گونتای گنجآلپ   

   

توران خانيم جاويد

Turan xanım Cavid

                 هانسيسا بير سس، گيزلين بير ايستک مني حوسئين جاويدي اوخوماغا چاغيرميشدي سانکي. اورتا مکتبده اوخودوغوم زامان حوسئين جاويدين بير نئچه ليريک شعريني و اؤزلليکله "ايبليس" درام اثريندن ايبليسين مونولوقلاريني ازبرله ميشديم. بير نئچه دفعه  ده ساوالانين ذيروه سينده يوکسک سسله، باغيراراق سؤيله ميشديم بو مونولوقلاري. صينيفده تنففوس ساعاتلاريندا ايبليسين مونولوقلاريني يوکسک سسله اوخودوغوم زامان صينيف يولداشلاريم حئيرتله دينله ييب ال چالارديلار. او زامان حوسئين جاويدين ازبر بيلديگيم شعرلري چئوره مي ائتکيله مک اوچون بير واسيطه اولموشدو منيم اوچون. بعضن تکباشيما ائوده کيمسه اولماديغيندا بو مونولوقلاري سؤيلرديم. بئله ايشلردن آنلامايان قونشولاريميز سسيمي ائشيتديکلرينده دلي اولدوغومو سانيرميشلار. بير نئچه دفعه  قونشولاريميز گلينيميزه "او نييه اؤز-اؤزونه دانيشيب باغيرير؟"- دئيه سورموشدولار. حوسئين جاويدين شعرلري ايله ايچيمده کي  فيرتينالاري ديشارييا بوشالديرديم. بير چوخ حاللاردا دا هؤنکورتو ايله آغلاييرديم مونولوقلارين سونوندا. آرتيق حوسئين جاويد منيم قلبيمده ان ياخين سيرداشيم اولموشدو. ائله بيليرديم کي، جاويد بو اثرلري منيم اوچون، يالنيز منيم اوچون يازميشدير. بير چوخ اثرلريني ازبرله ميشديم قلبيمده سيرداشيم اولان حوسئين جاويدين. تبريزده طلبه اولدوغوم ايللرده، تئهرانداکي موناسيبتلريمده، هر هانسي مدني توپلانتيلاردا حوسئين جاويددن مونولوقلار سؤيله ييرديم. لذت آليرديم بو مونولوقلاري سؤيلرکن. حوسئين جاويدين باشينا گلن فلاکتلري اؤيرنديگيم زامان چوخ آغير پسيکولوژيک سيخينتيلار کئچيرميشديم. خسته حال اولموشدوم. بو بيلگيلري الده ائتديکدن سونرا جاويدين مونولوقلاريني داها ائنئرژيلي شکيلده اوخويوردوم. هر اوخودوغومدا سانکي اينتيقام آليرديم کيملردنسه. سانکي اؤز روحومو دا جاويدين شعرلرينه قاتيب دينله یيجيلرين ديققتينه سونوردوم. هئچ واخت ياديمدان چيخماز کي، بير نئچه دفعه  تبريزده کي  مجليسلرده جاويدين مونولوقلاريني بوتون ائنئرژيمله اوخودوغوم زامان، مجليس سانکي شوکا اوغرارجاسينا درين بير سوکوتا داليردي. هر شعر اوخويوشومدان سونرا مجليسده کي لرين منه اولان سايقينليغي، احتيراملاري گؤستريردي کي، من بؤيوک بير ايش گؤرموشم. بؤيوک ايشلري بؤيوک اينسانلارلا گؤرمک اولور. جاويد منيم قلبيمده و عاغليمدا يول گؤستريجيم اولموشدو. حتّی مندن سونرا موغام اوخوياجاق اينسانلار دا چتين اؤزلريني توپارلاييب کونسئرته باشلاييرديلار. ميللي شعوروم گليشديکجه، درينلشديکجه جاويدين روحو و ياراديجيليغي ايله تماس شکليم ده درينله شيردي. جاويدين ياراديجيليغينداکي درينليک، اوسلوبونداکي ائپيک توتوم، ديل زنگينليگي مني تربييه ائديردي. ان چوخ ازبر بيلديگيم حوسئين جاويد و سهند ايدي. بو ايکي اولوروح منه ائنئرژي وئريردي. آرتيق من يالنيز دئييلديم او فارس وورموش، کيمليگي ايتميش، ايتيريلميش موحيطده. ايچيمده جاويدين روحونو داشيييرديم. يوکسليرديم. گوجله نيرديم. بير ميسيونون آدامي اولدوغومو سانيرديم. ميللي ميسيونون ان درين، ابدي، فلسفي شکلي جاويدين اثرلرينده دير.  

