گونتاي گنجآلپ

Güntay Gəncalp 

روستم

Rüstəm

                  مندن داها بؤيوک اولان قارداشيم اردبيلده درس اوخويوردو. کندلرده، يالنيز 5 ايلليک ايبتيدايي کلاس مؤوجود ايدي. منيم ده آرتيق ايبتيدايي کلاسي قورتارماغيما آز قالا آتام اردبيلده شهرين کاسيبلار ياشايان يئرينده بير ائو آلدي. آتام "ائو نيسبتن شهره اوزاق اولسا دا اوشاقلاريمين اؤز ائويميزده قاليب درس اوخومالاري داها ياخشيدير."- دئييردي. من5- جی کلاسدا ايکن ايراندا اينقيلاب اولدو. اينقيلابدان سونرا رئژيمين اؤزونو توپارلاديغي آنا قدر آزاد بير اورتام حاکيم ايدي اؤلکه يه. اونا گؤره ده موختليف ساغ- سول تشکيلاتلار اؤز بيلديرگه لريني (بيانييه لريني) ياييرديلار. او زامان آتامين ايستکلرينه رغمن بيز سوسياليزمه مئيللي ايديک. يازيب اوخوماسي اولمايان آتام 46-1945- جي ايللرده رقص اؤيرنميشدي. چوخ گؤزل رقص ائديردي آتام. بعضن عاييله هاميسي بير يئرده اولدوغوندا آتام ائله رقص ائدردي کي، لذت آلارديق آتاميزين بو ائستئتيک حرکتلريندن. سونرا دا کؤکسونو اؤتوره رک "روسلار خيانت ائتديلر بيزه، پيشه وري حؤکومتي قالسايدي ايندي اؤز آنا ديلينيزده اوخويوردونوز سيز ده"- دئيه ردي. آتامين سؤيله ديکلريني آنالايا بيلمزديک. حتّی آتامين ساوادسيز اولماسي اوچون بئله دانيشديغيني دوشونرديک، چونکو دويغولاريميزا بيلميرم نئجه يئرلشميش اولان سووئتلره تمايول عاغليميزي باشيميزدان آلميشدي. آتام هر زامان بيزه دئيه ردي کي، روسلارا گووَنمه یين، حتّی بير دفعه  ماکسيم قورکي نين "آنا" رومانيني اوخورکن، نه اوخودوغومو سوردو.  رومانين يازاري نين روس اولدوغونو سؤيله ديگيمده کيتابي اليمدن آليب و چوخ غضبلي بير شکيلده توالئته آتميش و "ائششک آدام اوخويورسانسا گئت اينگيليسلرين يازديقلاريني اوخو، روسدان خئيير مي گه لر؟"- دئميشدي. آتامين بو سؤيله ديکلريني هئچ آنلاماق دا ايسته ميرديم. سوسياليزم سئوداسي باشيميزي دولدورموشدو. بيچاره آتامين، يازيب-اوخوماسي اولمايان آتامين سؤيله ديکلريني آنلامام اوچون نه قدر عؤمرومو بوش شئيلره حصر ائده جکديم. دَگرلي حياتيمي ايتيره جکديم. مؤوضوعيا کئچمه دن اؤنجه يئري گلميشکن بونو دا سؤيله مه دن کئچه بيلميه جه یم. آرتيق 9-جو کلاسدا اوخويوردوم. ياي تعطيليني کنده گلميشديم. آتامین اؤلدويو ايل ايدي. تصادوفن آتامي چيمرکن گؤردوم. آتام مني گؤرموردو. گؤزلريم آتامين گؤتونون اوستونده کي  قاپ- قارا چوروک اته توخوندو. بير آز دا ياخينا گئتديم. آتامين بير اومباسي نين اوستونده قاراقانجيم اتين چورودويونو گؤردوم. داها سونرا آتامدان نه قدر اورايا نه اولموش دئيه سوردومسا دا جاواب وئرمه دي. مجبور اولدوم آنامدان سوروشام. آنام، يازيق آنام " پيشه وري دئوريلديکدن سونرا آتاني او قدر ووردولار کي، يئرييه بيلميردي. سونرا دا بوراخيب دئديلر کي، ايندي گئت ياخشي رقص ائدرسن. او زاماندان بري گؤتونون اوستونده کي  ات چورويوب قاليب اوردا."- دئدي. آنامين بو سؤيله ديکلري آتامين اينتيقاميني آلما دوغوسونو عاغليما اکدي. او گوندن صونرا آتاما سادجه آتام اولاراق دئييل، ميللي قورتولوشوموزون عسگري کيمي باخماغا باشلاميشديم. آنجاق قورتولوشون نه اولدوغونو، نئجه اولدوغونو بيلميرديم. شعورآلتيمدان بير شئيلر ايچيمده ائنئرژي تؤره ديب مني ايره لي یه دوغرو ايته له ييردي. آنجاق هله ده بو گونه قدر آتامين اينتيقاميني آلماما آشاغيليغي نين ايچينديم.  

