Güntay

Tärxanoğlu Uzluq Farabi

      Farabi adı ilä mäşhur olan Äbunäsr Mähämmädoğlu, Tärxanoğlu Uzluq 870-ci ildä Türkistanın Farab şähärindä dünyaya gälmişdir.

      Leon Efriqi deyir: “O, näcib bir soydan idi, çox tämtäraqlı häyat sürä bilärdi, ancaq fälsäfäyä könül verdi, meditasion vä täfäkkür yolunu seçdi.”1

        Farabi, doğulduğu yerdäcä elm öyränmäyä başlamış. Yabancı dil öyränmä istedadı yüksäk säviyädä olmuşdur. Ibni Xälkan onun 72 dil bilmäsi haqda mälumat verir. Tärxanoğlu Uzluq Farabinin türkcäni, äräbcäni, farscanı vä kürdcäni mükämmälcä bilmäsi elm dünyasına bällidir. Farabinin bu dilläri bilmäsi, xüsusän onun “Kitab-i älmusiqi-ul käbir” (Böyük musiqi kitabı) äsärindä daha aydın hiss olunur. Eyni zamanda o devrdä elm-fälsäfä dili olan Yunan vä Siriyani dillärini dä akademik säviyädä bilirmiş. O devrdä Bağdad elm-märifät märkäzi olduğu üçün Farabdan Bağdada gedir. Farabi Bağdad da vardığı zaman Älmüqtädir 907-ci ildä xilafäti älä keçirmişdi. Farabi, Bağdadda keçän 30 illik ömrünü fälsäfi äsärlärin tälif vä şärhinä häsr etmişdir. Farabinin şagirdi olan xristian Yähya Ibni Äddi sonralar mäşhur filisof oldu. Farabi 950-ci ildä 80 yaşında Bağdadda väfat etmişdir.

        Islam tarixçiläri hesab edirlär ki, Farabi zahid sayağı, guşänişin bir fikir adamı olmuş. Ibni Xälkan isä yazır ki, ”Onun häyatı, äski filosofların yaşam tärzini xatırladır.”2

        Dämişqdä olduğu müddätdä cämiyyätdän qaçırdı vä zamanını daha çox su känarında vä ağacların sıx olduğu yerlärdä keçirirdi.

       Dämişqdä bir bağın qoruyucusu olduğu qeyd olunmuşdur. Gecälär oyaq qalaraq, gözätçi çırağının işığında mütaliä edib, täliflä mäşğul olurmuş.

         Farabi, bütün elm sahälärindä bänzärsiz imiş, belä ki, o, öz zamanında yayğın olan bütün elmlär üzrä üstad olmuş vä kitablar tälif etmişdir. Bizä çatan vä çatmayan; iten, ancaq tarix vä fälsäfä kitabları arasında adı keçän äsärlärdän bälli olur ki, Farabi dilçilik, riyaziyat, kimya, härb, musiqi, täbiätşqnaslıq, ilahiyat, ictimaiyat, fiqh vä mäntiq elmläri üzrä bänzäri olmayan bilim adamı olubdur. Baxmayaraq ki, Älkändi ilk äräb filosofu olaraq, fälsäfäyä bir yol açdı, ancaq fälsäfi bir cäräyan yarada bilmäzkän, eyni zamanda mubahisäli mäsälälär arasında da vähdät icad edä bilmädi. Lakin Farabi Islam dünyasında ilk böyük filosof kimi ortaya çıxmışdı. Filotinin yeri Qärb dünyasında nädirsä, Farabinin dä yeri Şärq dünyasında o şäkildä täsbit edilmişdir. Ibni SinaIbni Rüşd onu öz üstadları saymışlar. Aristotel Fälsäfä dünyasında “müellimi ävväl” läqäbi ile mäşhur olduğu kimi, Farabi dä “müällimi sani” (ikinci müällim) adı ilä ün qazanmışdır.

