Sämäd Behrängi

     

Kiçik qara balıq

     

 

Çevirän: Güntay Gäncalp

 

 

       Çilä gecäsi idi. Qoca balıq dänizin dibindä on iki min nävä näticäsini ätrafına yığıb nağıl deyirdi:

      “Biri vard idi, biri yox idi. Bir kiçik qara balıq var idi. Bu qaraca balıq anası ilä bir yerdä kiçik bir arxda yaşayırdı. Arxın suyu sal qayalardan çıxıb däränin därinliyinä axırdı.

       Kiçik qara balığın vä anasının evciyi xäzälärin altında bir qara daşın arxasında yerläşmişdi.Gecälär ana bala bir yerdä xäzälärin altında yatırdılar. Qaraca qara balıq ayı evlärinin içindä görmäk istäyirdi. Ancaq bu arzusuna çata bilmirdi. Kiçik qara balıq ayı evlärinin içindä görmä häsräti ilä yanıb yaxılırdı. Ana bala sähärdän axşama qädär bir birinin arxasınca dolanır vä bäzän dä başqa balıqlara qatılıb kiçik bir yerdä gäzişirdilär.

       Kiçik qara balıq anasının biricik evladı idi. Çünkü on min toxumdan yalnız kiçik qara balıq sağlam dünyaya gälmişdi.

       Bir neçä gün idi kiçik qara balıq dalğın, fikirli görünür vä çox az danışırdı. Meylsizcä o yan bu yana gedir, çox vaxtlar da anasından geri qalırdı.

       Ana fikirläşirdi: “Balasının näsä bir xästäliyi var ki, tezliklä käçär gädär.” Sän demä kiçik qara balığın därdi başqa imiş! Bir gün sähär täzdän kiçik qara balıq anasını yuxudan oyadıp dedi: “ana, säninlä bir neçä kälmä danışmaq istäyiräm”

      Anası yuxulu yuxulu dedi: “ay bala, danışmağa vaxt tapmısan! Sözünü saxla sonraya. İndi gäziyä çıxmaq zamanıdır”

      Kiçik qara balıq dedi: “yox ana, män artıq bu gäziyä qatıla bilmäyäcäyäm. Män burdan getmäliyäm”

       Ana dedi: “mütläq getmälisän?”

       Kiçik qara balıq dedi: “he ana can, mütläq getmäliyäm”

       Ana dedi: “sähär tezdän hara getmäk istäyirsän?”

       Kiçik qara balıq dedi: “istäyiräm gedib bu arxin sonunu tapam. Bilirsänmi ana can, män aylardır fikirläşiräm ki, bu arxın sonu haradır, ancaq hälä heç bir şey anlaya bilmämişäm. Keçän gecedän bu anadäk gözlärimä yuxu girmäyib, bütün gece boyu fikirläşmişäm. Sonunda käsin qärara gäldim ki, yola düşüb gedib bu arxın sonunu tapmalıyam. Bilmäk istäyiräm başqa yerlärdä nälär var.”

       Ana gülümsäyäräk dedi: “Män dä uşaq ikän belä xäyallara çox dalmışdım. Ancaq bala arxın başlanğıcı sonu olmaz. Elä gördüyün kimi arx här zaman axar. Axar vä heç yerä dä çatmaz”

       Kiçik qara balıq dedi: “Ana can, dünyada här şeyin sonu yoxdur mu? Gecänin sonu var, gündüzün sonu var; häftä, ay, il...”

       Ana onun sözlärini käsäräk dedi: “Ağzına sığmayan bu sözläri qoy bir yana, qalx gedäk gäziyä. Gäzmäk vaxtıdır.”

       Kiçik qara balıq tärzindä qätiyät hiss olunan bir säslä dedi: “Yox ana, män artıq bu gäzilärdän bezmişäm. Män getmäk istäyiräm. Yäqin fikirläşäcäksän bu sözläri mänä kimsä öyrätmişdir. Elä deyil ana can, män çoxdandır bu fikirdäyäm. Ancaq başqalarından da çox şeylär öyränmişäm. Mäsälän görmüşäm ki, bir çox balıqlar yaşlandıqdan sonra gileylänirlär ki ömürlärini mänasız keçirmiş, çürümüşlär. Bilmäk istäyirm ki, doğrudan mi häyat elä darısqal bir mühitdä çabalayıb yaşlanmaqdır, yoxsa başqa tür* dä yaşamaq mümkündür”

       Kiçik qara balığın sözläri bitdikdän sonra anası dedi: “Ay bala ağlını mı itirmisän? Dünya...dünya! dünya nä demäkdir? Dünya bizim yaşadığımız yer vä häyat da elä bundan ibarätdir”

       Bu anda yekä bir balıq onların evinä täräf yaxınlaşaraq dedi: “Qonşu, nä olubdur, uşağınla dalaşırsan. Sanki bu gün gäziyä çıxmaq fikriniz yoxdur!”

       Kiçik qara balığın anası qonşunun säsini eşidär eşitmäz dışarıya çıxıb dedi: “Ay qonşu, gör nä pis zaman oldmuş! Uşaqlar analarına näsä öyrätmäk istäyirlär!”

       Qonşu dedi: “Nä olub ki?”

       Ana dedi: “Buna bir bax sän, bir hüllük** boyu ilä gör haralara getmäk istäyir! Elä hey deyir gedib dünyanı gäzmäk istäyiräm, belä dä iş olar?”

       Qonşu dedi: “bala, söylä görüm sän nä zamandan bäri alim vä filosof olmusan ki, bizim xäbärimiz olmayäb?”