***

                 بو شکيلده گنجليگيمين ان ائنئرژيلي چاغيندا حوسئين جاويد روحوما گيرميش و مني يؤنلنديرمه يه باشلاميشدي.  

  يازقيم مني باکييا سوروکله ديگينده ايچيمده حوسئين جاويدين ياراتديغي دونيا ايله گئديرديم. هئچ بير زامان حوسئين جاويدسيز اولماديم. تام ازبر بيلديکلريم اثرلريني بعضن تکرار کيتابين اوزوندن اوخوما احتيياجي دويوردوم. بو گون ده اؤيله دير. يئني دونيايا گلميش اوغلوم آلپره حوسئين جاويدين مونولوقلارين يوکسک سسله اوخويورام.  

  باکيدا حوسئين جاويدين نسلي نين قاليب-قالماماسي ايله ماراقلانديم. بير قيزي حياتدادير، دئديلر. توران خانيم آديندا. توران خانيم کيمسه ايله ائولنمه ميش. کيمسه جورأت ائديب اونونلا ائولنمک ايسته مه ميش. چونکو آتاسي حوسئين جاويد کوممونيستلر طرفيندن خالق دوشمنی اعلان ائديلميشدي. حوسئين جاويد اؤز ميللت سئوگيسي نين جزاسيني سادجه اؤزو چکمه ميشدير، قيزي توران خانيم دا چتين بير حيات ياشاماق زوروندا بوراخيلميشدي.  

  2002- جي ايلده ناصير پورپيرارين "اون ايکي عصر سوکوت" کيتابيني ترجومه ائديب باکيدا يايينلاديم. کيتابدان بعضي تانيديغيم اينسانلارا هدييه وئريرديم. ايکي جيلد ده توران خانيما وئرمک ايسته ديم. دوشوندوم کي، حوسئين جاويدين سويونو ياخيندان گؤرمک اوچون ده ياخشي فورصت اولار.  

  علملر آکادئميياسيندا توران خانيمين حوضورونا گئتديم. ايللر بويو قلبيمده داشيديغيم جاويديمين سويوندان بيريسيني گؤره بيلمک هيجانلانديريردي مني. ايش اوتاغيندا يالنيز ايدي. گؤروشدوکدن سونرا ترجومه ائتديگيم کيتابين ايلک صحيفه سيني يازاراق هدييه ائتديم. سونرا دا صؤحبت ائتديک. هاردان اولدوغومو سوروشدو. اردبيلدنم دئديگيمده گولومسه يَرَک " او طرفلردن گلنلره بنزميرسن،" - دئدي. 

 " چونکو آنا ديليم اوزرينده چوخ زحمت چکميشم، بو يولدا حوسئين جاويد ده منه يارديمچي اولموش، " - دئديم. 

" نئجه يارديمچي اولموش؟ "

 " اثرلري ايله، بوتون اثرلريني اوخودوم و ازبرله ديم، " - دئديم و سونرا دا جاويدين 2 کيچيک شعريني اوخودوم توران خانيما. دالغين-دالغين دينله ييردي مني. گؤزلريمي توران خانيما زيلله ييب شعرلري اوخويارکن حوسئين جاويدين بو خانيمدا اؤلمز روحونون جيزگيلريني آختاريرديم. سيبيرلرده سورگونده و ايشکنجه آلتيندا اؤلدورولن حوسئين جاويد، قيزي نين گؤزلري ايله مني گؤرمه سيني ايسته ييرديم. ايسته ييرديم گؤرسون کي، اوزون ايللردن سونرا اردبيلين کنديندن چيخميش بير گنج آدام اونون ايدئاللاري نين آرخاسيندادير. شعرلري اوخويارکن گؤزلريمين ياشيني توتا بيلميرديم. اؤز-اؤزونه آخيب گئديردي. توران خانيم دا سسسيزجه منيم گؤز ياشلاريما باخاراق دينله ييردي منيم شعر اوخوماغيمي. شعر بيتميشدي. توران خانيمين دا گؤزلري دولموشدو. سانکي گؤز ياشلاري نين ياناقلاريندان سوزولمه سيني انگلله مک ايسته ييردي، آنجاق باشارمادي. چانتاسيندان بير دسمال چيخاريب گؤز ياشلاريني سيلدي. بوغازيم توتولموشدو. بير سؤزلر دئمک ايسته ييرديم، آنجاق بوغازيمي سيخان قهر ايمکان وئرميردي. اؤزومو توپارلاييب "من ضعیف آدام دئييلم. حوسئين جاويدين روحو و اثرلري ايله بؤيوين اينسانلار گوجلو اولورلار،"- دئديم. 

                 توران خانيم اوتوردوغو يئردن قالخيب منه ياخينلاشديغيندا من ده يئريمدن قالخديم. ياخينلاشيب آلنيمدان اؤپدو. من ده حوسئين جاويدين قيزي نين اؤنونده باش اَييب اليندن اؤپدوم.  