      Farabi, müxtälif mövzularda bir çox kitabların müällifidir. Ancaq onun äsärläri İbni Sinanin kitabları qädär yayğınlaşmamışdır. Bunun säbäbini Ibni Xälkan belä şärh edir ki, o, äksär äsärlärini pärakändä kağız vä däftärlärä yazırdı, bu üzdän müfässäl bir kitab vä ya risalä ondan miras qalmamışdır. Nä yaziq ki, Farabinin bir çox äsärläri itimiş vä täqribän äräb dilindä olan otuz risaläsindän başqa bir şey qalmamışdır. Farabi, orta äsrlärdä çox mäşhurlaşmışdı. Farabinin dünya görüşünün täsiri altinda olan Yähudilär filosofun äsärlärini ibrani dilinä tärcümä etmişdilär. Bu tärcümälär bugün dä Avropa kitabxanalarında mövcuddur. Eläcä dä Farabinin ibranicädän latin dilinä çevrilmiş äsärläri dä kitab muzeylärindä saxlanılmaqdadır.

        Farabinin äsärläri än çox Aristotelin, Äflatunun, Calinusun fälsäfäläri üzrä yazılan fälsäfi şärhlärdän ibarätdir. Farabi, özälliklä Aristotel äsärlärinin şärhçisi kimi tanınmışdır.

         Ibni Sina deyir: “Aristotelin “Metafizik” äsärini qırx däfä oxudum, ancaq anlaya bilmädim. Farabinin metafizik üzärinä yazdığı “Iğrazi ma bädüttäbiä” (metafizikanın hädäfläri) şärh kitabını oxuduqdan sonra, Aristoteli anlaya bilmäm mümkün oldu.”3

         Farabi fälsäfäsinin cövhärini Aristotel hikmäti vä neo-äflatunizmin Islami däyärlärlä tärkibi oluşdurmaqdadır. O, mäntiq vä täbiät bilimlärindä Aristotelçi, äxlaq vä siyasätdä Äflatunçu, metafizikdä isä Filotinçidir. Farabi öz görüşlärindä müxtälif fälsäfi cäräyanları vähdät halına gätirmişdir. Farabi täkid edir ki, müxtälif fälsäfi cäräyanların var oluşuna baxmayaraq, fälsäfänin özü (zatı) birdir vä fälsäfi häqiqät çeşidli deyildir.

       Farabi, öz fälsäfi sistemini yaratmaq üçün bütün fälsäfi görüşlär arasında tolerans ortamı yaratmaq kimi bir arabuluculuq missionunu üzärinä götürdüyü üçün belä qärara gälmişdir. Ibrahim Mädkur deyir: “Farabi bütün här şeyin, her tür düşüncänin dartışmaya açılmasını istärkän, müxtälif görüşläri çeşidli baxışlardan incälämäk niyätindädir. Mümkün olası bütün ehtimallar haqda danışır, tamamlama, bütövläşdirmä yerinä, bölmä vä incälämäni tärcih edir. Bu yaradıcılıq ruhu, hätta onun müälliflik üslubunda da müşahidä olunur. O, elä bir yazardir ki, özätlämä vä konkretläşmäyä çalışmaqla bärabär, cümlädä här bir läfz vä sözü başarı ilä istifadä edir vä än önämlisi isä, diqqäti mänaya yönäldir.”4

            Farabi, fälsäfänin vähdätinä inanırdı vä bu inancını isbat etmäk üçün bir çox risalälär yazmışdır. Fälsäfi häqiqät vahiddirsä, o zaman böyük fälsäfi fikirlär, xüsusän Äflatun vä Aristotel fälsäfäläri arasında uyum vä ahängdar münasibät yaratmaq mümkündür. Farabiyä görä Äflatun vä Aristotel arasında mövcud olan färqlärin üç qaynağı vardır: 1. Onların häyat tärzlärinin vä häyata baxış tärzlärinin färqliliyi. 2. Müälliflikdä üslub färqliliyi. 3. Fälsäfi mäzhäb färqliliyi.