       Kiçik qara balıq dedi: “Xanım män bilmiräm siz alim vä filosof näyä deyirsiniz.Män sadäcä bu gäzintilärdän bezmişäm vä bu bezikdirici gäzintilärä son vermäk istäyiräm. İstämiräm nä zamansa bir däfä ayılıb göräm ki, sizin kimi yaşlanmış bir balığa dönüşmüşäm vä dünya haqqında da heç bir anlayışım olmadan dünyanı tärk edäm.”

       Qonşu dedi: “Vay vay! Nä qorxunc sözlär!”

       Ana dedi: “Heç ağlıma gälmäzdi ki, mänim bu biricik yavrum belä olacaqmış. Göräsän hansı xäbis balamı yoldan çıxarmış.”

       Kiçik qara balıq dedi: “Kimsä mäni yoldan çıxarmayıb. Mänim ağlım var därk ediräm vä Gözlärim var görüräm...”

       Qonşu, kiçik qara balığın anasına dedi: “ay bacı, o häläzunu xatırlayırsan mı?”

       Ana dedi: “he, yaxşı xatırlayıram, yaxşı dedin. Balamla çox söhbätläşirdi. Tanrı onun başına min bäla gätirsin, yavrumu o, yoldan çıxarıb”

       Kiçik qara balıq dedi: “Yetär ana can, o mänim dostum idi.”

       Ana dedi: “Balıqla häläzunun dostluğunu heç duymamışdıq.”

       Kiçik qara balıq dedi: “Män dä balıqla häläzunun düşmänliyini heç duymamışdım. Ancaq siz o yazıq häläzuna çox pis davrandınız.”

       Qonşu dedi: “Bu artıq keçmişin söhbätidir”

       Kiçik qara balıq dedi: “ Siz özünüz keçmişdän söz açdınız.”

       Ana dedi: “Äslindä onu öldürmäli idik. Xatırlayırsan mı orda burda nälär danışırdı?”

       Kiçik qara balıq dedi: “O zaman mäni dä öldürün, çünkü män dä eyni fikirläri söyläyiräm.”

       Nä başınızı ağrıdım, säs küyä başqa balıqlar da yığışıb gäldilär. Kiçik qara balığın sözläri här käsi sinirländirmişdi.

       Yaşlı balıqlardan biri dedi: “ Elä bilirsän sänä rähm edäcäyik?”

       Başqası dedi: “Sadäcä ona bir qulaq burması vermäliyik.”

       Kiçik qara balığın anası dedi: “Çäkilin känara, balama toxunmayın.”

       Balıqların içindän biri dedi: “Xanım, evladını lazımınca tärbiyä etmämisän, indi dä cäzasını çäkirsän.”

       Qonşu dedi: “İnanın, sizinlä qonşu olmağıma utanıram.”

       Başqa balıq dedi: “ İş böyümämiş gälin bunun başına häläzunun başına gätirdiyimizi gätiräk.”

       Balıqlar kiçik qara balığa hücum edärkän, kiçik qara balığın arxadaşları onu ähatälärinä alıb ordan uzaqlaşdırdılar.

       Kiçik qara balığın anası ağlaya ağlaya başına dövüb deyirdi: “Ay aman... başıma haranın külün töküm, balam eldän gedir...”

       Kiçik qara balıq dedi: “Ana, mänim halıma ağlama, bu yaşlanmış, ömürlärini itirmiş bädbäxt balıqların halına ağla”

       Balıqlardan birisi uzaqdan bağırdı: “Bizi tähqir elämä axmaq.”

       İkincisi dedi: “Ägär gedib peşman olub qayıtsan, artıq säni içärimizä buraxmayacağıq.”

       Üçüncüsü dedi: “bütün bunlar gänclik devrinin häväsläridir, getmä.”

       Dördüncüsü dedi: “Söylä göräk buranın näyi pisdir, niyä gedirsän?”

       Beşincisi dedi: “Başqa bir dünya yoxdur, dünya yalnız olduğumuz yerdän ibarätdir. Şetanın daşını tök ätäyindän, qayıt.”

       Altıncısı dedi: “Biz säni görmäyä adät etmişik, sänsiz darıxarıq...”

       Ana dedi: “Mänä yazığın gälsin, getmä... getmä”

       Kiçik qara balıq artıq bu söylänänlärin heç birisini dinlämirdi. Tay-tuş dostlarından bir neçäsi onu yola salmaq üçün kiçik qara balıqla çağlayan*a qädär gäldilär.

       Kiçik qara balıq dostlarından ayrılarkän dedi: “Dostlar, görüşmäk umudu ilä sizdän ayrılıram. Mäni unutmayın.”

       Dostlar dedilär: “Kiçik qara balıq seni heç unutmaq olar mı? Sän bizi cähalät yuxusundan oyatdın. Bizim ağlımıza gälmäyäm şeyläri sän bizä öyrätdin. Görüşmäk üzrä qorxmaz vä bilgin dost.”

       Kiçik qara balıq çağlayandan aşağı atıldı. Bol sulu bir burulğana düşdü. Öncä özünü itirdi, sonra isä başladı ätrafı gäzmäyä. O anadäk bir yerä yığılmış bu qädär suyu görmämişdi. Minlärcä çömçä** balıq suda o yan bu yana qaçışırdılar. Kiçik qara balığı görcäk ona söz atıb, mäsxärä etmäyä başlayıb dedilär: “Sür-sifätinä bax! Bu da nä biçim yaratıqdır***?!”

       Kiçik qara balıq onların davranışlarına yaxşıca diqqät edäräk dedi: “Lütfän mäni tähqir etmäyin. Mänim adım kiçik qara balıqdır. Siz dä adınızı söylärsiniz tanış olarıq.”

       Çömçä balıqlardan biri dedi: “Biz bir birimizi çömçä balıq deyä çağırırıq.”

       İkincisi dedi: “Bizim äsl-näcabätimiz çox uludur. Biz näcabätli bir soydanıq.”

       Üçüncüsü dedi: “Bizdän daha gözäli dünyada tapılmaz.”