                  اوَت ديرلي اوخوجوم! 

                  اردبيلده قارداشيملا بير يئرده اؤز ائويميزده قاليب درس اوخويوردوق. بيزيم ائويميزه دئمک اولار کي، او زامانکي تشکيلاتلارين ان گوجلو تمثيلچيلري اوغراييرديلار. هر کس بيزي اؤز تشکيلاتينا چکمه يه چاليشيردي. ائويميزه گلن هر کس بيزده ان چوخ او زامان تئز-تئز ياييملانان تورکجه درگيلر گؤررديلر. تورکجه اولان درگيلره هاميسي ايستيثناسيز اولاراق آشاغيلاييجي گؤزله باخار و " بونلاري پانتورکسيت فاشيستلر چيخاريرلار"- دئيرديلر. آنجاق بو سؤزلرين هئچ بيريسي مني تورکجه کيتاب اوخوماقدان آلي قويمازدي.  

                 بير گون مکتبدن ائوه گلديگيمده گؤردوم ائويميزده چوخ ياراشيقلي بير گنج آدام قارداشيملا صؤحبت ائدير. تانيش اولدوق، آدي روستم ايدي. روستم چوخ ساوادلي ايدي. مارکسين، ائنگئلسين، لئنينين و ديگرلري نين اثرلريني اوخوموشدو. روستم دئمک اولار کي، آرتيق هر هفته بيزه گلمه يه باشلادي. او، چوخ منطيقلي دانيشديغي اوچون بيزه تئز- تئز اوغرايان باشقالاريني فيکرن سوسدوروردو. بيزي خرجه سالماسين دئيه، بعضن ده يئمک آليب گتيريدي اؤزو ايله. بو شکيلده بيزيم دوستلوغوموز داوام ائتدي.  

                 روستم به يين آتاسي بير دَگيرماندا ايشله ييردي. چوخ کاسيب عاييله ايديلر. بير گون قاپيميزين زنگي چاليندي. آچديغيمدا روستم به يله چوخ گؤزل بير خانيم قارشيمدا ايدي. ائوه گيرديلر. قيزين آدي ثورييا ايدي. قيز دا باشلادي اؤز تشکيلاتلارينین ايدئولوژيسيني بيزه تبليغ ائتمه يه. فهله صینیفینین نئجه قورتارماسي حاققيندا دانيشيردي. او زامان من آرتيق 8- جی  کلاسدا اوخويوردوم. بير چوخ شعر ازبرله ميشديم، باکي راديوسوندان دينله يَرک. ثورييانين گؤزلليگي چوخ خوشوما گلميشدي. فهله صنیفیندن تام جيددي شکيلده دانيشديغي يئرده اونا "سيز نييه بو قدر گؤزلسينيز؟"-دئيه سوردوم. قولاق آسین  سیزین گؤزلليگينیزه بير شعر اوخويوم. سؤزونو کسيب و صمد وورغونون "گؤزلر" شعريني سؤيله ديم: 

  يئنه قيلينجيني چکدي اوستومه 

  قورباني اولدوغوم او آلا گؤزلر 

  يئنه جللاد اولوب دوردو قصديمه 

  قلم قاش آلتيندان پييالا گؤزلر.  

