پئتئر اوسبورنه

Peter Osborne

   چئويرَن: گونتاي گنجآلپ 

   

مودئرنيته ندير؟

Modernitə nədir?

 

                  مودئرنيته "مودئرن" اؤزلليک، بير نؤوع "مودئرن" تجروبه و "مودئرن" دؤنمدن عيبارتدير. مودئرنيته ايدئياسي يئنيليکچيليکدن و "اينديکي زامانين" کئچميش زامانلا حسابلاشيب، بللي اولمايان گله جگه دوغرو يؤنه ليشيندن يوغرولموشدور. داها گئنيش آنلامي ايله مودئرنيته ايدئياسي يئنيليک، ايختيراع، گيريشيمچيليک، ياراديجيليق، اؤنجولوک، ايره ليله یيش، قالخينما، ذؤوق و سليقه قاوراملاريني دا احتيوا ائتمکده دير. بو آچيدان باخيلديغيندا مودئرنيته اسکيچيليگين، اسکيليگين، گئريجيليگين، دورغونلوغون، ذؤوقسوزلوگون، گلنَکلرين تام قارشيتيدير، ضيدديدير. مودئرنيته اسکيليگي تاريخه بوراخار، اونو اينديکي زامانا داشيمانين علئيهينه چيخار. بوتون بونلاري نظره آلاراق مودئرنيته ني "تاريخي اينديکي زامان بيلگيسي نين ياپيسي(ساختاری)"  اولاراق تانيملاماق مومکوندور. 

                 مودئرنيته قاورامي نين تاريخي کؤکونو شارل بودلئرين (1845) فرانسيز رسسام کونستانتين گويز حاققيندا يازديغي "مودئرن حياتين رسسامي" مقاله سينده بولماق اولار. بو مقاله ده "مودئرنيته" قاورامي "بوتونو ايله يئني سبک و سليقه"ني ايچرمکده، "کئچيجي، حرکتلي، شرطلي، غئيري- ثابيت" بير فئنومن اولاراق تانيديلماقدادير. مودئرنيته يه ژانوس ساياغي بير صورت ده تانينميشدير. ژانوس ايکي اوزو اولان اسکي روما تانريلاريندان بيري ايدي. او، بير اوزو ايله گله جگه، ديگر اوزو ايله ده کئچميشه باخيردي. ولتئر بئنيامين´ين 892- 1940) 1) تعبيرينه گؤره، "يئني" قاورامي خاص بير دَيَردَن قوپدوغو زامان "دايما بنزر" آنلامدان عيبارت اولموشدور. بو اوزدن بو شکيلده سؤيله مک مومکوندور کي، مودئرنيته کئچميش زامانين اينديکي زاماندا دستکله ديگي هر شئيه قارشي چيخان بير پروژه دير. 