       Kiçik qara balıq dedi: “Sizin özünüzü bu qädär bäyänmiş olmanızı heç ağlıma gätirmäzdim. Ancaq olsun, män sizi bağışlayıram. Çünkü bütün söylädikläriniz cähalätiniz vä bilgisizliyiniz üzündändir.”

       Çömçä balıqlar qışqırdılar: “Yäni biz cahilik?!”

       Kiçik qara balıq söyländi: “Cahil olmasaydınız bilärdiniz dünyada sizdän färqli çoxları var ki, görkämläri özläri üçün çox da sevimlidir. Sizin adınız da hätta özünüzün deyil.”

       Çömçä balıqlar çox sinirländilär, ancaq gördülär ki, kiçik qara balıq döğru söyläyir, yersiz düşmänçilikdän äl çäkib dedilär: “Sän özünü nä haq ora bura çırpırsan. Biz sähärdän axşama qädär dünyanı gäzirik, ancaq özümüzdän, ata anamızdan başqa kimsäni görmürük. Bir dä kiçicik sürüngän qurdları görürük ki, onları da saymarıq.”

       Kiçik qara balıq dedi: “Siz ki, bu bataqlıqdan dışarıya çıxmırsiniz, dünyanı necä gäzä bilärsiniz?”

       Çömçä balıqlar dedilär: “Yoxsa bu bataqlıqdan başqa ayrı bir dünya da var mi?!”

       Balaca qara balıq dedi: “än azı fikirläşmälisiniz ki, bu su hardan buraya gälir vä sudan känarda nälär ola bilär.”

       Çömçä balıqlar dilländilär: “Suyun känarındaki dünya da nä demäkdir, haradır? Biz ki, suyun känarındaki dünyanı heç vaxt görmämişik. Hahaha...hahaha. Sänin başın xarab olmuş”

       Kiçik qara balıq da çömçä balıqların gülünc häräkätlärinä gülümsädi. Fikirläşdi ki, bunlar düzäläsi deyil, bunları tärk edib yoçuluğa davam etmäk lazımdır. Ancaq birdän ağlına gäldi ki, bälkä çömçä balıqların anaları ilä dä bir neçä kälmä danışsın.  Çömçä balıqlara sordu: “Yaxşı, ananız hardadı?”

       Bu zaman qurbağanın zil säsi kiçik qara balığı diksindirdi. Qurbağa bataqlığın qırağında bir daşın üstündä oturmuşdu. Özünü suya ataraq kiçik qara balığa yaxınlaşıb dedi: “Män burdayam. Buyuruğunuz mu var?”

       Kiçik qara balıq dedi: “salam yekä xanım”

       Qurbağa dedi: “Ay soyu sopu bilinmäz olan yaratıq, ağlı käsmäz evladlarıma fäzilätdän mi danışırsan? Män o qädär ömür sürmüşäm ki, bu bataqlıqdan başqa bir dünyanın olmadığını görmüş, duymuş, anlamışam. Yaxşısı budur öz işinlä mäşğul ol, mänim evladlarımı yoldan çıxarma”

       Kiçik qara balıq dedi: “Yüz däfä belä ömür sürsän dä yenä cahil, düşüncäsiz qurbağadan başqa bir şey olmayacaqsan.”

       Qurbağa sinirlänib kiçik qara balığın üzärinä atıldı. Kiçik qara balıq cäld häräkät edib vä ildırım süräti ilä oranı tärk edärkän, zığ zımırığı laxladıb bataqlıqdaki yuxuya dalmış kiçicik sürüngän qurtların da yuxusunu qaçırdı.

       Zirväli dağların ayağına dolaşan däränin suyu çoxalmışdı. Zirvädän däräyä baxarkän arx nazik bir ağ iplik kimi görünürdü. Dağdan qopub däräyä yuvarlanmış böyük bir qaya suyu iki hissäyä bölmüşdü. Äl boyda bir qızboğan* qayanın üstündä uzanıb günäşin istisindän läzzät alır, bir az känarda bir qurbağanı yemäklä mäşğul olan qırxayağa** baxırdı. Qurbağanı yeyän Qırxayağı görcäk kiçik qara balığın içindä bir qorxu hissi oyandı. Uzaqdan qırxayağa salam söylädi. Qırxayaq äyri äyri kiçik qara balığa baxaraq dedi: “Nä ädäbli balıqdır! Bäri gäl görüm balıqcıq, gäl, bäri gäl”

       Kiçik qara balıq dedi: “Män dünyanı gäzmäyä gediräm vä cänabınızın yemi olmaq istämiräm.”

       Qırxayaq dedi: “Sän niyä bu qädär inamsız vä qorxaqsan balıqciq?”

       Kiçik qara balıq dedi: “Män nä inamsızam, nä dä qorxaq. Sadäcä gözümün gördüyünü vä ağlımın därk etdiyini söyläyiräm.”

       Qırxayaq dedi: “yaxşı, söylä göräk gözün nä gördü vä ağlın nä düşündü ki, sän elä bildin män säni ovlayacağam.”

       Kiçik qara balıq dedi: “Özünüzü bilmäzliyä vurmayın.”

       Qırxayaq dedi: “Qurbağanı mı deyirsän? Äşi... gerçäkdän dä sän lap uşaq kimisän. Män qurbağaları sevmiräm, äsla sevmiräm. O üzdän dä onları görcäk ovlayıram. Bilirsän mi, qurbağalar elä bilirlär dünyanın biricik mutlu canlıları onlardır. Män isä onlara dünyanın gerçäk hakiminin kim olduğunu isbat etmäk istäyiräm. Ona görä dä sän qorxma, bäri gäl, gäl...”