   

  گرده نين مينادير، بويون تاماشا 

  آي دا حسد چکر او قلم قاشا 

  بير جوت اولدوز کيمي وئريب باش- باشا 

  يانيب شعله ساچير ماحالا گؤزلر. 

   

  دونيادا هر حؤکمو بير زامان وئرير 

  دونن فرمان وئرن بو گون جان وئرير 

  ايللر خسته سييم يارام قان وئرير 

  سيز مني سالدينيز بو حالا گؤزلر. 

  شعري بيتيرديکدن سونرا ثورييا سوسقون - سوسقون منه باخيردي. سونرا دا بيردن بيره آغلاماغا باشلادي. "حياتيمدا بو قدر گؤزل سؤزلري کيمسه منه سؤيله مه ميشدي"- دئدي. داها سونرا دا بير نئچه دفعه  بيزه اوغرادي ثوریيا خانيم. اونا شعر اوخويوردوم هر گلديگينده. آرتيق اؤزو ده دئييردي کي، من شعر دينله مه يه گليرم سيزه.  

  ايران-عراق ساواشي باشلار- باشلاماز بوتون سياسي تشکيلاتلارين عوضولريني ياخالاييب گوللله ييرديلر. ثورييا و روستمدن خبر چيخمادي. ائشيتديک کي، قاچميشلار تئهراندا گيزلنميشلر. بيزيم ده ائوي گليب آختارديلار. هئچ بير تشکيلاتا رسمي عوضوييتيميز يوخ ايدي. ائويميزده بير نئچه تورکچه کيتاب وار ايدي، اونلاري دا آپارديلار. 

  اؤلکه ده هامي بير- بيريندن قورخماغا باشلاميشدي. چونکو بير هئچ اوغرونا آدامي گوللله ييرديلر. شهرين ان تانينميش ایکی سیاسیلریري؛ موهنديس رحماني و موهنديس عاديل قورباني نين گولللنديگيني دويدوق. چوخ قورخوردوق. حتّی مکتبي بوراخيب کنده گئتمک فيکري ده کئچدي عاغليميزدان. آنجاق حاديثه لر ائله گتيردي کي، توتوقلانماديق. آرتيق نه ثورييا خانيمدان خبر وار ايدي، نه روستم به يدن، نه ده بيزه گلن ديگر تشکيلات منسوبلاريندان. روستم به ي و ثورييا خانيم او زامان ان راديکال سول تشکيلات اولان "پئيکار"آ منسوب ايديلر. 

                 اورتا مکتبي بيتيردیم. اونيوئرسيته يه گيرديم. اونيوئرسيته دن ديشلاديلار عسگرلييه گئتديم. آرتيق يئتيشکين بير گنج اولموشدوم. دوشونجه لريمين مرکزينده "ميللي کيمليک" فلسفه سي يئرلشمه يه باشلاميشدي. بعضي شعرلريم تبريزده کي  قزئتلرده چاپ اولموشدو. بوتون ايراندا اولان تورک ميللي شخصييتلري ايله ايرتيباطيم گليشميشدي. 1988- جي ايلده عسگرليگيمي بيتيديم. 1 ايل سونرا عسگرليک وثيقه مي آلماق اوچون يئنه ده خيدمت ائتديگيم يئره گئتديم. کوردوستانين مرکز شهري اولان سنندج´دن عسگرليک وثيقه مي آليب گئري دؤنوردوم. تئهرانين "آزادي" مئيدانيندا بير نفرين مني آديملا آرخادان چاغيرديغيني دويدوم. دؤنوب گئري باخديغيمدا تانييا بيله جه یيم بيريسيني گؤره بيلمه ديم و يولوما داوام ائتديم. يئنه ده آرخادان آديملا چاغريلديم. دؤنوب باخديغيمدا يئنه ده تانيش بيريسيني گؤره بيلمه ديم. بو زامان آغ ساچلي بيريسي نين گوله-گوله منه ياخينلاشديغيني گؤردوم. ياخينلاشدي، ال اوزاديب منيمله گؤروشرکن ده تانييا بيلمه ديم. سونرا "تانيمادين؟" - دئدي. "يوخ، باغيشلايين، تانيماديم"- دئديم.  " روستمم، روستم " - دئدي. تانيميشديم آرتيق. روستمين بوينونا ساريلديم. بيچاره روستم نه قدر تئز قوجالميش! سول گؤزونده ده پروبلئم يارانميشدي، ازيک گؤرونوردو سول گؤزو. کئچيب چمنليکده بير اوتوراجاغين اوستونده اوتوردوق. کئچميشي خاطيرلاديق. او منيم اينديکي دوشونجه لريمله ماراقلانيردي. آنجاق من داها چوخ سوال سوروشوردوم: 