                 مودئرنيته هم ده ائستئتيک بير مؤوضوعدور. داها دوغروسو مودئرن فلسفه ده اونو ائستئتيک جرگه ده گؤرمکده ديرلر. ائستئتيکا، ايلک دفعه  راسيوناليست آلمان فيلسوف آلئکساندر قوتليب بومقارتون طرفيندن تلففوظ ائديلميشدير. ائستئتیکا صنعتده، ادبيياتدا، فلسفه ده، سوسيال ايليشکيلرده ذؤوق، سليقه، اينجه ليک آرايان فلسفه نين بير ساحه سيدير. بومقارتونون شعر اوزرينه دوشونجه لر آدلي ريساله سينده ايکي قاوراملا باغلی بیلگی وئریلمیشدیر:  "Aestheta" ، يعني "گؤزلمله نَرَک (موشاهيده ائديلَرَک) ايدراک ائديلن" و "noeta"، يعني "تانينميش، بيلينميش مؤوضوعلار". بومقارتونا گؤره، گؤزلليک يوکسک اينسان کامالي نين دويغولار شکلينده تظاهوروندن باشقا بير شئي دئييلدير. بير چوخ فيلوسوفلارين موشاهيده سينه گؤره عملي ائستئتيکا چين اؤلکه سینده مؤوجود اولموشدور. مودئرنيته زامان و مکان کونوسوندا خوصوصي تجروبه بيريکيمينه صاحيبدير. آنجاق مودئرنيته نين تاريخي اؤلچوسو ده مؤوجوددور. يعني زاماني آنجاق تاريخي بير آندا و بير توپلوم اؤرنه یينده تجروبه ائتمه مسئله سي مودئرنيته يه سوسيولوژيک بير اولقو اولاراق کولتورَل بويوت (بُعد) قازانديرير. سوسيولوژيک قاورام اولاراق مودئرنيته، صنايعلشمه، سئکولاريزم، بروکراسي و شهر حياتي ايله سيخ ايليشکيده دير. فرانسيز سوسيولوق ائميل دورکهايم´ا (1858-1917) گؤره، مودئرنيته "مئکانيک دايانيشما(همیاری)"دان "اورقانيک دايانيشما"يا دوغرو حرکتليليکدير. مئکانيک دايانيشمادا اينسانلار قبيله، طايفا کيمليگي اساسيندا يارديملاشيرلار. ميللتلشمه سورَجيني باشا چاتديرماميش بير چوخ توپلوملاردا بو گونده بو نؤوع دايانيشمانين اؤرنکلرينه راستلانماقدادير. اورقانيک دايانيشمادا ايختيصاص کيمليگي اساسيندا يارديملاشما اورتايا چيخير. مودئرن ميللت اولمانين اؤزلليکلريندن بيري ده بودور. صنايعلشمه اينسانلارا ايختيصاص قازانديرير و فردين توپلومداکي يئري، گرَکليليگي و دَيَري اونون قبيله منسويييتينه گؤره دئييل، بيلگيسينه، ايختيصاصينا گؤره معين ائديلير. مودئرنيته نين ايقتيصادي و سوسيولوژي پلاندا گتيرديگي يئني اينسان تيپي ايختيصاصي اولان ائييتيلميش فرددير. آلمان سوسيولوق فئردينان تونيز´ه گؤره ايسه، مودئرنيته شخصين "جمعيت" ايچينده مؤوجود اولان علاقه لرينين "توپلوم" ايچينده فردي موناسيبتلره دؤنوشمه سيدير. جمعييتچيليکدن کناردا قالما ايمکانيني مودئرنيته فرده تانيميشدير. ماکس  وئبر ايسه مودئرنيته ني راسيوناللاشما سورجي و دئميستيفيکاسيون (اساتيرلردن آرينما) پروسئسي اولاراق آنلادير. کارل مارکس´ا گؤره ايسه، مودئرنيته بيريکميش سرمايه نين اورتايا قويدوغو ديناميکليگين اورونودور. 

  مودئرن و مودئرنيته قاوراملاري نين اورتايا چيخماسي و گليشمه سي آچيسيندان 5 آشاماني تثبيت ائتمک مومکوندور: 

  1. لاتينجا بير تئرمين اولان مودئرنوس اسکي ايله يئني نين، عهدي عتيقله  عهدي جديدين سينيرلاريني بيلمک، اينديکي زامانلا "کئچميش" زامانين فرقينه وارماق اوچون کوللانيليردي. "اينديکي" زاماندان "يئني" بير تانيم (تعریف) اورتايا قويان بو قاورام "اسکيچيلر" و "يئنيليکچيلر" آراسينداکي چليشکيني (تضاددي) ايفشا ائتدي. بو قاورام 12- جی عصرين ايکينجي ياريسيندان رؤنئسانسين باشلانقيجينا قدر اولان زاماني اورتا چاغ اولاراق بليرله دي.  