       Qırxayaq bu sözläri deyib yırğalana yırğalana kiçik qara balığa täräf yeridi. O qädär gülünc yerişi var idi ki, kiçik qara balıq güläräk söylädi: “Ay yaziq, sän hälä yerişini belä bilmirsän, dünyaya kimin hakim oluğunu hardan biläcäksän?”

       Kiçik qara balıq qırxayaqdan uzaqlaşırdı. Suyun üzırinä bir kölgä düşdü. Särt bir vuruş qırxayağı qumsallığa basıb yox etdi. Kiçik qara balıq gülmäsini zorla cilovladı. Bu zaman gördü ki, arxın qırağında kiçik bir çoban oğlan durub onlara baxırmış. Bir sürü qoyun arxa yaxınlaşıb su içmäyä başladılar. Qoyunların mäläşmäläri däräni başına almışdı. Därä qoyunların säsi ilä dolmuşdu. Qoyun sürüsü su içib ordan uzaqlaşdıqdan sonra, kiçik qara balıq qızboğanı säsläyib söylädi: “Hörmätli qızboğan mänim adım kiçik qara balıqdır. Bu arxın sonunu tapmaqda qırarlıyam. Sanıram Siz ağıllı vä bilgin bir canlısınız. Lütfän mänim bir sualıma cavab verin.”

       Qızboğan dedi: “Buyur, ne istäyirsän sor”

       Kiçik qara balıq dedi: “Gälärkän yolda mäni balıq udan quşdan vä naqqa balıqdan çox qorxuzurdular. Ägär bu haqda bilginiz varsa äsirgämäyin, mänä söyläyin.”

       Qızboğan dedi: “Naqqa bu täräflärdä olmaz. O än çox dänizdä yaşayır. Ancaq balıq udan quş bu yaxınlarda olmalıdır. Ayıq ol ki, aldanıb onun kisäsinä düşmäyäsän.”

       Kiçik qara balıq dedi: “Kisä?! Kisä nädir?”

       Qızboğan dedi: “Balıq udan quşun boğazının altında bir kisä var. Bu kisä çox su tutar. Balıq udan suda üzärkän bäzi balıqlar bilmädän düşärlär onun boğazının altındaki kisäyä. Balıq udan ac olmasa balıqları kisädä saxlar, acıxdığında yeyär.”

       Kiçik qara balıq dedi: “Onun kisäsinä düşdükdän sonra qurtulmaq mümkün deyil mi?”

       Qızboğan dedi: “Yalnız bir qurtuluş yolu var, kisäni yırtıb qaçmaq. Män sänä bir qılınc vercäyäm. Balıq udana rast gälsän bu qılınc sänä yardımçı olacaq.”

       Qızboğan daşın cırığına girib älindä bir qılınc qayıtdı. Kiçik qara balıq qılıncı alıb dedi: “Sevimli qızboğan siz çox mehribansınız. Bilmiräm sizä necä täşäkkür edim.”

       Qızboğan dedi: “Täşäkkür lazım deyil. Mänim çox qılıncım var. İşim olmadığında oturub bitkilärin tikanlarından qılınc düzäldiräm vä sänin kimi bilgin, qorxmaz balıqlara hädiyä veriräm.”

       Kiçik qara balıq dedi: “Mändän öncä dä däniz axtarışında olan balıqlar burdan keçiblär mi?”

       Qızboğan dedi: “çooox, coxları burdan gälib keçiblär. Artıq onlar böyük dästäyä çevrilmiş balıqçıları bezdirmişlär.”

       Kiçik qara balıq dedi: “Bağışlayın söz sözü gätirir. Onların balıqçıları necä bezdirmäläri haqda mümkünsä bir az geniş bilgi verin.”

       Qızboğan dedi: “Onlar o qädär çoxalmışlar ki, balıqçılar balıq tutmaq üçün dänizä tor atanda toru dartıb balıqçıların ällärindän çıxarıb vä dänizin dibinä aparırlar.”

       Qızboğan qulağını daşın däliyinä söykäyib diqqätlä qulaq asmağa başladı. Sonra da kiçik qara balığa dedi: “Män artıq getmäliyäm. Çocuqlarım yuxudan oyanmışlar. Sänä uğurlar diläyiräm.”

       Qızboğan daşın däliyinä girdikdän sonra kiçik qara balıq yoluna davam etdi. Yola düşdükdän sonra yüzlärcä cavabsiz suallar beynini sarmışdı. Öz özünä soruşurdu: “Doğrudan mi arx dänizä tökülür, yoxsa mänim uydurmamdır? Balıq udan quşun gücü mänä çatar mi? Ancaq män ki ona heç pislik etmämişäm, bizim ki aramızda heç bir düşmänlik yoxdur, nädän mäni yemäk istäsin?”

       Kiçik qara balıq fikirlärä, xäyallara dalğıncasına gedirdi. Yolculuğunun här märhäläsindä yeniliklärlä rastlanır, yeni şeylär öyränirdi. Hündür* şälalälärin başından donbalaq aşaraq däräyä tullanmaqdan läzzät alırdı. Günäşin sıcaqlığı* arxasını isidirdi. Kiçik qara balıq yaşamındaki bütün bu olaylardan zövq alırdı. Bir ceyrana rastlandı. Ceyran täläsä täläsä su içirdi. Kiçik qara balıq sevinäräk dedi: “Gözäl ceyran niyä belä täläsirsän?”

       Ceyran dedi: “Ovçu arxamcadır.Baldırıma bir bax. Güllä däymiş.”

       Kiçik qara balıq güllä yarasını görä bilmädi, ancaq ceyranın axsayaraq qaçmasından anladı ki, doğru söyläyir.

       Bir yerdä bağaların qızmar günäşin altında mürgülämälärini gördü. Başqa bir yerdä isä käkliklärin häväslä, sevgi ilä mahnı söylämälärinä şahid oldu. Dağları bürümüş çiçäklärin qoxusu havada dalğalanaraq suya qarışırdı.