                 ايندي توران خانيم وفات ائتميش. اونو آتاسي نين مزاري نين يانيندا دفن ائتميشلر. آنجاق جاويدين اثرلري ياشايير. يئنه ده فينلاندييانين اورمانليقلاري نين درينليگينده جاويدين مونولوقلاريني سؤيله ييرم. قونشولارا مانع اولماييم دئيه، تَکَرلیکله (دوچرخه ایله) چوخ اوزاقلارا گئديرم، کيمسه نين اولماديغي يئرلره. يالنيز من اولورام و بير ده حوسئين جاويد.  

    6/28/2007

Güntay Gəncalp

Turan xanım Cavid

 

                 Hansısa bir səs, gizlin bir istək məni Hüseyn Cavidi oxumağa çağırmışdı sanki. Orta məktəbdə oxuduğum zaman Hüseyn Cavidin bir neçə lirik şeirini və özəlliklə “İblis” dram əsərindən İblisin monoloqlarını əzbərləmişdim. Bir neçə dəfə də Savalanın zirvəsində yüksək səslə, bağıraraq söyləmişdim bu monoloqları. Sinifdə tənəffüs saatlarında İblisin monoloqlarını yüksək səslə oxuduğum zaman sinif yoldaşlarım heyrətlə dinləyib əl çalardılar. O zaman Hüseyn Cavidin əzbər bildiyim şeirləri çevrəmi etkiləmək üçün bir vasitə olmuşdu mənim üçün. Bəzən təkbaşıma evdə kimsə olmadığında bu monoloqları söylərdim. Belə işlərdən anlamayan qonşularımız səsimi eşitdiklərində dəli olduğumu sanırmışlar. Bir neçə dəfə qonşularımız gəlinimizə “O niyə öz-özünə danışıb bağırır?”- deyə sormuşdular. Hüseyn Cavidin şeirləri ilə içimdəki firtinaları dışarıya boşaldırdım. Bir çox hallarda da hönkürtü ilə ağlayırdım monoloqların sonunda. Artıq Hüseyn Cavid mənim qəlbimdə ən yaxın sirdaşım olmuşdu. Elə bilirdim ki, Cavid bu əsərləri mənim üçün, yalnız mənim üçün yazmışdır. Bir çox əsərlərini əzbərləmişdim qəlbimdə sirdaşım olan Hüseyn Cavidin. Təbrizdə tələbə olduğum illərdə, Tehrandakı münasibətlərimdə, hər hansı mədəni toplantılarda Hüseyn Caviddən monoloqlar söyləyirdim. Ləzzət alırdım bu monoloqları söylərkən. Hüseyn Cavidin başına gələn fəlakətləri öyrəndiyim zaman çox ağır psikolojik sıxıntılar keçirmişdim. Xəstə hal olmuşdum. Bu bilgiləri əldə etdikdən sonra Cavidin monoloqlarını daha enerjili şəkildə oxuyurdum. Hər oxuduğumda sanki intiqam alırdım kimlərdənsə. Sanki öz ruhumu da Cavidin şeirlərinə qatıb dinləyicilərin diqqətinə sunurdum. Heç vaxt yadımdan çıxmaz ki, bir neçə dəfə Təbrizdəki məclislərdə Cavidin monoloqlarını bütün enerjimlə oxuduğum zaman, məclis sanki şoka uğrarcasına dərin bir sükuta dalırdı. Hər şeir oxuyuşumdan sonra məclisdəkilərin mənə olan sayqınlığı, ehtiramları göstərirdi ki, mən böyük bir iş görmüşəm. Böyük işləri böyük insanlarla görmək olur. Cavid mənim qəlbimdə və ağlımda yol göstəricim olmuşdu. Hətta məndən sonra muğam oxuyacaq insanlar da çətin özlərini toparlayıb konsertə başlayırdılar. Milli şüurum gəlişdikcə, dərinləşdikcə Cavidin ruhu və yaradıcılığı ilə təmas şəklim də dərinləşirdi. Cavidin yaradıcılığındakı dərinlik, üslubundakı epik tutum, dil zənginliyi məni tərbiyə edirdi. Ən çox əzbər bildiyim Hüseyn Cavid və Səhənd idi. Bu iki uluruh mənə enerji verirdi. Artıq mən yalnız deyildim o fars vurmuş, kimliyi itmiş, itirilmiş mühitdə. İçimdə Cavidin ruhunu daşıyırdım. Yüksəlirdim. Güclənirdim. Bir missionun adamı olduğumu sanırdım. Milli missionun ən dərin, əbədi, fəlsəfi şəkli Cavidin əsərlərindədir.