  2. قاوراملار اوزرينه گئنيش و درين تحليل 15- جی عصرده يئني دؤنمين باشلاماسي ايله اورتايا چيخميشدير. بو ايضاحلار اؤزلليکله "رؤنئسانس" و "رئفورماسيون" کيمي تئرمينلر اوزَرينه يوکلندي. داها سونراکي آشامادا بو گون آرتيق غربده تاريخه گؤمولموش اولان "اورتا چاغ" تئرميني ايدي. اسکي يونان و روما کولتورونون شيرک (تانرييا شريک قاتما) اؤزلليگيني آچيقلاماق اوچون "عهدي عتيق" آنلاييشي دوغدو. بو سورج ايچينده اورتا چاغي ديشلاما نتيجه سينده اسکي چاغ و مودئرن دؤنم آراسيندا ايرتيباط قورولدو. چونکو رؤنئسانس، اؤزلليکله اسکي يونان کولتورونه چوخ اؤنم وئريردي. بو دؤنمده "مودئرن"  قاورامي "اورتا چاغ"  قارشيتي، ضيددي اولاراق تلففوظ ائديلير و آنتيک چاغ دَيَرلرينه خوشگؤرو ايله ياناشماغا باشلايير. حتّی آنتيک چاغين بير چوخ دَيَرلريني تقليد ائتمک رؤنئسانسين اؤزلليکلريندن ساييلير.

3. اوچونجو مرحله 16- جی عصردن باشلاياراق 17- جی عصرين سونونا قدر داوام ائتدي. تاريخي دئويرلري ايضاح ائدن تئرمينلر کيمي، رؤنئسانس و رئفورماسيون تئرمينلري نين ميسسيونلاري آرتيق بيتميشدي. يئني آشامانين دوغوشو اوچون فرقلي توپلومسال و تاريخي اورتام يارانميشدي. بو دؤنمده مودئرنوس تئرمينينده گيزلنميش اولان يئنيليک، ايختيراع، گيريشيمچيليک کيمي قاوراملار "اينديليک" آنلاميندا ايفاده ائديلميشدير. رؤنئسانس، ديني اينانجلارين حاکيمييتيني اورتادان قالديراراق آنتيک چاغين عقلي چاليشمالاريني برپا ائتمک ايستر. بو چاغ ايسه گؤروشلرين کيتابلاشماسيني اؤنه سورموشدو. کيتابلاشما سورجي بو دؤنمه عايد بير اؤزلليکدير. 

4. دؤردونجو دؤنم آيدينلانما آشاماسي اولاراق بيلينمکده دير. آيدينلانما آشاماسي ايکي اؤنملي خوصوصيياتي ايله بيلينير: 

  آ. خريستيانليغين او دونيا، عيسی نين يئنيدن دؤنه جگي اينانجيني اورتادان قالديرير.  

  ب. "يئني دونيا"نين اينسانلاري اوچون بيلگيني اؤنرَر. دينين جنّت تلقينلريني اورتادان قالديراراق "امک"  و "عئلم"ي بو دونيادا ياراديلاجاق جنّتين فاکتورلاري کيمي اؤنه سورَر.  

  مودئرنيته، تاريخي زامان حاققيندا يئني بيلگي اولاراق اورتايا چيخميشدير. بو جريانلار 18- جی عصرين سونلارينداکی صنايعلشمه و بؤيوک فرانسا اينقيلابي ايله داها دا سورعتله نير. بو پروسئس ايچينده بعضي تاريخي تئرمينلر اورتايا چيخدي. "دئوريم"، "گليشمه"، "قالخينما"، "بؤحران"، "زامانين روحو"،  "چاغ" و "تاريخ" کيمي تئرمينلر بو دؤنمده يئني آنلام داشيديلار. بئله ليکله "مودئرن" قاورامي سادجه اورتا چاغين ضيددي کيمي بسيط بير آنلام داشيماميش، عومومييتله بوتون گلنکلره قارشي چخميشدير. آيريجا، مودئرنيته نين اوزَرينه ياپيلان تعريفلر کئچيجي اولموشدور. مودئرنيته اوزَرينه هر آن يئني تعريفلر ائديله بيلر. بللي اولمايان گله جگين اؤز مودئرنيته آنلامي اولاجاقدير.  

5. اينديکي زاماني اينجله مک اوچون بو مرحله ني ده آرتيرماق لازيمدير. بو مرحله ده مودئرنيته نين زامانا اويغونلوغوندا پارادوکس اورتايا چيخير. بو آشاما اصلینده ايکينجي دونيا ساواشيندان سونرا گؤرونموشدور. بو دؤنمده "مودئرن" قاورامي "موطلق اينديليک" منطيقيني بير آز يومشالديب، اينديليکده حوضور و گووَن يارادا بيله جک کئچميشه آچيلماغا باشلاميشدير.  