       Günortadan sonra däränin elä bir yerinä çatdı ki, arx bir ormanın ortasından keçirdi. Su o qädär çoxalmışdı ki, kiçik qara balıq gerçäkdän dä bu qädär bol suyun içindä olmaqdan läzzät alırdı. Bir az daha getdikdän sonra bir sürü balığa rastlandı. Anasından ayrıldığı gündän balıq görmämişdi. Bir neçä kiçik balıq qaraca balığa yaxınlaşaraq dedilär: “Sanki qäribsän, deyil mi?”

       Kiçik qara balıq dedi: “he qäribäm. Uzaqdan, çooox uzaqlardan gäliräm.”

       Kiçik balıqlar sordular: “Hara getmäk istäyirsän?”

       Kiçik qara balıq dedi: “Arxın sonunu tapmağa gediräm.”

       Kiçik balıqlar dedilär: “Hansı arxın?”

       Kiçik qara balıq dedi: “İçindä üzdüyümüz bu arxın sonunu aramağa, axtarmağa gediräm.”

       Kiçik balıqlar dedilär: “Bu arx deyil ki, biz buna çay deyirik.”

       Kiçik qara balıq bir şey söylämädän susqunca durdu. Kiçik balıqlardan birisi dedi: “Heç bilirsän mi balıq udan quş o täräflärä gedän balıqları ovlayır?”

       Kiçik qara balıq dedi: “Hä, biliräm”

       Kiçik balıqlardan bir başqası söylädi: “Balıq udan quşun cox böyük bir kisäsinin var olduğunu da bilirsän mi?”

       Kiçik qara balıq dedi: “Bunu da biliräm”

       Kiçik balıq sordu: “Bütün bunları biläräk yenä dä getmäk mi istäyirsän?”

       Qaraca balıq dedi: “He, necä olursa olsun getmäliyäm.”

       Balıqların arasında pıçı pıçı söhbätlär başladı ki, kiçik qara balıq çox uzaqlardan yola düşüb gälmiş vä çayın sonunu arayıb tapmaq istäyir. Balıq udan quşdan da qorxmur! Kiçik balıqlardan bir neçäsi kiçik qara balığa qatılıb getmäk xäyalına düşdülär. Ancaq böyüklärinin qorxusundan säslärini çıxara bilmädilär. Bir neçäsi dä söylädi: “Balıq udan quş olmasaydı säninlä gälärdik. Biz balıq udan quşdan qorxuruq.”

       Çayın känarında bir känd var idi. Kändin qadınları vä qızları çayda paltar yuyurdular. Kiçik qara balıq bir sürä paltar yuyan qızların mahnılarını dinlädi. Bir sürä dä çayda çimän uşaqlara tamaşa etdikdän sonra yolçuluğuna davam etdi.  Getdi... getdi... getdi... Bir daha getdi. Artıq gece olmuşdu. Bir daşın altına sığınıb yatdı. Gecä yarısı yuxudan oyandı. Gördü ay suyun içinä düşmüş vä här yeri işiqlandırmışdır. Kiçik qara balıq ayı çox sevirdi. Gecälär ay suya düşdüyü zaman yatdıqları daşın altından çıxıb ayla danışmaq, onunla arxadaş olmaq istärdi. Ancaq här däfä dä anası mane olardı.

       Kiçik qara balıq ayın yanına gedib dedi: “äsänliklär* ay, gözäl ay.”

       Ay dedi: “Äsänliklär qaraca balıq. Sän hara bura hara!?”

       Qaraca balıq dedi: “Dünyanı gäzmäyä çıxmışam.”

       Ay dedi: “Dünya çox böyükdür. Bütün dünyanı gäzä bilmäzsän.”

       Qaraca balıq dedi: “Olsun. Başardığım qädär gäzäcäyäm.”

       Ay dedi: “Gün çıxana qädär sänin yanında qalmaq istärdim. Ancaq qarşıdan qara bulud gälir. Mänim önümü käsib işığımın qarşısını alacaq.”

       Qaraca balıq dedi: “Sevgili ay, män seni çox seviräm. Sänin işığının vurğunuyam.”

       Ay dedi: “Sevgili kiçik qara balıq mänim işığım yoxdur. Män işığı günäşdän alıb yerä göndäriräm. Sän heç bilirsän mi ki insanlar uçub gälib mänim üzärimä qonmaq istäyirlär?”

       Balıq dedi: “Ola bilmäz, bu mümkün deyil.”  

       Ay dedi: “Çätin işdir, ancaq insanlar istädikläri här şeyi...”

       Ay sözünü bitirä bilmädi. Qara bulud ayın üzärinä särildi.Här yer qaranlıq oldu. Kiçik qara balıq yenä de yalnız qaldı. Bir neçä däqiqä qaranlığı vä sässizliyi dinlädi, sonra da bir daşın altına girib yuxuya daldı.

       Sähär erkän yuxudan qalxarkän başı üstündä pıçıldaşan bir neçä kiçik balıq gördü. Balıqlar kiçik qara balığın yuxudan oyanmasını gördükläri an bir ağızla söylädolär: “Gün aydın kiçik qara balıq”

       Kiçik qara balıq onları tanımışdı, dedi: “Gün aydın. Sanki mänimlä yol yoldaşı olmaq qärarına gälmişsiniz, deyil mi?”

       Balıqcıqlardan biri dedi: “He, ancaq hälä dä qorxuruq.”

       Bir başqası dedi: “Balıq udan quşun qorxusu bizi tärk etmir.”

       Kiçik qara balıq dedi: “Siz çox fikirläşirsiniz. Gecä gündüz oturub sadäcä fikirläşmäk doğru deyildi. Yola düşdükdän sonra qorxu hissimiz yox olacaq.”