         Farabi ilä Ixvan-üs Säfa arasında görüş bänzärliliyi vardır. Farabi, Aristotel vä Äflatun arasında anlaşılacaq bir uyum sağladığı kimi, Islam vä Yunan fälsäfäsi arasında da bir-birlärini anlaya biläcäk imkan yaratmışdır. Farabiyä görä islam vä Yunan fälsäfäsi arasında görünän ixtilaf zahiridir. Täfärrüatda görünän bu zahiri anlaşılmazlıqları aradan galdırmaq vä her ikisinin bätninä nüfuz etmäk üçün, tävilata (açıqlamaya) ehtiyac vardir. Dinin vä fälsäfänin äsl mäsdäri  fäal ağıldır. Här ikisi dä fäal ağlın ürünüdür. Fälsäfänin vä dinin cövhärindä onları bir-birinä qarşı qoyacaq bir şey yoxdur. Bu üzdän dä Aristotel vä Mähämmäd peyğämbär tämäldä färqsizdirlär. Färq ondadir ki, birisi ağlı, digäri ise vähyi ön götürmüşdür. Vähyin vä ağlın mäsdäri isä birdir, mütläqdir.  Farabi äxlaq mövzusunda da bir xeyli risalälär yazmışdır. Filosof, Äflatunun “Cümhuriyet” kitabında qeyd etdiyi fikirin üzärindä durur ki: “äxlaqın äsl hädäfi säadät qazanmaqdır.”. İnsan säadät gätirän düşüncä vä davranış äxlaqidir, çünkü säadätin tämälindä äxlaq durur. İnsan vicdanını rahatladan säadät äxlaqidir. Äxlaqi säadät isä tärbiyä mäsäläsidir. Eyitimdän keçmiş oyaq vicdanın säadät täläbi äxlaqidir. Buna fälsäfi säadät dä demäk mümkün.

       Farabiyä görä sağlıqlı äxlaq insanda onu seadätä götürän işlärä vä xislätlärä alışqanlıq, värdiş halı yaratmalıdır. Barışcıl, säadät gätirän vä säadät bäxş edän äxlaqi häräkätlär etidalın var olması ilä mümkündür. Çünkü davranışlarda aşırılıq (ifrat) vä düşürülük (täfrit) häm bädänä häm dä näfsä zärärlidir.

        Farabi heç zaman ämäli siyasätlä uğraşmasa da, bu mövzuda,yäni siyasät teorisi ilä bağlaı olaraq da  bir çox risalälär yazmışdır. Uzluqoğlu Farabi ilä fälsäfä dünyası tam yeni bir çağa girmiş vä Farabinin fälsäfi kültürü üzärindä Ibni Sina, Ibni Rüşd kimi böyük filosoflar yetişmişdir. Farabi ilä başlayan bu fälsäfi yüksäliş süräci Imam Mähämmäd Qäzzali täräfindän çökdürülmüşdür. Qäzzali, fälsäfänin oxunmasını, riyazi yolla mütläq olanı (Tanrını) isbata çalışmağı şeytan ämäli olaraq tanımlamışdır. 11-ci äsrdä Sälcuq imperatorluğu zamanında Nizamiyä mädräsälärinin räsmi vä dövläti görüşünä çevrilän Qäzzali irticası häm daha öncäki fälsäfi cäräyanlara yasaq gätirmiş, häm dä digär elmi görüşlärä şiddät vä cäza uyqulamışdır. Qäzzalinin fätvası üzärinä riyaziyat yasaqlanmış, äräbcäyä tärcümä edilmiş bütün Yunan fälsäfäsinin yox edilmäsi ämr edilmişdir. Qäzzali irticasının arxasında imperatorluğun siyasi iradäsi durmaqda idi.

       Farabi “Kitabi Älmusiqi-ül Käbir” kitabında musiqi elmi haqqında bilgi vermişdir. Ilk däfä olaraq Farabi bu kitabda musiqi säslärini iki yöndän; elmi vä näzäri yöndän incälämäyä çalışmışdır. O, öncälliklä säslärin täbiätläri vä bu säslärin qulağa ötürülüşü haqda elmi mübahisä açır, sonra da öz zamanında yayğın olan musiqi alätläri ilä bağlı mälumat verir. Farabinin bästälädiyi melodiyalar helä dä, özälliklä Mevläviye därvişlärinin cämindä ifa edilmäkdädir. Farabi, ämäli vä teorik planda musiqi elmi ilä mäşqul olan ilk vä än böyük alimdir.

 

    02.01.2000-Bakı

26.02.2006-Tampere

 



1 Häna Älfaxuri—Xälil Älcär “Islam dünyasında fälsäfänin tarixi”.S.395

2  Eyni qaynaq

3 Eyni qaynaq

 

4 Eyni qaynaq