  ايندي ايسه مودئرنيته اؤز کئچميشينده يالنيزلاشميشدير. "اسکي ايله مودئرن آراسينداکي ساواش" يئريني "مودئرنله چاغداشلار (موعاصيرلر) آراسينداکي ساواشا" بوراخميشدير. چاغداشلار "پوستمودئرن"  آدي ايله مئيدانا گلميشلر. آنجاق پوستمودئرن اولماق، اصلینده مودئرن قالماقدان باشقا بير شئي دئييلدير. داها دوغروسو پوستمودئرن مودئرنيته ني گوجلنديرميشدير، ضعيفلتمه ميشدير. پوستمودئرن، مودئرنين اؤنه سوردويو چاغين گئريسينده قالماماق، اؤنونده اولماق گؤروشونو ساوونموشدور. بو اوزدن ده فرانتس ليوتار بئله بير سوال سوروشور: "پوستمودئرن ندير؟ شوبهه سيز کي، پوستمودئرن مودئرنين بير پارچاسيدير. بير اثرين مودئرن اولاراق قالا بيلمه سي اوچون اؤنجه پوستمودئرن اولماسي گرَکير. بو اوزدن ده مودئرنيزم هله سونا چاتماميش بير پروژه دير. بو سورج بو شکيلده داوام ائده جکدير."

  بئله ليکله تاريخي مرحله لري صينيفلنديرمک آچيسيندان مودئرنيته ايکي رول ايفا ائتمکده دير: 1. بير چاغين موعاصير اولماسيني، اونون صينيفلنديگي دؤنمه عآيد ائدير. 2. بو موعاصيرليک يئني کئيفييتي ايله فرقله نير و اينديکي زاماني ان ياخين کئچميش زاماندان آييرير. بو ايکي دوروم مودئرنيته نين ديالئکتيکاسيني اولوشدورور. بو ديالئکتيک سورج مودئرنيته نين داوامليليغينا، گوجلولوگونه سبب اولور.  

  هابئرماس کيمي بير چوخ يوزومچولار "مودئرنيته"ني آيدينلانما سورجي نين بيتمه ميش بير پروژه سي اولاراق دَيَرلنديريرلر. بو تحليللر چرچيوه سينده ايکينجي دونيا ساواشيندان سونرا آمئريکا بيرلشيک دؤولتلرينده "مودئرنيزاسيون" قاورامي گئنيش ميقياسدا تلففوظ ائديلمه يه باشلادي. بو دا بورژوازي نين داها سورعتلي شکيلده بؤيومه سي حسابينا ايدي.  

                 ساوئتلر بيرليگي داغيلديقدان سونرا شرقي آوروپا اؤلکه لرينده ده "مودئرنيته" ايله ايلگيلي چوخ بسيط تحليللر اورتايا آتيلدي. بو دا اونو گؤسترير کي، گئرچکدن ده مودئرنيته بير باشا غربي آوروپانين ايقتيصادي، سياسي و مدني حياتي ايله سيخ علاقه لي اولان بير اولقودور. چونکو مودئرنيته قاورامي کئچيجيليگي و زامانا اويغونلوغو ايفاده ائتسه ده، اونون ان گليشميش شکلي آنجاق اؤن شرطلر و جوغرافي زمينلر اوزَرينده گئرچکلشدي. يعني ايمپئرياليست دؤولتلرين غربي آوروپادا مئيدانا گليشي و بونونلا برابر دنيزچيليگين بؤيومه سي و سؤمورگه اؤلکه لره آچيلما آوروپا مدنييتيني فرقللنديردي. سورعتله اورتايا چيخان بو فرقلي مدنييت مودئرنيته نين دوغوشونا و گليشمه سينه شرايط ياراديردي.  

   

 

Peter Osborne

Çevirən: Güntay Gəncalp

 

Modernitə nədir?

