دئموکراتيکلشمه سي غرب مدنييتينه اويوم سونوجوندا گئرچکلشه جک. اونا گؤره ده باغیمسیزلیغین ایلک گونلرینده آذربايجانين دئموکراتيکلشمه سؤيله مي آلداتماجادان باشقا بير شئي دئييلدي. بو سؤيله مين يئريني گوونليک سؤيله مي آلمالي ایدی. تورپاقلاریمیزین ایتیریلمه سینین سببلریندن بیری ده یانلیش سؤیله ملرین توپلوما تبلیغی ایدی. آرتیق او دؤنم بیتمیش و یالنیز آراشدیرما نسنه سی اولموشدور. او دؤنَمه عاید بوتون سؤیله ملرین ماجرادان باشقا بیر شئی اولمادیغی اورتایا چیخمیشدیر. بو گوونليک سؤيله مينده قاراباغين قورتولوشو اؤن پلاندا اولماليدير. خالق جبهه سي ساختا دئموکراسي و بوکیمی "بؤیوک!"، "ایدئآل" سؤيله ملري ايله قاراباغ اوغرونا مرکزلشمه سي گرکن ديققتي و ساواش ائنئرژيسيني جايديردي. اویسا خالق جبهه سینین دئموکرسی حاققینداکی بوتون گؤروشلری و تجروبه لری بیر یارپاق کاغیذ قدر دئییلدی. قاراباغي قورتاراجاق ساواش ائنئرژيسي 8.5 ميليون آذربايجانليدا مؤوجوددور. هر بير دوشونجه نين، سياسي بير پروژه نين زامانلانماسي چوخ اؤنمليدير.

    11/22/2007

Güntay Gəncalp

Türlü düşüncələr

 

Insan həyatı 3 hissədən ibarətdir. Bu 3 hissənin dışında heç bir şey yox: 1. İş həyatı 2. Ailə həyatı 3. sosial həyat. Bu hissələr Şərqlə Avropada düzüm etibarıyla fərqlənirlər. Şərq kültüründə qadının tarixi, sosial və kültürəl azadlığı olmadığı üçün nələr olur? Karyera erkklərə xasdır. Öncə erkək mərkəzli bir ailə qurulur sonra elmi, ictimai karyera oluşdurulur.  Avropada öncə sosial karyera oluşdurulur sonra ailə həyatı qurulur. Qurulan ailə də qadının və erkəyin ictimai və iş həyatı ilə uyğunluq təşkil edir. Maddi baxımdan birinin digərinə bağlı olmaması qadına ayrıca fürsətlər yaratmış olur. Avropada qadının zehninə, şəxsiyətinə vurulan zəncirlər də qırıldiğı üçün karyera oluşdurma insan (qadın-kişi) mərkəzlidir, erkək mərkəzli deyildir. Özəlliklə elmi və iqtisadi karyeranın oluşumundan sonra ailə sistemində qadının kişiyə asılılığı yoxdur. Hər iki cins iqtisadi özgürlükdən bərxurdardır. O ki, qaldı ictimai həyata... Burada sorun var... Yəni sosial həyatın dozu və dərəcəsi karakterlərə görə dəyişkəndir... Passinoner şəxslərin çalışmaları və idealları toplumu ilgiləndirən sorunlar olmur adətən...tarixi ilgiləndirir, mədəniyət və düşüncə tarixini...Toplumda isə düşüncəsiz, həyəcansız mühafizəkaranə həyata meyl olduğu üçün sosial həyat ən çox daha öncədən mövcud olan dəyərlər əsasında yürüyüb gedir... Mövcud sosial ilişkilərdən razı olmayan fərqli karakterə sahib olan insanlar adətən ailə yaşamlarında müvəffəq olmurlar... Neəən? Çünkü onlar ideallarını ailə içində də gerçəkləşdirmək istəyir və başarmırlar...sanki heç bir zaman da başarılmamışdır....Çünkü hər dövrdə ailə mövcud ictimai yapının bir parçası olmuşdur. Fərdin mövcud ictimai yapını dəyişdirməsi isə öz həyatı çərçivəsinə sığmır...Fərdlərin uzun vədəli ideallarını özləri yaşayamazlar, başqa nəsillər gəlib yaşar...

