گونتاي گنجآلپ

Güntay Gəncalp

   

مودئرنيته نین دوغوشو و گلیشمه سورَجی

Modernitənin doğuşu və gəlişmə sürəci

 

                  مودئرن تئرميني داها اؤنجه کي  عصرلرده داغينيق اولاراق تلففوظ ائديلسه ده 17- جی عصردن اعتيبارن آوروپا آيدينلاري نين دوشونجه سيني مشغول ائتمه يه باشلاميشدير. بو زامان مودئرن قاورامي نين ان گؤزده اولان معناسي "يايقين"، "جاري"، "موعاصير قايناقلي بير گؤروش و داورانيش" اولاراق آنلاشيليردي. مودئرنيته بير طرفدن اينکار، ديگر طرفدن قبول ائتديگي دَيَرلرله ايرتيباطدا اولموشدور. بو اوزدن ده مودئرنيته قاورامي موختليف زامانلاردا فرقلي معنالاردا تظاهور ائدير. نه يين اينکار و نه يين قبول ائديلديگينه گؤره، مودئرنيته نين ده آنلامي دييشمکده دير. اؤرنه يين 5- جی عصرده آوقوستين، لاتينجا اولان مودئرنوس سؤزونو بير طرفدن کوفرون، شيرکين، مورتدليگين اينکاري و ديگر طرفدن ده يئني خريستيانليق عصرينه آچيلان قاپي کيمي ايضاح ائتميشدي.1 بير حالدا کي، رؤنئسانس عصري نين دوشونورلري کلاسيک آنلامدا هومانيزم آنلاييشيني خريستيانليقلا بيرلشديره رک "اسکي" ايله "يئني" و "مودئرن" دؤولتلر و توپلوملار آراسينداکي فرقي اؤنه چکمک ايسته ييرديلر. آيدينلانما چاغي اولاراق بيلينن 18- جی عصرين آيدينلاري سادجه "اورتا" سؤزونو "اسکي" ايله "يئني" آراسيندا يئرلشديرمکله يئتينمه ديلر، هم ده جيددي بير شکيلده مودئرن قاوراميني "بورادا" و "بو آن" قاوراملاري ايله سيخجا علاقه لنديرديلر. مودئرنيته يه بو شکيلده ياناشماق اونا يئني بير ديالئکتيک آنلام قازانديردي.  بو آرادا 18- جي عصرده دئکارتين ريياضيياتا و طبعيي علملره اولان اينانجي دولاييسييلا اونو مودئرن فلسفه نين آتاسي آدلانديرميشلار. بو دؤنمدن اعتيبارن مودئرن توپلوم اولوشماغا باشلاميشدير. 19- جو  و20- جي عصرلر بو سورجين سونوجو اولاراق گئرچکلشدي. 19- جو عصرين سونو و 20- جی عصرين اوللرينده "مودئرنيزم" تئرميني اولوسلارآراسي شعر، حئکايه، نیماییشنامه، موسيقي، فيلم، رسسامليق، معمارليق کيمي ساحه لرده اؤزونه گئنيش يئر ائتدي. 20- جي عصرين آخيشي ايچينده بو پروسئس داها دا درينله شيب و حياتين بوتون ساحه لريني ايچَردي. مودئرنيته ديش ياييليم (extensionality) و ايچ ياييليمي (intensionality) ايله بؤيوک دَييشيکليکلره سبب اولموشدور. ديش ياييليم اولوسلارآراسي و قلوبال ميقياسدا گئرچکلشرکن، ايچ ياييليم فردين اؤزل حياتيندا باش وئريردي. 18- جي عصرده مودئرن قاورامي قالخينما، علمده، تئکنولوژيده و صنايعلشمه ده يئنيليک آنلاميندا ايدي. آنجاق 19- جو عصرده بو قاورام صنعتده و ايختيراعلاردا گيريشيمچيليگه و ائستئتيک بولونتولارا مئيللندي. ائستئتيک مودئرنيته گلنکلره قارشي قطعي اعتيراضا باشلادي.  18- جی عصرده آيدينلانما فيلوسوفلاري طرفيندن نظرده توتولان مودئرنيته دقيق بيليملرين اينکيشافيندان، اخلاقين و ائورَنسَل حقوقون گليشمه سيندن عيبارت ايدي. هم ده بو پروژه نين آماجي اينسانين عقلي ايمکانلارينا ديني قوروملار طرفيندن وورولموش زينجيرلري قيرماق ايدي.  بو دؤنمين فيلوسوفلاري بيريکميش مودئرن کولتورون اولاناقلاريندان فايدالاناراق گونده ليک حياتي داها دا ائستئتيک دوروما قوووشدورماق ايسته ييرديلر. بو دا یالنیز عقلي ايمکانلارين اينسان حياتينا گئنيش موداخيله سي ايله مومکون اولوردو. ائستئتيک مودئرنيته نين اؤلدويونو ايدديعا ائدنلره هابئرماس گولرَک بئله بير سوال سوروشور: کولتور پلانينداکي زاوال و چؤکوش مودئرنيته دن ويداعلاشيب پوستمودئرنيته يه کئچيش آنلاميندامي؟ مودئرنيته نين اؤنم وئرديگي مؤوضوعلاردان بيري ده ديل اولموشدور. مودئرنيته نين ديل کونوسو دئريدا کيمي پوستمودئرنيستلر طرفيندن ده جيدييه آلينميشدير. سارتردان، هايدئگئردَن، هوسسئرلدن و ديگر فئنومئنولوژيست فيلوسوفلاردان تاثيرلنن دئريدا داها چوخ پوستمودئرنيست ديل فيلوسوفو کيمي تانينماقدادير. دئريدا اؤزلليکله بؤيوک ديلچي سوسوردان چوخ ائتکيلنميشدير. دئريدايا گؤره، غرب فلسفه سي هم ده سس مرکزلي (phonocentrist) فلسفه دير. دئريدا بئله حساب ائدير کي، سؤيله نيم و ايفاده يازيدان داها گوجلو اولاراق معنا ايله ايرتيباط قورا بيلير.