  -سيز هارا گئتدينيز؟ 

  -بيزي تئهراندا ياخالاديلار. ثوریياني اعدام ائتديلر. 

  -اعداممي ائتديلر. واي، واي واي.  

  دونيا باشيما ييخيلدي سانکي، يازيق ثورييا، گؤزل ثورييا، گنج ثورييا دئييب آغلاييرديم. آخي سنين سوچون نه ايدي. روستمين ده گؤزلريندن ياش آخيردي. بيليرديم کي، اونلار بير-بيريني سئويرلر. فرقلي دوشوندويو اوچون اعدام ائديلميشدي ثورييا. اونون گؤزلليگي گؤزلريمين اؤنونده ايدي. او زامان تزه يازديغيم بير شعري زورلا تلففوظ ائده رک آغلاييرديم: 

  باهارين اوستونه جومور قارا قيش 

  گؤزلليک قلبينه وورور يارا قيش 

  ايگيد ار اوغلانلار چکير دارا قيش 

  گلينلر ياس توتور قيزلار آغلايير. 

  -روستم، بس سن هاردا ايدي؟ 

  -مني ده توتدولار. چوخ ايشکنجه وئرديلر. سول گؤزوم آرتيق گؤرمور. يالنيز ساغ گؤزومله گؤرورم – سول اليني جئبيندن چيخاريب گؤستره رک داوام ائتدي- سول اليمي ده قاينار سودا ساعاتلارجا ساخلاييب بو گونه سالديلار. 

                 روستمين بارماقلاري بيشيب بير-بيرينه ياپيشميشدي. بير گنج قيزي اعدام ائتميش، بير گنج اوغلاني دا بدبخت دوروما سوخموشدولار. روستم به يين اوست-باشي دا چوخ پيس گونده ايدي. کؤهنه پالتارلاري اونو ديلنچي کيمي گؤستريردي. او ياراشيقلي، بويلو- بوخونلو گنج، قارانليق زينداندا و ايشکنجه آلتيندا قوجالميشدي. آرتيق اوندا هئچ بير سئويملي گؤرونتو قالماميشدي.  

  بو، منيم روستم به يله سون گؤروشوم اولدو. 20 ايله ياخيندير کي، هاردا اولدوغونو بيلميرم. دوشونورم کي، گؤره سن او يومولموش الي ايله، کور ائديلميش گؤزو ايله حياتيني نئجه سوردورور؟