Hələ İranda olduğum zaman çox sadə və ibtidai istəklərlə qurulan, ancaq mutlu ailələrə qibtə edərdim... Eyni sözü Finlandiyada idealist və boşanmış dul bir qadından eşitdim. Deyir ki, "çevrəmdə o qədər çox bəsit şeylərlə mutlu olan insanlar görürəm ki... Ancaq o mutluluğu qəbul etmirəm... Mənim qəbul etməməyimin nə anlamı var... Onlar mutlu." Bu təzad bəlkə də təkamülün dialektikasıdır. Yəni şübhə olmazsa təkamül olmaz, şubhə olanda da mutluluq olmaz. Mutluluğu həyatda deyil, düşüncələrdə, nəzəriyələrdə arayan, davranışlarda deyil, bilgilərdə mutluluq arayan mutlu ola bilmir. Çünkü bu növ mutluluq anlayışı ailə çərçivəsini aşan konular. Mutluluq fenomenini 3 etkənin birliyi kimi anlayanlar var: bilgi, davranış, ideya. Bunlar bir bütün təşkil edə bilmir. Etdiyində də zamanın və mövcud dəyərlərin ötəsinə yüksəlir insan, yəni hara? Haradır o dəyərlərin ötəsi?
O dəyərlərin ötəsi yalnızlıqdır. Insan özü də bilmədən bütün ciddi araşdırmaları ilə özünü yalnızlığa doğru sürükləyir, təkliyə doğru. Yalnızlıq əslində bir yazqi... adi insandan tutmuş idealistlərə qədər hər kəs yalnızlığa doğru hərəkət edir. Insan ölərkən də yalnız ölür. Ölüm hər fərdin öz təcrübəsi, paylaşılmayan təcrübə
si, hər kəsin tək başına denəyəcəyi hadisə. Ölum duyqusunu kimsə ilə paylaşmaq mümkün deyil. Belə bir fikir var ki, insan yalnızcasına öldüyü zaman, ancaq onu dünyaya gətirəni düşünür: ANA. (Mənim böyük qardaşım gözlərimin qabağında öldü. Son nəfəsini çəkərkən özü də bilmədən anamın qucağına sürüklənirdi. Anam qardaşımın sönmüş gözlərini qapadıqdan sonra ağlamağa başladı). Sürətli axtarış əslində oraya (yalnızlığa) tez çatmaq üçün bir təlaşdır. Iştə orada hər kəsin öz kəşfi var. Ancaq cəmiyətin normlarından xoşlanmayanlar daha sürətlə yalnızlaşırlar.