 سياسي پلانداکي مودئرنيته دونيانين ليبئرال دَيَرلر اساسيندا يئنيدن شکيللنمه سي اولاراق آلقيلانميشدير (درک ائديلميشدير).  ليبئراليزم 3 ايستيقامتده بير بوتون اولاراق اورتايا چيخميشدير: 1. ايقتيصادي ليبئراليزم (آزاد بازار ايقتيصاديياتي). 2. سياسي ليبئراليزم (دئموکراسي و سياسي پلوراليزم). 3. دوشونجه آزادليغي. بو دؤنمدن اعتيبارن مودئرن توپلوم اولوشماغا باشلاميشدير. 19 و 20- جی عصرلر بو سورجين سونوجو اولاراق گئرچکلشدي. داها اسکي دورومو ايله اساسلي شکيلده فرقلنميش اولان غرب توپلوملاري مودئرنيته نين دوغوب گليشديگي اورتاما دؤنوشدولر. بو آخيملار مودئرنيته نين جوغرافي سينيرلاريني موعين ائديردي.مودئرنيزاسيون و مودئرنلشديرمک غربلشمکله عئيني آنلاما گلدي. 

                 بئله ليکله 18- جی عصردن باشلاياراق مودئرن توپلوم غرب اؤلکه لري اولوسلاري نين اؤزلليکلري کيمي تظاهور ائتدي. مودئرن توپلوم، صنايعلشميش و علمي خوصوصيياتا صاحيب اولدو. بو توپلوملارين سياسي بيچيمي "دؤولت- ميللت" و يا ميللي دؤولتلر ايدي. بو دؤولتلر مشروعیتلرینی دَييشيک توپلومسال صينيفلردن و قورولوشلاردان آليردي. مودئرن توپلومدا ايقتيصادييات و ايقتيصادي گليشمه چوخ اؤنم داشيماقدا ايدي. بو توپلوملاردا يايقين اولان ذهني مشغولييت و فلسفي آخيملار راسيوناليزم و پراقماتيزمدن عيبارت ايدي. بو سورج ايچينده مودئرنيته، سادجه اؤز کئچميشيني اينکار ائتمير، هم ده اؤزونو درک ائديب زامانلا آياقلاشا بيلمه يَن کولتورلري ده ردد ائديردي. مودئرنيته تاريخين اينکاري دئييلدير. مودئرنيته ني بو شکيلده آنلايانلار يانيليرلار. مودئرنيته دايما دَييشيم و ترانسفورماسيوندا اولان بير کيمليکدير. يعني ايچينده بولوندوغو آني درک ائديب داها ايره لييه گئتمک ايستر. داها ايره لييه گئتمک اوچون ده "اينديليگي" داها درينليگي ايله آنلاماغا چاليشار. مودئرنيته "اينديليگي" درک ائديب، اونو تاريخيلشديرمکله کيمليک قازانير. لاکين بو دا دوغرودور کي، مودئرنيته کئچميشين اونا فايدالي اولاجاغينا، کئچميشدن عيبرت درسي آلاجاغينا اينانماز. مودئرنيته نين يؤنه ليشي دايما گله جگه دوغرودور. ديگر توپلوملارلا موقاييسه ده مودئرن توپلوملار هر نؤوع تشببوثکارليغا، يئنيلييه و ياراديجيليغا آچيق اولموشدور.