Modernitə “modern” özəllik, bir növ “modern” təcrübə və “modern” dönəmdən ibarətdir. Modernitə ideyası yenilikçilikdən və “indiki zamanın” keçmiş zamanla hesablaşıb, bəlli olmayan gələcəyə doğru yönəlişindən yoğrulmuşdur. Daha geniş anlamı ilə modernitə ideyası yenilik, ixtira, girişimçilik, yaradıcılıq, öncülük, irəliləyiş, qalxınma, zövq və səliqə qavramlarını da ehtiva etməkdədir. Bu açıdan baxıldığında modernitə əskiçiliyin, əskiliyin, gericiliyin, durğunluğun, zövqsüzlüyün, gələnəklərin tam qarşıtıdır, ziddidir. Modernitə əskiliyi tarixə buraxar, onu indiki zamana daşımanın əleyhinə çıxar. Bütün bunları nəzərə alaraq modernitəni “tarixi indiki zaman bilgisinin yapısı” olaraq tanımlamaq mümkündür.

Modernitə qavramının tarixi kökünü Şarl Budlerin (1845) fransız rəssam Konstantin Guyz haqqında yazdığı “Modern həyatın rəssamı” məqaləsində bulmaq olar. Bu məqalədə “modernitə” qavramı “bütünü ilə yeni səbk və səliqə”ni içərməkdə, “keçici, hərəkətli, şərtli, qeyri-sabit” bir fenomən olaraq tanıdılmaqdadır. Modernitəyə Janus sayağı bir surət də tanınmışdır. Janus iki üzü olan əski Roma tanrılarından biri idi. O, bir üzü ilə gələcəyə, digər üzü ilə də keçmişə baxırdı. Wolter Beniamin´in (1892- 1940) təbirinə görə, “yeni” qavramı xas bir dəyərdən qopduğu zaman “daima bənzər” anlamdan ibarət olmuşdur. Bu üzdən bu şəkildə söyləmək mümkündür ki, modernitə keçmiş zamanın indiki zamanda dəstəklədiyi hər şeyə qarşı çıxan bir projədir.

Modernitə həm də estetik bir mövzudur. Daha doğrusu modern fəlsəfədə onu estetik cərgədə görməkdədirlər. Estetika, ilk dəfə rasionalist alman filosof Aleksandr Qotlib Bumqarton tərəfindən tələffüz edilmişdir. Estetika sənətdə, ədəbiyatda, fəlsəfədə, sosial ilişkilərdə zövq, səliqə, incəlik arayan fəlsəfənin bir sahəsidir. Bumqartonun şeir üzərinə düşüncələr adlı risaləsində iki qavramla bağlı bilgi verilmişdir: “Aestheta”, yəni “gözləmlənərək (müşahidə edilərək) idrak edilən” və “noeta”, yəni “tanınmış, bilinmiş mövzular”. Bumqartona görə, gözəllik yüksək insan kamalının duyğular şəklində təzahüründən başqa bir şey deyildir. Bir çox filosofların müşahidəsinə görə əməli estetika Çində mövcud olmuşdur. Modernitə zaman və məkan konusunda xüsusi təcrübə birikiminə sahibdir. Ancaq modernitənin tarixi ölçüsü də mövcuddur. Yəni zamanı ancaq tarixi bir anda və bir toplum örnəyində təcrübə etmə məsələsi modernitəyə sosiolojik bir olqu olaraq kültürəl boyut qazandırır. Sosiolojik qavram olaraq modernitə, sənayeləşmə, sekularizm, brokrasi və şəhər həyatı ilə sıx ilişkidədir. Fransız sosioloq Emil Dürkhaym´a (1858-1917) görə, modernitə “mexanik dayanışma”dan “orqanik dayanışma”ya doğru hərəkətlilikdir. Mexanik dayanışmada insanlar qəbilə, tayfa kimliyi əsasında yardımlaşırlar. Millətləşmə sürəcini başa çatdırmamış bir çox toplumlarda bu gündə bu növ dayanışmanın örnəklərinə rastlanmaqdadır. Orqanik dayanışmada ixtisas kimliyi əsasında yardımlaşma ortaya çıxır. Modern millət olmanın özəlliklərindən biri də budur. Sənayeləşmə insanlara ixtisas qazandırır və fərdin toplumdakı yeri, gərəkliliyi və dəyəri onun qəbilə mənsubiyətinə görə deyil, bilgisinə, ixtisasına görə müəyyən edilir. Modernitənin iqtisadi və sosioloji planda gətirdiyi yeni insan tipi ixtisası olan eyitilmiş fərddir. Alman sosioloq Ferdinan Toniz´ə görə isə, modernitə şəxsin “cəmiyyət” içində mövcud olan əlaqələrinin “toplum” içində fərdi münasibətlərə dönüşməsidir. Cəmiyətçilikdən kənardaqalma imkanını modernitə fərdə tanımışdır. Maks Weber isə modernitəni rasionallaşma sürəci və demistifikasion (əsatirlərdən arınma) prosesi olaraq anladır. Karl Marks´a görə isə, modernitə birikmiş sərmayənin ortaya qoyduğu dinamikliyin ürünüdür.