Hər devirdə millətlərin içində bəlli bir heyəcan dalğalanır. Bu gün milliyətçilik olaraq tanımlanan dalğa 20-30 il öncə kommunizm adı ilə bizim toplumda dalğalanırdı. Geri qalmış millətlər ya dindən imdad umarlar ya da mikromühitin saxta ideallarından. Nə qədər axmaq adamlar həyatlarını qurban verdilər...Öldülər...Oysa yaşamaq ölməkdən daha yaxşıdır, çünkü insan, yaşayanda uğrunda ölməyə hazır olduğu idealin boş və anlamsız olduğunu öz gözü ilə görür, zaman bunu ifşa edir. Bu heçliyi görmək üçün olsa da yaşamaq gözəldir. Heçliyə düşüş çox can yaxıcıdır. Ancaq heçlikdən qurtulmaq üçün çalışmaq da bir varolma çabalaması. Sarsılışın dərinliyində insan canı yaxıldığında insanın içini və dışını heçlik mühasirə etmişdir, deməkdir. Həyatın gözəlliyi dinin qanunlar şəklində olmadığı bir yerdə yaşamaqdır. Ən gözəl varlıq həyatdır. Bu həyatı din tacirləri bəzən çox asanlıqla aldadıb alırlar axmaq adamların əlindən. Tarix boyu ən rəzil adamlar Allah uğruna savaşaraq adlarını şəhid qoyanlar olmuşlar. Allahın varlığı savaş yoluyla təsdiq edildiyində yaşam öz gözəlliyini tiririr. Şərqin din tarixində Allah uğruna savaşdan başqa nə var? Heç bir şey. Ona görə də heç bir mədəniyətə tanıqlıq edilməmişdir. Mədəniyət Allah uğruna ölüm gətirməz, mədəniyət həyatın gözəlliklərini artırmalı, həyatı sevdirməlidir. Din iki yolla qanunda yerləşir: 1. Yazılı yasalarda və törələrdə. Iran, Əfqanistan və ərəb ölkələri kimi. 2. Törələrdə. Türkiyə və Azərbaycan kimi. Zahirən sekular bir dövlət bunlar. Ancaq sekular kültur, modern təcrübə yoxdur. Nədən? Çünkü heç bir Janjak Rossosu, Volteri yoxdur...Sekularizm də iki cür olsa gərək: 1. Subyektiv sekularizm 2. Obyektiv sekularizm. Sekularizm bizdə obyektiv və sosial kültur ola bilmir. Tək-tək insanlar bu görüşdələr. Hələ ki, bizim tariximiz, dinimiz, “mədəniyətimiz!” buna izn vermir. Məsələn Türkiyədə orucluq ayında siqaret çəkən bir günahsız gənc adamı küçənin ortasında Allahın "qəhrəman" çirkin "məmur" savaşçıları ölümünə döyürlər, ya da anayasa məhkəməsi qaranlıqın, cəhalətin, vəhşiliyin və gericiliyin göstərgəsi olan hicaba izn vermədiyi üçün bir türk-islam ülküçüsü terrorist girib onları qətl edir. Sonra da Allah yolunda cihad etdikləri üçün gedib zindanda yata bilirlər! Çünkü onların həyat fəlsəfəsi bundan ibarətdir ki: “Öldürsən şəhidsən, ölsən qazi!” Xoşgörüyə qapalı olan bu çirkin, qeyri-əxlaqi fəlsəfə ilə həyat cəhənnəmə dönüşdürülmüşdür. Bakıda isə hökumət dini psikolojidən hürkdüyü üçün dini tənqid edən bir yazıçını ortada heç bir cinayət ünsürü olmadan zindana salır. Çünkü bizim tariximiz belədir. Tariximizdə xoşgörüyə, insanlığa, mərhəmətə yer olmamışdır. Nə ərəbin, nə farsın, nə də türkün tarixində heç bir əxlaqi və insani dəyər olmamışdır. Bu tarix məhv olmalıdır. Qatillik və qatillər tarixidir şərq tarixi. Qərbin də tarixi elə idi, ancaq modernitə Qərbi qurtardı. Bu tarix məhv olmadan, bu tarixlə savaşmadan nasıl mutlu insan tipini yaratmaq olar? Azərbaycan hökuməti tarixdən gələn bu basqılar nəticəsində bir yazarı həbs edir, əslində onu ona görə öldürmürlər ki, mədəni Qərbin basqısı nəticəsində ölüm hökmünü ləğv etmişlər. 600 il Osmanlı yönətimində bir tək bilim adamı, bir tək aydın yetişmədi, yetişənin də başını kəsdilər. Eyni qatillik yenə də başına türban taxıb oğrun-oğrun qətl törətmək üçün irəliləməkdədir. O zaman sosial həyatın boyutu nədir? Batının təcrübəsi göstərir ki, sosial həyatda müvəffəq ola biləmk üçün ideallar uğruna deyil, qanunlar uğruna çalışmaq lazımdır. Ideallar hər bir fərdin suyut zehniyətindən yoğrulur. Ən insani qanunların hakim olduğu Avropada idealist insanlar yox deyildir, vardır. Onların enerjiləri yaradıcılığa həsr olunur. Yaradıcılğın gəlişməsi üçün dil və azadlıq lazımdır. Həm dil, həm də azadlıq dövlətin və ya qanunların güvəncəsi nəticəsində uyğun ortam bulur. Uzun vədədə qanunlar sosial psikolojini dəyişdirə bilər. Toplumu dəyişdirmək fərdlərin işi deyildir, olmamışıdır. Belə fərdlər tarixdə bədbəxt Füzulinin, 3 Türk dövlətinin (Osmanlı Irticası, Səfəvi irticası, Babürlər irticası) dünyada hakim olduğu zaman, Türkcə yazdığı üçün bu 3 dövlət tərəfindən sevilməyən, sayılmayan insan kimi görülür. Füzulinin də dediyi kimi qəm mərhələsində tək qalır arxasında qoruyucu qanunlar və ya dövlət olmayan böyük şəxsiyətlər:

"Qəm mərhələsində qalmışam fərd

Nə yaar nə həmnişin nə həmdərd" 