 بئله بير ايديعادا بولونماق مومکوندور کي، مودئرن توپلوم "yeni gələnəyi" کشف ائتميشدير. يعني دَييشيم و ترانسفورماسيون مودئرن توپلومدا بير گلنک حالينا گلير. بوتون گلنکلر ديشلانير و دَييشيم اؤزو بير گلنک اولوشدورور. يعني دايمي گليشمه و دئوينگنليک (حرکتليليک) و مدرنیته نین قاچینیلماز اؤزَللیکیدیر.

                 مودئرنيته باشقا بير آنلامي ايله صنايعلشميش مودئرن توپلوم اولاراق دا بيلينمکده دير. بو مؤوضوعلا ايلگيلي ان ياخشي دَيَرلنديرمه لري 19- جو عصرده هئگئل، مارکس، وئبئر و دورکهايم کيمي فيلوسوفلارين و نظرييه چيلرين اثرلرينده گؤرمک مومکوندور. اونلارين بير چوخ تحليللري گونوموز اوچون کئچرليليکلريني قوروماقدادير. حتّی دؤولت سوسياليزمي نين دونيانين بير چوخ يئرلرينده مغلوبييته اوغراماسينا باخماياراق، مارکسين تحليللري اؤز اعتيباريني قوروماقدادير. آنجاق ايقتيصاديياتين قلوباللاشماسي، ميللي دؤولتلرين زاوالي، بؤيوک کؤچلر و موهاجيرتلر کيمي اؤنملي حاديثه لر سبب اولدو کي، بعضي موتفککيرلر آرتيق مودئرنيته دؤنه مي نين بيتديگيني دويورسونلار. جئفري باراکلوق "موعاصير تاريخ"ي "مودئرن تاريخ"دن فرقلي اولاراق يوزدو. بير قيسيم ايسه داها ايره لييه گئده رک "پوستمودئرن" دؤنمين باشلاديغيني ايدديعا ائتديلر. بو ايدديعالارين هئچ بيري قبول ائديله جک دئييلدي. دئمک اولار کي، ايشاره ائديلن بوتون جريانلارين کؤکو کلاسيک مودئرنيته ده بولونماقدادير. بودلئر، نيچه و بورکهارت کيمي دوشونورلر داها اؤنجه دن اؤز اثرلرينده مؤوجود اولان بو کيمي تمايوللر حاققيندا فيکيرلريني سؤيله ميشديلر. نيچه´ نين فلسفه سینده کی "سون اينسان"  اؤرنه یینده "پوستمودئرن"  اينسانين چتينليکلري، سيخينتيلاري، تضادلاري داها اؤنجه دن تجروبه ائديلميشدير.

                 بعضي بيليم آداملاري نين گؤروشلرينه باخماياراق، مودئرنيته هئچ بير زامان دَييشمز و ثابيت بير اولقو دئييلدير. مودئرنيته نين ديناميکليگي، حرکتليليگي دايما اونون موختليف يؤنلريني بير- بيري ايله چارپيشان دوروما گتيرميشدير. هر زامان مودئرنيته نين موختليف عنصورلري و آيرينتيلاري آراسيندا تضاد و چارپيشما مؤوجود اولموشدور. سيياسته قارشي ايقتيصاد، تئکنيک ذکايا قارشي کولتور و بو کيمي تضادلار و قارشيدورمالار مودئرنيته نين اؤزلليگيني و ايچ ديناميگيني اولوشدورموشدور. بو گون "پوستمودئرن" اولاراق بيلينن حاديثه نين بؤيوک بير بؤلومو ايلک دفعه  کولتورده مودئرنيته يه قارشي عوصيان و اعتيراضدان دوغموشدور. 