Güntay Gəncalp

Rüstəm

Məndən daha böyük olan qardaşım Ərdəbildə dərs oxuyurdu. Kəndlərdə, yalnız 5 illik ibtidai sinif mövcud idi. Mənim də artıq ibtidai sinifi qurtarmağıma az qala atam Ərdəbildə şəhərin kasiblar yaşayan yerində bir ev aldı. Atam “Ev nisbətən şəhərə uzaq olsa da uşaqlarımın öz evimizdə qalıb dərs oxumaları daha yaxşıdır,” deyirdi. Mən V sinifdə ikən İranda inqilab oldu. İnqilabdan sonra rejimin özünü toparladığı ana qədər azad bir ortam hakim idi ölkəyə. Ona görə də müxtəlif sağ-sol təşkilatlar öz bildirgələrini (bəyaniyələrini) yayırdılar. O zaman atamın istəklərinə rəğmən biz sosializmə meylli idik. Yazıb oxuması olmayan atam 1945-46-cı illərdə rəqs öyrənmişdi. Çox gözəl rəqs edirdi atam. Bəzən ailə hamısı bir yerdə olduğunda atam elə rəqs edərdi ki, ləzzət alardıq atamızın bu estetik hərəkətlərindən. Sonra da köksünü ötürərək “Ruslar xəyanət etdilər bizə, Pişəvəri hökuməti qalsaydı indi öz ana dilinizdə oxuyurdunuz siz də”- deyərdi. Atamın söylədiklərini analaya bilməzdik. Hətta atamın savadsız olması üçün belə danışdığını düşünərdik, çünkü duyğularımıza bilmirəm necə yerləşmiş olan sovetlərə təmayül ağlımızı başımızdan almışdı. Atam hər zaman bizə deyərdi ki, ruslara güvənməyin, hətta bir dəfə Maksim Qorkinin “Ana” romanını oxurkən, nə oxuduğumu sordu. Romanın yazarının rus olduğunu söylədiyimdə kitabı əlimdən alıb və çox qəzəbli bir şəkildə tualetə atmış və “eşşək adam oxuyursansa get ingilislərin yazdıqlarını oxu, rusdan xeyir mi gələr?”- demişdi. Atamın bu söylədiklərini heç anlamaq da istəmirdim. Sosializm sevdası başımızı doldurmuşdu. Biçarə atamın, yazıb-oxuması olmayan atamın söylədiklərini anlamam üçün nə qədər ömrümü boş şeylərə həsr edəcəkdim. Dəyərli həyatımı itirəcəkdim. Mövzuya keçmədən öncə yeri gəlmişkən bunu da söyləmədən keçə bilməyəcəyəm. Artıq XI sinifdə oxuyurdum. Yay tətilini kəndə gəlmişdim. Atamın öldüyü il idi. Təsadüfən atamı çimərkən gördüm. Atam məni görmürdü. Gözlərim atamın götünün üstündəki qap-qara çürük ətə toxundu. Bir az da yaxına getdim. Atamın bir ombasının üstündə qaraqancım ətin çürüdüyünü gördüm. Daha sonra atamdan nə qədər oraya nə olmuş deyə sordumsa da cavab vermədi. Məcbur oldum anamdan soruşam. Anam, yazıq anam “Pişəvəri devrildikdən sonra atanı o qədər vurdular ki, yeriyə bilmirdi. Sonra da buraxıb dedilər ki, indi get yaxşı rəqs edərsən. O zamandan bəri götünün üstündəki ət çürüyüb qalıb orda.”- dedi. Anamın bu söylədikləri atamın intiqamını alma duğusunu ağlıma əkdi. O gündən atama sadəcə atam olaraq deyil, milli qurtuluşumuzun əsgəri kimi baxmağa başlamışdım. Ancaq qurtuluşun nə olduğunu, necə olduğunu bilmirdim. Şüuraltımdan bir şeylər içimdə enerji törədib məni irəliyə doğru itələyirdi. Ancaq hələ də bu günə qədər atamın intiqamını almama aşağılığının içindəyəm.

Əvət dəyərli oxucum!

Ərdəbildə qardaşımla bir yerdə öz evimizdə qalıb dərs oxuyurduq. Bizim evimizə demək olar ki, o zamankı təşkilatların ən güclü təmsilçiləri uğrayırdılar. Hər kəs bizi öz təşkilatına çəkməyə çalışırdı. Evimizə gələn hər kəs bizdə ən çox o zaman tez-tez yayımlanan Türkcə dərgilər görərdilər. Türkcə olan dərgilərə hamısı istisnasız olaraq aşağılayıcı gözlə baxar və “bunları pantürksit faşistlər çıxarırlar”-deyərdilər. Ancaq bu sözlərin heç birisi məni Türkcə kitab oxumaqdan alı qoymazdı.