Minlərcə enerjili fərdləri dini cəhalət, din əjdəhası özünə yem etmişdir. Doğrunun arxasında dövlət iradəsi durmalıdır. Qurtuluş budur. Şərqin çağdaş mutsuz dahiləri doğru söyləyirlər: Qərb olmasaydı, sadəcə bitin birənin içində məhv olub, xəstələnib ölməzdik, həm də bugünkü nisbi azadlıqdan da məhrum olardıq. Çünkü köləliyin ləğvini, insan haqlarını imperialist Qərb zorla yüklədi, zorla yükləyir Şərqin boynuna. Beyninə deyil, boynuna. Çünkü Şərqin inancı və siyasi zehniyəti hələ də qəbul edə bilmir qadın haqlarını, insan haqlarini. Təsəvvür edin ki, Qərb, fanatizmin mərkəzi olan Ərəbistana basqı göstərir ki, demokratikləşməlisiniz. O zaman sorun bu: Şərqin tarixini necə çökərtmək olar? Necə bu tarixi susdurmaq olar ki, mutlu ola biləlim. Çünkü tarixdəki təkamül dəyişimə görə müəyyən edilir. Bu tarix gəldiyi kimi də getsə, demək heç bir yenilik və gəlişmə də olmayacaq. Şərqin din mərkəzli qaranlıq tarixini çökərdəcək enerji öz varlığında mövcud deyil. Bu enerji Qərbdədir. Böyük Atatürk Qərbin metodu ilə Osmanlı qaranlığını tarixin qəbristanlığına gömdü. Tərəqqinin meyarı dəyişimdir, bir zamandan başqa zamana keçişdir. Şərq bu keçişi sağlaya bilmir. Ataturk zorla Anadolu əhalisini Qərb kültürü qarşısında təslim olmağa məcbur etdi. Həqiqətin və insan haqlarının qarşısında təslim olmaq lazım. Nədən dirəniş olsun ki, nəyi qoruyub saxlamaq istəyirik? Bu üzdən də َAtatürkçü Türkiyənin AByə girməyə özənməsi və türk-islam ülküçülərinin buna qarşı çıxması anlaşılan bir olaydır. Türk-islam ülküçüləri, Osmanlı, Səlcuqlu, Səfəvi, Əməvi, dönəmində olduğu kimi qətl-am törətmək istəyirlər. Bunların hamısı əski zehniyətin qalıqları. AB-yə girmək evrənsəl insan haqlarının bir parçası olmaq, islam şərqindən olduqca və böyük bir sürətlə uzaqlaşmaq, ya da Macit Gökbərkin, Mənquşoğlunun dediyi kimi adamlaşmaq deməkdir. Qərb demokrasisi, Qərb rifahı, Qərb xoşgörüsü, Qərb modernitəsi, Qərb pluralizmi insanlıq mədəniyətinin ortaq idealı kimi özünə yer etmişdir. Azərbaycanın Avropa Şurasına girməsi gerçəkdən də bir fürsət və şansdır. Çünkü tarixində olmayan, gələcəkdə tək başına var edə bilməyəcəyi insanlıq dəyərləri ilə bu mərkəzdə tanış olur. Azərbaycanın demokratikləşməsi öz çabalarının nəticəsi olmayacaq, tarixində elə bir təcrübəsi yoxdur. Azərbaycanın demokratikləşməsi Qərb mədəniyətinə uyum sonucunda gerçəkləşəcək. Ona görə də bağımsızlığın ilk günlərində Azərbaycanın demokratikləşmə söyləmi aldatmacadan başqa bir şey deyildi. Bu söyləmin yerini güvənlik söyləmi almalı idi. Torpaqlarımızın itirilməsinin səbəblərindən biri də yanlış söyləmlərin topluma təbliği idi. Atıq o dönəm bitmiş və yalnız araşdırma nəsnəsi olmuşdur. O dönəmə aid bütün söyləmlərin macəradan başqa bir şey olmadığı ortaya çıxmışdır. Bu güvənlik söyləmində Qarabağın qurtuluşu ön planda olmalıdır. Xalq Cəbəhəsi saxta demokrasi, “böyük!” və “ideal!” söyləmləri ilə Qarabağ uğruna mərkəzləşməsi gərəkən diqqəti və savaş enerjisini caydırdı. Oysa Xalq Cəbhəsinin demokrasi, çağdaşlıq, dövlətçiliklə bağlı bütün görüşləri və təcrübələri bir yarpaq kağız qədər deyildi.  Qarabağı qurtaracaq savaş enerjisi 8.5 milyon Azərbaycanlıda mövcuddur. Hər bir düşüncənin, siyasi bir projenin zamanlanması çox önəmlidir.

‏22‏/11‏/2007