                 شوبهه سيز کي، بو گون مؤوجود اولان مودئرن توپلوم وئبئرين زامانيندا مؤوجود دئييلدي. حتّی داها ايره لييه گئديب بئله بير مولاحيظه ده بولونماق مومکوندور کي، کئچميشلرده تصوور ائديلديگي کيمي، مودئرنيته آنجاق غرب توپلوملاريني احتيوا ائتمه مکده دير. گيدئنز بئله بير سوال سوروشور: مودئرنيته ني سادجه بير غرب فئنومئني کیمی گؤرمک مومکونمو؟ البتته مودئرنيته غرب گئرچگي نين اوصوللاريندان بيريدير. گليشمه يه، يئنيليگه دايما آچيق اولماق مودئرنيته نين ايچ ديناميگيني تشکيل ائدير. بو اوزدن ده هر آن يئني اؤزلليک، يئني دوغوش و يئني اولوشوم بکله مک گرَکير. اؤنملي باشقا بير سورو بودور کي، صنايعلشمه نين ديناميزمي نئجه دَيَرلنديريليب يؤنلنديريلدي؟ صنايعلشميش حيات نؤوعونون دونيادا يايقينلاشماسي اونون گوجلنمه سي نين و گئنيشله مه سي نين دليليدير. آيريجا، صنايعلشمه بو پلانئتده کي  حيات اوچون تهديد اولوشدورور. بو آشامادا صنايعلشمه اؤز محدودييتلري ايله قارشي- قارشييا گلير. بو سورج ايچينده البتته کي، مودئرنيته نين بعضي اؤزلليکلري ده ديشلانا بيلر. آنجاق بو پروسئس بيزي "مودئرنيته اؤته سي"نه و يا "پوستمودئرنيته"يه يؤنلنديره جکمي؟ بو، ائله بير سوالدير کي، هله اونا جاواب وئرمک مومکون دئييلدير. 

   

‏17‏/11‏/2007

 

Güntay Gəncalp

 

Modernitənin doğuşu və gəlişmə sürəci

 

Modern termini daha öncəki əsrlərdə dağınıq olaraq tələffüz edilsə XVII əsrdən etibarən Avropa aydınlarının düşüncəsini məşğul etməyə başlamışdır. Bu zaman modern qavramının ən gözdə olan mənası “yayqın”, “cari”, “müasir qaynaqlı bir görüş və davranış” olaraq anlaşılırdı. Modernitə bir tərəfdən inkar, digər tərəfdən qəbul etdiyi dəyərlərlə irtibatda olmuşdur. Bu üzdən də modernitə qavramı müxtəlif zamanlarda fərqli mənalarda təzahür edir. Nəyin inkar və nəyin qəbul edildiyinə görə, modernitənin də anlamı dəyişməkdədir. Örnəyin V əsrdə Avqustin latınca olan modernus sözünü bir tərəfdən küfrün, şirkin, mürtədliyin inkarı və digər tərəfdən də yeni xristianlıq əsrinə açılan qapı kimi izah etmişdi.1 Bir halda ki, Rönesans əsrinin düşünürləri klasik anlamda hümanizm anlayışını xristianlıqla birləşdirərək “əski” ilə “yeni” və “modern” dövlətlər və toplumlar arasındakı fərqi önə çəkmək istəyirdilər. Aydınlanma çağı olaraq bilinən XVIII əsrin aydınları sadəcə “orta” sözünü “əski” ilə “yeni” arasında yerləşdirməklə yetinmədilər, həm də ciddi bir şəkildə modern qavramını “burada” və “bu an” qavramları ilə sıxca əlaqələndirdilər. Modernitəyə bu şəkildə yanaşmaq ona yeni bir dialektik anlam qazandırdı. Bu arada XVIII əsrdə Dekartın riyaziyata və təbii elmlərə olan inancı dolayısıyla onu modern fəlsəfənin atası adlandırmışlar. Bu dönəmdən etibarən modern toplum oluşmağa başlamışdır. XIX və XX əsrlər bu sürəcin sonucu olaraq gerçəkləşdi. XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində “modernizm” termini uluslararası şeir, hekayə, pies, musiqi, film, rəssamlıq, memarlıq kimi sahələrdə özünə geniş yer etdi. XX əsrin axışı içində bu proses daha da dərinləşib və həyatın bütün sahələrini içərdi. Modernitə dışyayılım (extensionality) və içyayılımı (intensionality) ilə böyük dəyişikliklərə səbəb olmuşdur. Dışyayılım uluslararası və qlobal miqyasda gerçəkləşərkən, içyayılım fərdin özəl həyatında baş verirdi.  XVIII əsrdə modern qavramı qalxınma, elmdə, teknolojidə və sənayeləşmədə yenilik anlamında idi. Ancaq XIX əsrdə bu qavram sənətdə və ixtiralarda girişimçiliyə və estetik buluntulara meylləndi. Estetik modernitə gələnəklərə qarşı qəti etiraza başladı. XVIII əsrdə aydınlanma filosofları tərəfindən nəzərdə tutulan modernitə dəqiq bilimlərin inkişafından, əxlaqın və evrənsəl hüququn gəlişməsindən ibarət idi. Həm də bu projenin amacı insanın əqli imkanlarına dini qurumlar tərəfindən vurulmuş zincirləri qırmaq idi.  Bu dönəmin filosofları birikmiş modern kültürün olanaqlarından faydalanaraq gündəlik həyatı daha da estetik duruma qovuşdurmaq istəyirdilər. Bu da əqli imkanların insan həyatına geniş müdaxiləsi ilə mümkün olurdu. Estetik modernitənin öldüyünü iddia edənlərə Habemas gülərək belə bir sual soruşur: Kültür planındakı zaval və çöküş modernitədən vidalaşıb postmodernitəyə keçiş anlamındamı? Modernitənin önəm verdiyi mövzulardan biri də dil olmuşdur. Modernitənin dil konusu Derida kimi postmodernistlər tərəfindən də ciddiyə alınmışdır. Sartrdan, Haydegerdən, Husserldən və digər fenomenolojist filosoflardan təsirlənən Derida daha çox postmodernist dil filosofu kimi tanınmaqdadır. Derida özəlliklə böyük dilçi Sosordan çox etkilənmişdir. Deridaya görə, Qərb fəlsəfəsi həm də səsmərkəzli (phonocentrist) fəlsəfədir. Derida belə hesab edir ki, söylənim və ifadə yazıdan daha güclü olaraq məna ilə irtibat qura bilir.