Modern və modernitə qavramlarının ortaya çıxması və gəlişməsi açısından 5 aşamanı təsbit etmək mümkündür:

1. Latınca bir termin olan modernus əski ilə yeninin, əhdi-ətiqlə (əski çağla) əhdi-cədidin (yeni çağ) sınırlarını bilmək, indiki zamanla “keçmiş” zamanın fərqinə varmaq üçün kullanılırdı. “indiki” zamandan “yeni” bir tanım ortaya qoyan bu qavram “əskiçilər” və “yenilikçilər” arasındakı çəlişkini (təzaddı) ifşa etdi. Bu qavram XII əsrin ikinci yarısından rönesansın başlanqıcına qədər olan zamanı orta çağ olaraq bəlirlədi.

2. Qavramlar üzərinə geniş və dərin təhlil XV əsrdə yeni dönəmin başlaması ilə ortaya çıxmışdır. Bu izahlar özəlliklə “rönesans” və “reformasion” kimi terminlər üzərinə yükləndi. Daha sonrakı aşamada bu gün artıq Qərbdə tarixə gömülmüş olan “orta çağ” termini idi. Əski Yunan və Roma kültürünün şirk (Tanrıya şərik qatma) özəlliyini açıqlamaq üçün “əhdi ətiq” anlayışı doğdu. Bu sürəc içində orta çağı dışlama nəticəsində əski çağ və modern dönəm arasında irtibat quruldu. Çünkü rönesans, özəlliklə əski Yunan kültürünə çox önəm verirdi. Bu dönəmdə “modern” qavramı “orta çağ” qarşıtı, ziddi olaraq tələffüz edilir və antik çağ dəyərlərinə xoşgörü ilə yanaşmağa başlayır. Hətta antik çağın bir çox dəyərlərini təqlid etmək rönesansın özəlliklərindən sayılır.

3. Üçüncü mərhələ XVI əsrdən başlayaraq XVII əsrin sonuna qədər davam etdi. Tarixi devirləri izah edən terminlər kimi, rönesans və reformasion terminlərinin missionları artıq bitmişdi. Yeni aşamanın doğuşu üçün fərqli toplumsal və tarixi ortam yaranmışdı. Bu dönəmdə modernus terminində gizlənmiş olan yenilik, ixtira, girişimçilik kimi qavramlar “indilik” anlamında ifadə edilmişdir. Rönesans, dini inancların hakimiyətini ortadan qaldıraraq antik çağın əqli çalışmalarını bərpa etmək istər. Bu çağ isə görüşlərin kitablaşmasını  önə sürmüşdü. Kitablaşma sürəci bu dönəmə aid bir özəllikdir.

4. Dördüncü dönəm aydınlanma aşaması olaraq bilinməkdədir. Aydınlanma aşaması iki önəmli xüsusiyatı ilə bilinir:

a. Xristianlığın o dünya, İsanın yenidən dönəcəyi inancını ortadan qaldırır.

b. “Yeni dünya”nın insanları üçün bilgini önərər. Dinin cənnət təlqinlərini ortadan qaldıraraq “əmək” və “elm”i bu dünyada yaradılacaq cənnətin faktorları kimi önə sürər.