       Häräkät etmäk, yola düşmäk istäyirdilär ki, ätrafdaki sular qalxdı vä başları üstünü bir qara örtü örtdü. Här yer qap qaranlıq oldu. Qaçış yolu qalmadı. Kiçik qara balıq anladı ki, balıq udan quşun täläsinä, kisäsinä düşmüşlär.

       Kiçik qara balıq dedi: “Dostlar, biz balıq udan quşun täläsinä düşdük. Ancaq qaçış yolu tam olaraq qapanmamışdır.”

       Kiçik balıqlar ağlamağa, sızlamağa başladılar. Birisi dedi: “Yazıq olduq. Qaçış yolumuz qapandı. Qaraca balıq günahkar sänsän. Sän bizi yoldan çıxardın.”

       Bir başqası söylädi: “İndi balıq udan quş bizim hamımızı udacaq. Yazıq olduq. İşimiz bitdi.”

       Birdän qorxunc gülüş säsläri här täräfi sardı. Bu säs balıq udan quşun gürültülü gülüşlärinin säsi idi. Balıq udan quş qorxunc gülüşlärinä qarışmış sözlärlä dedi: “Nä qädär dadlıca balıqlardır bunlar...hahaha...hahaha...yazıq balıqcıqlar. Sizin halınıza üräyim yanır. Sizi heç udasım gälmir...hahaha...”

       Kiçik balıqlar yalvarmağa başladılar: “Ey böyük varlıq biz Sizin tärifinizi çox öncälär eşitmişik. Ägär lütf edib dimdiyinizi bir azcıq aralasaydınız biz burdan çıxıb vä ömrümüzün sonuna qädär dä Sizä düa edärdik.”

Balıq udan dedi: “Män sizi hälä udmayacağam. Hälä qarnım toxdur. Qarnıma baxsanız görärsiniz. Sizi bir azdan yeyäcäyäm.”

       Kiçik balıqlar balıq udanın mädäsinä baxıb xeyli ölmüş balıq görüb, qorxudan zağ zağ titrämäyä başladılar. Kiçik balıqlar dedilär: “Ey ulu varlıq, ey dänizlärin şahı biz bir iş görmämişik. Bizim heç bir suçumuz yoxdur. Bizi yoldan çıxaran bu qaraca balıq oldu.”

       Kiçik qara balıq dedi: “Qorxaqlar! Elä bilirsiniz bu qäddar balıq udan sizin bu acizanä yalvarışlarınıza räm mi edäcäk?”

       Kiçik balıqlar dedilär: “Sän heç nä danışdığının färqindäsän mi? İndi göräcäksän ki, necä dä çox hörmätli balıq udan cänabları bizi azad edib, säni isä mädäsinä täräf yola salacaq.”

       Balıq udan dedi: “He elädiiii. Män Sizi bağışlaya biläräm. Ancaq bir şärtim var.”

       Kiçik balıqlar bir säslä dedilär: “Şärtinizi buyurun ey ulu balıq udan.”

       Balıq udan dedi: “Özgürlüyünüzü* qazanmaq üçün o qara balığı öldürmälisiniz.”

       Qaraca balıq özünü bir täräf çäkib kiçik balıqlara dedi: “Käsinlikä onun täklifini qäbul etmäyin. Bu riyakar balıq udan istäyir bizi bir birimizä öldürtsün. Mänim bir planım var...”

       Ancaq kiçik balıqlar özgürlüklärini äldä etmäk üçün qaraca balığı dinlämädän ona hücüm etmäk istädilär. Qaraca balıq yerindä möhkäm duraraq yavaşca söylädi: “Qorxaqlar, här halda Siz äsir düşmüşsünüz, qurtuluş yolunuz da yoxdur. Mänä dä gücünüz çatmaz.”

       Kiçik balıqlar dedilär: “Säni öldürmäliyik. Biz özgürlüyümüzü istäyirik.”

       Kiçik balıq dedi: “Ağlınızı mi itirdiniz? Siz mäni öldürsäniz belä yenä dä özgürlüyünüzü äldä edä bilmäyäcäksiniz. Onun fırıldaqlarına inanmayın.”

       Kiçik balıqlar dedilär: “Sän bu sözläri canını qurtarmaq üçün söyläyirsän. Sän bizim häyatımızı düşünmürsän.”

       Qaraca balıq dedi: “Diqqätlä qulaq asın. Män sizä bir şey söyläyäcäyäm. Män balıq udanın qarnındakı ölü balıqların içindä özümü ölmüşlüyä vuracağam.Ondan sonra baxaq göräk balıq udan sizi azad buraxacaq mi? Ägär mänim sözlärimi dinlämäsäniz bu qılıncla hamınızı öldüräcäyäm. Sonra da balıq udanın qarnını söküb gedäcäyäm vä siz...”

       Kiçik balıqlardan birisi qaraca balığın säsini käsäräk dedi: “Yetär, yetär daha. Män bu sözläri dinlämek istämiräm.uhu...uhu...uhu..”

       Qaraca balıq onun ağlamasını görüb dedi: “Bu naz nazını niyä özünüzlä gätirmişsiniz?”

       Sonra qılıncını qınından çıxarıb onların gözläri önünä tutdu. Onlar isä çaräsiz qalaraq kiçik qara balığın täklifini qäbul etdilär. Bir birläri ilä bir az boğuşduqdan sonra kiçik qara balıq özünü ölmüşlüyä vurdu.Kiçik balıqlar balıq udana dedilär: “Ulu balıq udan o häyasız qaraca balığı öldürdük.”

       Balıq udan güläräk dedi: “Çox yaxşı iş gördünüz. Gördüyünüz bu işin hesabına indi sizin hamınızı diri diri udacağam. Artıq qarnım acıqmaqdadır.”