Siyasi plandakı modernitə dünyanın liberal dəyərlər əsasında yenidən şəkillənməsi olaraq alqılanmışdır. Liberalizm 3 istiqamətdə bir bütün olaraq ortaya çıxmışdır: 1. İqtisadi liberalizm (azad bazar iqtisadiyatı). 2. Siyasi liberalizm (demokrasi və siyasi pluralizm). 3. Düşüncə azadlığı. Daha əski durumu ilə əsaslı şəkildə fərqlənmiş olan Qərb toplumları modernitənin doğub gəlişdiyi ortama dönüşdülər. Bu axımlar modernitənin coğrafi sınırlarını müəyyən edirdi.Modernizasion və modernləşdirmək qərbləşməklə eyni anlama gəldi.

                 Beləliklə XVIII əsrdən başlayaraq modern toplum Qərb ölkələri uluslarının özəllikləri kimi təzahür etdi. Modern toplum, sənayeləşmiş və elmi xüsusiyata sahib oldu. Bu toplumların siyasi biçimi “dövlət-millət” və ya milli dövlətlər idi. Bu dövlətlər leqallıqlarını dəyişik toplumsal siniflərdən və quruluşlardan alırdı. Modern toplumda iqtisadiyat və iqtisadi gəlişmə çox önəm daşımaqda idi. Bu toplumlarda yayqın olan zehni məşğuliyət və fəlsəfi axımlar rasionalizm və praqmatizmdən ibarət idi. Bu sürəc içində modernitə, sadəcə öz keçmişini inkar etmir, həm də özünü dərk edib zamanla ayaqlaşa bilməyən kültürləri də rədd edirdi. Modernitə tarixin inkarı deyildir. Modernitəni bu şəkildə anlayanlar yanılırlar.Modernitə daima dəyişim və transformasionda olan bir kimlikdir. Yəni içində bulunduğu anı dərk edib daha irəliyə getmək istər. Daha irəliyə getmək üçün də “indiliyi” daha dərinliyi ilə anlamağa çalışar. Modernitə “indiliyi” dərk edib, onu tarixiləşdirməklə kimlik qazanır. Lakin bu da doğrudur ki, modernitə keçmişin ona faydalı olacağına, keçmişdən ibrət dərsi alacağına inanmaz. Modernitənin yönəlişi daima gələcəyə doğrudur. Digər toplumlarla müqayisədə modern toplumlar hər növ təşəbbüskarlığa, yeniliyə və yaradıcılığa açıq olmuşdur. Belə bir iddiada bulunmaq mümkündür ki, modern toplum “yeni gələnəyi” kəşf etmişdir. Yəni dəyişim və transformasion modern toplumda bir gələnək halına gəlir. Bütün gələnəklər dışlanır və dəyişim özü bir gələnək oluşdurur. Yəni daimi gəlişmə və devingənlik (hərəkətlilik) modernitənin qaçınılmaz özəlliyidir.