Bir gün məktəbdən evə gəldiyimdə gördüm evimizdə çox yaraşıqlı bir gənc adam qardaşımla söhbət edir. Tanış olduq, adı Rüstəm idi. Rüstəm çox savadlı idi. Marksın, Engelsin, Leninin və digərlərinin əsərlərini oxumuşdu. Rüstəm demək olar ki, artıq hər həftə bizə gəlməyə başladı. O, çox məntiqli danışdığı üçün bizə tez tez uğrayan başqalarını fikrən susdururdu. Bizi xərcə salmasın deyə, bəzən də yemək alıb gətiridi özü ilə. Bu şəkildə bizim dostluğumuz davam etdi.

Rüstəm bəyin atası bir dəyirmanda işləyirdi. Çox kasib ailə idilər. Bir gün qapımızın zəngi çalındı. Açdığımda Rüstəm bəylə çox gözəl bir xanım qarşımda idi. Evə girdilər. Qızın adı Sürəyya idi. Qız da başladı öz təşkilatlarının ideolojisini bizə təbliğ etməyə. Fəhlə sinifinin necə qurtarması haqqında danışırdı. O zaman mən artıq XIII sinifdə oxuyurdum. Bir çox şeir əzbərləmişdim, Bakı radiosundan dinləyərək. Sürəyyanın gözəlliyi çox xoşuma gəlmişdi. Fəhlə sinifindən tam ciddi şəkildə danışdığı yerdə ona “Siz niyə bu qədər gözəlsiniz?”--deyə sordum. Qulaq asın sizin gözəlliyinizə bir şeir oxuyum. Sözünü kəsib və Səməd Vurğunun “Gözlər” şeirini söylədim:

Yenə qılıncını çəkdi üstümə

Qurbanı olduğum o ala gözlər

Yenə cəllad olub durdu qəsdimə

Qələm qaş altından piyala gözlər

 

Gərdənin minadır, boyun tamaşa

Ay da həsəd çəkər o qələm qaşa

Bir cüt ulduz kimi verib baş-başa

Yanıb şölə saçır mahala gözlər

 

Dünyada hər hökmü bir zaman verir

Dünən fərman verən bu gün can verir

İllər xəstəsiyəm yaram qan verir

Siz məni saldınız bu hala gözlər.

Şeiri bitirdikdən sonra Sürəyya susqun susqun mənə baxırdı. Sonra da birdən birə ağlamağa başladı. “Həyatımda bu qədər gözəl sözləri kimsə mənə söyləməmişdi”-dedi. Daha sonra da bir neçə dəfə bizə uğradı Sürəyya xanım. Ona şeir oxuyurdum hər gəldiyində. Artıq özü də deyirdi ki, mən şeir dinləməyə gəlirəm Sizə.

İran-İraq savaşı başlar-başlamaz bütün siyasi təşkilatların üzvlərini yaxalayıb güllələyirdilər. Sürəyya və Rüstəmdən xəbər çıxmadı. Eşitdik ki, qaçmışlar Tehranda gizlənmişlər. Bizim də evi gəlib axtardılar. Heç bir təşkilata rəsmi üzviyətimiz yox idi. Evimizdə bir neçə Türkçə kitab var idi, onları da apardılar.

Ölkədə hamı bir-birindən qorxmağa başlamışdı. Çünkü bir heç uğruna adamı güllələyirdilər. Şəhərin ən tanınmış iki siyasiləri; Mühəndis Rəhmani və Mühəndis Adil Qurbaninin güllələndiyini duyduq. Çox qorxurduq. Hətta məktəbi buraxıb kəndə getmək fikri də keçdi ağlımızdan. Ancaq hadisələr elə gətirdi ki, tutuqlanmadıq. Artıq nə Sürəyya xanımdan xəbər var idi, nə Rüstəm bəydən, nə də bizə gələn digər təşkilat mənsublarından. Rüstəm bəy və Sürəyya xanım o zaman ən radikal sol təşkilat olan “Peykar”a mənsub idilər.