       Kiçik balıqlar ildırım süräti ilä udularaq balıq udanın mädäsinä yollandılar. Doğrudan da işläri bitdi.

       Kiçik qara balıq bu an qılıncını çıxarıb balıq udanın qarnını sökäräk dışarıya tullandı. Balıq udan qarnının ağrısından bağırmağa başladı. Kiçik qara balığı izlämäk istädi, ancaq başarmadı. Suya bataraq öldü.

       Kiçik qara balıq getdi, getdi, getdi. Artıq günäş göyün ortasında idi. Artıq dağ därä sona varmışdı. Çay geniş bir düzängahda axırdı. Sağ soldan bir neçä başqa çay da kiçik qara balığın bulunduğu çaya qatılırdı. Qaraca balıq ömründä bu qädär su görmämişdi. Suyun çoxluğuna heyrät edir, läzzät alırdı. Birdän özünä gäldi vä gördü ki, suyun dibi görünmür. Nä qädär çabaladısa suyun dibini görä bilmädi.İstädiyi kimi suda üzürdü. Ancaq suyun häddi hüdudunu görä bilmirdi. Bir an yekä bir heyvanın sürätlä ona täräf gäldiyini sezdi*. Bu heyvanın ağzının qabağnda qayçı kimi bir mişar görünürdü. Kiçik qara balıq fikirläşdi ki, artıq ömrünün sonu gälmiş vä indicä mişar balıq onu param parça edäcäk.Sürätlä özünü suyun üzärinä çıxardı. Bir azdan bir daha dänizin diblärini görmäk üçün suyun därinliklärinä daldı.

       Suyun ortasında bir sürü balığa rast gäldi. Minlärcä, on minlärcä balıq sürüsü. Birisindän sordu: “Arxadaş, män qärib birisiyäm. Uzaqlardan gäliräm. Bura haradır?”

       Balıq, arxadaşlarını säsläyäräk dedi: “Baxınız, birisi daha gälmiş.” Sonra da kiçik qara balığa dedi: “Arxadaş dänizä xoş gälmisän.”

       Balıqlardan bir başqası dedi: “Bütün çaylar vä arxlar buraya tökülür. Ancaq bäziläri dä bataqlıqlara hopur.”

       Digäri dedi: “Nä zaman istäsäniz bizim dästämizä qatıla bilärsiniz.”

       Kiçik qara balıq hädäfinä, dänizä çatdığı üçün sevinirdi. Dedi: “İzn versäniz çıxıb bir az täk başıma dänizi seyr edim, sonra gälib sizä qatılaram. İstäyiräm bu däfä balıqçıların torunu dartıb dänizin dibinä çäkdiyinizdä män dä aralarınızda olum.”

       Balıqlardan birisi dedi: “Tezliklä öz istäyinä çatarsan. İndi get seyr elä. Get gäz, ancaq dänizin üzünä çıxdığında balıq udan naqqaya rastlansan diqqätli ol. Naqqanın heç nädän qorxusu yoxdur. Her gün dörd beş balıq yeyir. Balıqların baş bälası olmuş.”

       Kiçik qara balıq balıqlar sürüsündän ayrılıb üzmäyä başladı. Bir azcıq zaman keçdikdän sonra dänizin üzärinä çıxdı. Günäşli bir gün idi. Kiçik qara balıq günäşin dadlı härarätini arxasında hiss ederek läzzät alırdı. Böyük bir sevinc vä mutlulq içindä seyr edir vä fikirläşirdi: “Ölüm här an mäni yaxalaya bilär. Ancaq män başardığım qädär yaşamalı, ölümdän qaçmalıyam. Ancaq ölümlä qarşılaşa da biläräm. Önämli deyil, önämli olan budur ki, mänim häyatım vä ya ölümüm başqalarının häyatını necä täsir göstäräcäkdir”

       Kiçik qara balıq bu xäyallarından ayrılmadan balıq yeyän naqqaya tuş gäldi. Kiçik qara balıq naqqanın iki dimdiyi  arasında çabalayır, vurnuxurdu. Naqqa kiçik qara balığın belini yekä dimdikläri ilä elä sıxışdırırdı ki, az qalmışdı qaraca balığın canı çıxsın. Kiçik bir balıq sudan känarda nä qädär diri qala bilär ki? Kiçik qarabalıq fikirläşdi keşkä naqqa onu tez udsaydı. Çünkü onun mädäsindäki rütubät üzündän bir az daha diri qala bilärdi.Bu fikrini gerçäkläşdirmäk üçün naqqaya dedi: “Niyä mäni diri diri udmursunuz? Män o balıq türlärindänäm* ki, öldükdän sonra bädänläri zähär tuluğuna dönär.”

       Naqqa bir şey demädi, ancaq öz özünä fikirläşdi: “Ay hoqqa baz. İstäyirsän mäni söhbätä tutub ağzımdan çıxıb qaçasan.”

       Sahil uzaqdan görünür vä naqqa sahilä täräf gedirdi. Kiçik qara balıq fikirläşdi: “Sahilä çatdıqdan sora artıq mänim işim bitmişdir demäkdir.” Bu üzdän dä dedi: “Biliräm mäni balalarına yem olaraq aparırsan. Ancaq män sahilä çıxdıqdan sonra öläcäyäm, bädänim başdan ayağa zähär olacaqdır. Balalarına yazığın gälmir mi?”

       Naqqa düşündü: “Ehtiyat da yaxşı şeydı. Säni özüm yeyäräm, balalarıma başqa balıq ovlaram... Ancaq baxım görüm mäni aldatmır ki.” Naqqa bu fikirdä idi ki, gördü kiçik qara balığın bädäni häräkätsizläşmiş vä tärpänmir. Fikirläşdi: “Yäni öldü mü? Vay vay artıq özüm dä yeyä bilmäyäcäyäm. Bu qädär dadlı balığı nä haq özümä haram etdim. Äldän çıxardım.”