                 Modernitə başqa bir anlamı ilə sənayeləşmiş modern toplum olaraq da bilinməkdədir. Bu mövzuyla ilgili ən yaxşı dəyərləndirmələri XIX əsdə Hegel, Marks, Veber və Dürkhaym kimi filosofların və nəzriyəçilərin əsərlərində görmək mümkündür. Onların bir çox təhlilləri günümüz üçün keçərliliklərini qorumaqdadır. Hətta dövlət sosializminin dünyanın bir çox yerlərində məğlubiyətə uğramasına baxmayaraq, Marksın təhlilləri öz etibarını qorumaqdadır. Ancaq iqtisadiyatın qloballaşması, milli dövlətlərin zavalı, böyük köçlər və mühacirətlər kimi önəmli hadisələr səbəb oldu ki, bəzi mütəfəkkirlər artıq modernitə dönəminin bitdiyini duyursunlar. Cefri Barakloq “müasir tarix”i “modern tarix”dən fərqli olaraq yozdu. Bir qisim isə daha irəliyə gedərək “postmodern” dönəmin başladığını iddia etdilər. Bu iddiaların heç biri qəbul ediləcək deyildi. Demək olar ki, işarə edilən bütün cərəyanların kökü klasik modernitədə bulunmaqdadır. Budler, Nitche və Burkhart kimi düşünürlər daha öncədən öz əsrlərində mövcud olan bu kimi təmayüllər haqqında fikirlərini söyləmişdilər. Nitche´nin fəlsəfəsindəki “son insan” örnəyində “postmodern” insanın çətinlikləri, sıxıntıları, təzadları daha öncədən təcrübə edilmişdir.

                 Bəzi bilim adamlarının görüşlərinə baxmayaraq, modernitə heç bir zaman dəyişməz və sabit bir olqu deyildir. Modernitənin dinamikliyi, hərəkətliliyi daima onun müxtəlif yönlərini bir-biri ilə çarpışan duruma gətirmişdir. Hər zaman modernitənin müxtəlif ünsürləri və ayrıntıları arasında təzad və çarpışma mövcud olmuşdur. Siyasətə qarşı iqtisad, teknik zəkaya qarşı kültür və bu kimi təzadlar və qarşıdurmalar modernitənin özəlliyini və iç dinamiyini oluşdurmuşdur. Bu gün “postmodern” olaraq bilinən hadisənin böyük bir bölümü ilk dəfə kültürdə modernitəyə qarşı üsyan və etirazdan doğmuşdur.

                 Şübhəsiz ki, bu gün mövcud olan modern toplum Veberin zamanında mövcud deyildi. Hətta daha irəliyə gedib belə bir mülahizədə bulunmaq mümkündür ki, keçmişlərdə təsəvvür edildiyi kimi, modernitə ancaq Qərb toplumlarını ehtiva etməməkdədir. Gidenz belə bir sual soruşur: Modernitəni sadəcə bir Qərb fenomeni kimi görmək mümkünmü? Əlbəttə modernitə Qərb gerçəyinin üsullarından biridir. Gəlişməyə, yeniliyə daima açıq olmaq modernitənin iç dinamiyini təşkil edir. Bu üzdən də hər an yeni özəllik, yeni doğuş və yeni oluşum bəkləmək gərəkir. Önəmli başqa bir soru budur ki, sənayeləşmənin dinamizmi necə dəyərləndirilib yönləndirildi? Sənayeləşmiş həyat növünün dünyada yayqınlaşması onun güclənməsinin və genişləməsinin dəlilidir. Ayrıca, sənayeləşmə bu planetdəki həyat üçün təhdid oluşdurur. Bu aşamada sənayeləşmə öz məhdudiyətləri ilə qarşı-qarşıya gəlir. Bu sürəc içində əlbəttə ki, modernitənin bəzi özəllikləri də dışlana bilər. Ancaq bu proses bizi “modernitə ötəsi”nə və ya “postmodernitə”yə yönləndirəcəkmi? Bu, elə bir sualdır ki, hələ ona cavab vermək mümkün deyildir.

 



1 Krishan Kumar, “Modernity anda is conseptual uses”, in K. Kumar, The Rise of Modern Society, (Oxford: Blackwel, 1989)

1 Krishan Kumar, “Modernity anda is conseptual uses”, in K. Kumar, The Rise of Modern Society, (Oxford: Blackwel, 1989)