***

                 Bu şəkildə gəncliyimin ən enerjili çağında Hüseyn Cavid ruhuma girmiş və məni yönləndirməyə başlamışdı.

Yazqım məni Bakıya sürüklədiyində içimdə Hüseyn Cavidin yaratdığı dünya ilə gedirdim. Heç bir zaman Hüseyn Cavidsiz olmadım. Tam əzbər bildiklərim əsərlərini bəzən təkrar kitabın üzündən oxuma ehtiyacı duyurdum. Bu gün də öylədir. Yeni dünyaya gəlmiş oğlum Alpərə Hüseyn Cavidin monoloqların yüksək səslə oxuyuram.

Bakıda Hüseyn Cavidin nəslinin qalıb-qalmaması ilə maraqlandım. Bir qızı həyatdadır, dedilər. Turan xanım adında. Turan xanım kimsə ilə evlənməmiş. Kimsə cürət edib onunla evlənmək istəməmiş. Çünkü atası Hüseyn Cavid kommunistlər tərəfindən xalq düşməni élan edilmişdi. Hüseyn Cavid öz millət sevgisinin cəzasını sadəcə özü çəkməmişdir, qızı Turan xanım da çətin bir həyat yaşamaq zorunda buraxılmışdı.

2002-ci ildə Nasir Purpirarın “On iki əsr sükut” kitabını tərcümə edib Bakıda yayınladım. Kitabdan bəzi tanıdığım insanlara hədiyə verirdim. Iki cild də Turan xanıma vermək istədim. Düşündüm ki, Hüseyn Cavidin soyunu yaxından görmək üçün də yaxşı fürsət olar.

Elmlər Akademiyasında Turan xanımın hüzuruna getdim. İllər boyu qəlbimdə daşıdığım Cavidimin soyundan birisini görə bilmək həyacanlandırırdı məni. İş otağında yalnız idi. Görüşdükdən sonra tərcümə etdiyim kitabın ilk səhifəsini yazaraq hədiyə etdim. Sonra da söhbət etdik. Hardan olduğumu soruşdu. Ərdəbildənəm dediyimdə gülümsəyərək

“O tərəflərdən gələnlərə bənzəmirsən,”- dedi.

 “Çünkü ana dilim üzərində çox zəhmət çəkmişəm, bu yolda Hüseyn Cavid də mənə yardımçı olmuş,”- dedim.

“Necə yardımçı olmuş?”

“Əsərləri ilə, bütün əsərlərini oxudum və əzbərlədim,”- dedim və sonra da Cavidin 2 kiçik şeirini oxudum Turan xanıma. Dalğın-dalğın dinləyirdi məni. Gözlərimi Turan xanıma zilləyib şeirləri oxuyarkən Hüseyn Cavidin bu xanımda ölməz ruhunun cizgilərini axtarırdım. Sibirlərdə sürgündə və işkəncə altında öldürülən Hüseyn Cavid, qızının gözləri ilə məni görməsini istəyirdim. İstəyirdim görsün ki, uzun illərdən sonra Ərdəbilin kəndindən çıxmış bir gənc adam onun ideallarının arxasındadır. Şeirləri oxuyarkən gözlərimin yaşını tuta bilmirdim. Öz-özünə axıb gedirdi. Turan xanım da səssizcə mənim göz yaşlarıma baxaraq dinləyirdi mənim şeir oxumağımı. Şeir bitmişdi. Turan xanımın da gözləri dolmuşdu. Sanki göz yaşlarının yanaqlarından süzülməsini əngəlləmək istəyirdi, ancaq başarmadı. Çantasından bir dəsmal çıxarıb göz yaşlarını sildi. Boğazım tutulmuşdu. Bir sözlər demək istəyirdim, ancaq boğazımı sıxan qəhər imkan vermirdi. Özümü toparlayıb “Mən zəif adam deyiləm. Hüseyn Cavidin ruhu və əsərləri ilə böyüyən insanlar güclü olurlar,”- dedim.

                 Turan xanım oturduğu yerdən qalxıb mənə yaxınlaşdığında mən də yerimdən qalxdım. Yaxınlaşıb alnımdan öpdü. Mən də Hüseyn Cavidin qızının önündə baş əyib əlindən öpdüm.

                 İndi Turan xanım vəfat etmiş. Onu atasının məzarının yanında dəfn etmişlər. Ancaq Cavidin əsərləri yaşayır. Yenə də Finlandiyanın ormanlıqlarının dərinliyində Cavidin monoloqlarını söyləyirəm. Qonşulara mane olmayım deyə, velosipedlə çox uzaqlara gedirəm, kimsənin olmadığı yerlərə. Yalnız mən oluram və bir də Hüseyn Cavid.

6/28/2007