       Bu üzdän qaraca balığa; “Hey kiçik balıq bir azcıq canın var mi säni yeyim, yoxsa ölmüsän?” deyä säslänmäk istädi. Ancaq sözünü bitirä bilmädi. Ağzı açılar açılmaz kiçik qara balıq özünü dänizä atdı. Naqqa gördü ki, kiçik qara balıq onu aldatmış başladı qaraca balığın arxasınca düşüb täqib etmäyä. Kiçik qara balıq özünü qurtulmuş sanırdı, ancaq naqqa ildırım süräti ilä onun arxsınca idi. Naqqa qaraca balığı yaxalayıb vä yaxalacaq da uddu. Bu hadisä o qädär sürätlä baş verdi ki, kiçik qara balıq nälär olduğunu anlaya bilmädi. Ancaq här täräfin rütubätli vä qaranlıq olduğunu yavaş yavaş sezmäyä başladı. Bir az daha zaman keçdikdän sonra bir ağlama säsi eşitdi. Gözläri qaranlığa alışdıqdan sonra bir küncä sıxılıb ağlayan, anasını çağıran kiçik bir balığı gördü.

       Kiçik qara balıq ona yaxınlaşıb dedi: “Arxadaş, ağlamaq, ananı çağırmaq çarä deyildir. Qalx vä azadlığın uğruna fikirläş, bir işlär gör.”

       Balıqcıq dedi: “sän dä daha kimsän, görmürsän mähv olmaqdayam. Uhu...uhu..uhu...ana...ay anaaa bir daha säninlä bir yerdä balıqçıların torlarını dartıb dänizin dibinä aparmayacağam”

       Kiçik qara balıq dedi: “Käs säsini, sän dünyada nä qädär balıq varsa hamısının abrını apardın.”

       Balıqcıq ağlamasını durdurduqdan sonra kiçik qara balıq dedi: “Män naqqanı öldürmäk vä bütün balıqları bu qäddar heyvanın tählükäsindän qurtarmaq istäyiräm. Ancaq mänim işlärimä qarışmamaq, äl ayağıma dolaşmamaq üçün öncä säni burdan azad edib dışarıya göndärmäliyäm..”

       Balıqcıq dedi: “Sän özün ölmäk üzräsän naqqanı necä öldüräcäksän?”

       Kiçik qara balıq qılıncını göstärib dedi: “Bu qılıncla onun qarnını sökäcäyäm. Indi diqqätlä mäni dinlä. Män naqqanın qarnında räqs etmäyä başlayacağam. Bu zaman naqqanın qıdığı gäläcäk vä başlayacaq gülmäyä. Naqqanın ağzı açıldığı zaman sän özünü dışarıya tolla.”

       Balıqcıq dedi: “sän özün nä olacaqsan?”

       Kiçik qara balıq dedi: “Sän mäni düşünmä. Män bu qäddarı öldürmäyänädäk burdan çıxmayacağam.”

       Kiçik qara balıq bu sözläri dedikdän sonra naqqanın qarnında räqs etmäyä başladı. Bu häräkätdän xoşlanıb qıdıqlanan naqqa “haha hahah haha” gülämäyä başladı. Bu an balıqcıq özünü naqqanın ağzından dışarı, dänizä atdı. Ancaq nä qädär gözlädi isä kiçik qara balıqdan xäbär çıxmadı.

       Bir az daha zaman keçdikdän sonra balıqcıq gördü ki, naqqa ağrıdan, därddän gärnäşäräk bağırmağa başladı. Sonra da şappıltı ilä donbalaq aşaraq suya düşüb can çäkişdi. Ancaq kiçik qara balıqdan xäbär çıxmadı ki, çıxmadı. Bu günä qädär dä ondan bir xäbäri olan yoxdur.

       Yaşlı balıq nağılını bitirdi. On iki min nävä näticäsinä “artıq yatmaq vaxtıdır çocuqlar gedin yatın” söylädi.

       Yaşlı balığın nävä näticäläri bir ağızla: “Nänä can kiçik qara balığın sonunun ncä olduğunu söylämädin” dedilär.

       Nänä balıq dedi: “Evladlarım o da qalsın gälän gecäyä. İndi isä gedib yatın. Gecäniz xeyirä qalsın.”

       On bir min doqquz yüz doxsan doqquz kiçik balıq: “Sänin dä gecän xeyirä qalsön nänä” söyläyib yatdılar. Nänä balıq da yatdı. Ancaq kiçik qırmızı balıq nä qädär çalışdısa yata bilmädi. Yuxusu gälmirdi. O, sähärdäk däniz eşqi ilä yerindä çabalyıb durdu. Yalnız bir şey düşünürdü: DÄNİZ...



* .Tür- növ

** .Təqribən bir qaışım yarısı.

* . Çağlayan- şəlalə, abşar

** . Səməd Behrənginin “kəfçə” balıqlar olaraq adlandırdığı bu qurbağa balalarına bizim kənddə “çömçə” balıq deyirlər. “Kəfçə” sözünün də Türkçə tərcüməsi də “çömçə”dir.

*** . Yaratıq-məxluq

* . Bizim bölgədə “marmulək”ə “qızboğan” deyilir. Qızboğan kərtənkələdən bir az xırda və çox gözəl görünüşlü, qayakıqlarda çox sürətlə hərəkət edən zərərsiz sürüngəndir.

** . Muğan bölgəsində “xərçəng”ə “qırxayaq” deyilir.

* . Hündür-yüksək

* . Sıcaqlıq- hərarət

* . Əsənlik- sağlıq, səlamətlik. Əsənlik, “salam” yerinə istifadə olunan gözəlcə bir sözdür.

* . Özgürlük- azadlıq

* . Sezmək- təşxis etmək

* Tür-növ