Modernitə, tarixi zaman haqqında yeni bilgi olaraq ortaya çıxmışdır. Bu cərəyanlar XVIII əsrin sonlarındakı sənayeləşmə və böyük fransa inqilabı ilə daha da sürətlənir. Bu proses içində bəzi tarixi terminlər ortaya çıxdı. “Devrim”, “gəlişmə”, “qalxınma”, “böhran”, “zamanın ruhu”, “çağ” və “tarix” kimi terminlər bu dönəmdə yeni anlam daşıdılar. Beləliklə “modern” qavramı sadəcə orta çağın ziddi kimi bəsit bir anlam daşımamış, ümumiyətlə bütün gələnəklərə qarşı çəxmışdır. Ayrıca, modernitənin üzərinə yapılan təriflər də keçici olmuşdur. Modernitə üzərinə hər an yeni təriflər edilə bilər. Bəlli olmayan gələcəyin öz modernitə anlamı olacaqdır.

5. İndiki zamanı incələmək üçün V mərhələni də artırmaq lazımdır. Bu mərhələdə modernitənin zamana uyğunluğunda paradoks ortaya çıxır. V aşama əslində İkinci Dünya Savaşından sonra görünmüşdür. Bu dönəmdə “modern” qavramı “mütləq indilik” məntiqini bir az yumşaldıb, indilikdə hüzur və güvən yarada biləcək keçmışə açılmağa başlamışdır.

İndi isə modernitə öz keçmişində yalnızlaşmışdır. “Əski ilə modern arasındakı savaş” yerini “modernlə çağdaşlar (müasirlər) arasındakı savaşa” buraxmışdır. Çağdaşlar “postmodern”  adı ilə meydana gəlmişlər. Ancaq postmodern olmaq, əslində modern qalmaqdan başqa bir şey deyildir. Daha doğrusu postmodern modernitəni gücləndirmişdir, zəiflətməmişdir. Postmodern, modernin önə sürdüyü çağın gerisində qalmamaq, önündə olmaq görüşünü savunmuşdur. Bu üzdən də Francois Lyotard belə bir sual soruşur: “postmodern nədir? Şübhəsiz ki, postmodern modernin bir parçasıdır. Bir əsərin modern olaraq qala bilməsi üçün öncə postmodern olması gərəkir. Bu üzdən də modernizm hələ sona çatmamış bir projedir. Bu sürəc bu şəkildə davam edəcəkdir.”

Beləliklə tarixi mərhələləri sinifləndirmək açısından modernitə iki rol ifa etməkdədir: 1. Bir çağın müasir olmasını, onun sinifləndiyi dönəmə aid edir. 2. Bu müasirlik yeni keyfiyəti ilə fərqlənir və indiki zamanı ən yaxın keçmiş zamandan ayırır. Bu iki durum modernitənin dialektikasını oluşdurur. Bu dialektik sürəc modernitənin davamlılığına, güclülüyünə səbəb olur.

Habermas kimi bir çox yozumçular “modernitə”ni aydınlanma sürəcinin bitməmiş bir projesi olaraq dəyərləndirirlər. Bu təhlillər çərçivəsində İkinci Dünya Savaşından sonra Amerika Birləşik Dövlətlərində “modernizasion” qavramı geniş miqyasda tələffüz edilməyə başladı. Bu da burjuazinin daha sürətli şəkildə böyüməsi hesabına idi.

Sovetlər Birliyi dağıldıqdan sonra Şərqi Avropa ölkələrində də “modernitə” ilə ilgili çox bəsit təhlillər ortaya atıldı. Bu da onu göstərir ki, gerçəkdən də modernitə bir başa Qərbi Avropanın iqtisadi, siyasi və mədəni həyatı ilə sıx əlaqəli olan bir olqudur. Çünkü modernitə qavramı keçiciliyi və zamana uyğunluğu ifadə etsə də, onun ən gəlişmiş şəkli ancaq ön şərtlər və coğrafi zəminlər üzərində gerçəkləşdi. Yəni imperialist dövlətlərin Qərbi Avropada meydana gəlişi və bununla bərabər dənizçiliyin böyüməsi və sömürgə ölkələrə açılma Avropa mədəniyətini fərqlləndirdi. Sürətlə ortaya çıxan bu fərqli mədəniyət modernitənin doğuşuna və gəlişməsinə şərait yaradırdı.