Orta məktəbi bitirdim. Universitəyə girdim. Universitədən dışladılar əsgərliyə getdim. Artiq yetişkin bir gənc olmuşdum. Düşüncələrimin mərkəzində “milli kimlik” fəlsəfəsi yerləşməyə başlamışdı. Bəzi şeirlərim Təbrizdəki qəzetlərdə çap olmuşdu. Bütün İranda olan Türk milli şəxsiyətləri ilə irtibatım gəlişmişdi. 1988-ci ildə əsgərliyimi bitidim. 1 il sonra əsgərlik vəsiqəmi almaq üçün yenə də xidmət etdiyim yerə getdim. Kürdüstanın mərkəz şəhri olan Sənəndəc´dən əsgərlik vəsiqəmi alıb geri dönürdüm. Tehranın “Azadi” meydanında bir nəfərin məni adımla arxadan çağırdığını duydum. Dönüb geri baxdığımda tanıya biləcəyim birisini görə bilmədim və yoluma davam etdim. Yenə də arxadan adımla çağrıldım. Dönüb baxdığımda yenə də tanış birisini görə bilmədim. Bu zaman ağ saçlı birisinin gülərək mənə yaxınlaşdığını gördüm. Yaxınlaşdı, əl uzadıb mənimlə görüşərkən də tanıya bilmədim. Sonra “Tanımadın?”- dedi. “Yox, bağışlayın, tanımadım”- dedim. “Rüstəməm, Rüstəm”- dedi. Tanımışdım artıq. Rüstəmin boynuna sarıldım. Biçarə Rüstəm nə qədər tez qocalmış! Sol gözündə də problem yaranmışdı, əzik görünürdü sol gözü. Keçib çəmənlikdə bir oturacağın üstündə oturduq. Keçmişi xatırladıq. O mənim indiki düşüncələrimlə maraqlanırdı. Ancaq mən daha çox sual soruşurdum:

-Siz hara getdiniz?

-Bizi Tehranda yaxaladılar. Sürəyyanı edam etdilər.

-Edammı etdilər. Vay, vay vay.

Dünya başıma yıxıldı sanki, yazıq Sürəyya, gözəl Sürəyya, gənc Sürəyya deyib ağlayırdım. Axı sənin suçun nə idi. Rüstəmin də gözlərindən yaş axırdı. Bilirdim ki, onlar bir-birini sevirlər. Fərqli düşündüyü üçün edam edilmişdi Sürəyya. Onun gözəlliyi gözlərimin önündə idi. O zaman təzə yazdığı bir şeiri zorla tələffüz edərək ağlayırdım:

Baharın üstünə cumur qara qış

Gözəllik qəlbinə vurur yara qış

İgid ər oğlanlar çəkir dara qış

Gəlinlər yas tutur qızlar ağlayır.

-         Rüstəm, bəs sən harda idi?

-         Məni də tutdular. Çox işkəncə verdilər. Sol gözüm artıq görmür. Yalnız sağ gözümlə görürəm –sol əlini cebindən çıxarıb göstərərək davam etdi- Sol əlimi də qaynar suda saatlarca saxlayıb bu günə saldılar.

Rüstəmin barmaqları bişib bir-birinə yapışmışdı. Bir gənc qızı edam etmiş, bir gənc oğlanı da bədbəxt duruma soxmuşdular. Rüstəm bəyin üst-başı da çox pis gündə idi. Köhnə paltarları onu dilənçı kimi göstərirdi. O yaraşıqlı, boylu-buxunlu gənc, qaranlıq zindanda və işkəncə altında qocalmışdı. Artıq onda heç bir sevimli görüntü qalmamışdı.

Bu, mənim Rüstəm bəylə son görüşüm oldu. 20 ilə yaxındır ki, harda olduğunu bilmirəm. Düşünürəm ki, görəsən o yumulmuş əli ilə, kor edilmiş gözü ilə həyatını necə sürdürür?