گونتاي گنجآلپ 

ایسفندیار جوشغون

(باکي خاطيره لري)

 

                 گونئي آذربايجاندا ياشاديغيم موددتجه راديو واسيطه سي ايله شيمالي آذربايجانين ادبيياتيني و موسيقيسيني ياخشيجا اؤيرَنميشديم. اورتا مکتبده اوخودوغوم زامان، باکي راديوسونون جنوبي آذربايجان رئداکسياسينا شعرلريمي گؤندَرَرديم. بير چوخ شعرلريم 1980-لي ايللرده راديودا سسلنميشدي. داها سونرا منيم شعرلريمي اوخويان، رئداکته ائدن خانيملار و بَيلرله باکيدا ياخيندان تانيش اولاجاقديم. 

  تورکييه دن باکي يا گئتديم. خياللاريمين، آرزولاريمين شهريني گؤرمه يه تلسيرديم. باکيدا اؤزومو چوخ توحاف حيسس ائديرديم. اينسانلارين داورانيشلاري، ماراقلاري بوتون سووئت اؤلکه لرينده فرقلي اولموشدو. آنجاق ياواش- ياواش آليشيرديم. او زامان باکي نين کوچه لرينده بول- بول ايزديحاملار، کوچه يوروشلري اولوردو. آنجاق بونلار منيم اوچون چوخ اهمييت داشيميردي. آذربايجانين اؤنده گلن اينسانلاري ايله تانيش اولوب دورومو درينليگينه بيلمک ايسته ييرديم. داها اؤنجه دن تانيديغيم، کيتابلاريني اوخودوغوم اينسانلارلا تانيش اولماق ايسته ييرديم. اؤزلليکله 1946- جي ايلده ميللي حؤکومت دئوريلديکدن سونرا باکي يا گلميش اينسانلارلا تانيش اولماق ايسته ييرديم. اونلارين بير چوخو ايله تانيش اولدوم. حياتلاريندان ممنون دئييلديلر، آنجاق هر شئيي ده دانيشماق ايسته ميرديلر. حياتيمدا هئچ واخت اونوتماياجاغيم حاديثه،  پيشه وري حؤکومتي دئوريلديکدن سونرا باکي يا گلميش شاعير ايسفنديار جوشغونلا تانيشليغيم اولدو. خليل رضا اولوتورکله يئنيجه تانيش اولموشدوم. خليل معلليم دئدي کي، بورادا سيزين طرفدن اولان بير دوستوم خسته دير، اونو گؤرمه يه گئديريک، گلمک ايسته ييرسن مي؟ آراباني خليل معلليمين اوغلو رضا سوروردو. يول اوستونده خليل موعليم اوغلو تبريزين ده ائوينه اوغراياجاقدي. تبريز داها سونرا قاراباغ ساواشيندا شهيد اولدو. 

                 ايسفنديار جوشغونون ائوينه گئتديک. چوخ بدبخت بير گؤرونتو ايله راستلانديم. ائوده دئمک اولار کي، هئچ بير شئي يوخ ايدي. 1945-جي ايلده تبريزده ميللت اولما ساواشي وئرن گنج ایندی یاشلی چاغیندا آدام يوخسوللوغون باغريندا جان وئريردي. ايسفنديار جوشغون آياغيندان خرچنگ(سرطان) خسته ليگينه ياخالانميشدي. يوکسک سسله باغيريردي. آنجاق خسته خانايا قالديراني يوخ ايدي. ايسفندييار جوشغونون قاديني گؤزلري ياشلي اري نين اؤلومونو سئير ائديردي. گؤزلريمين ياشيني توتا بيلميرديم. بيز سادجه 1946- دا قتل عام ائديلمه ميشيک. او قتل عامين تاثيرلري هله ده داوام ائدير. بؤيوک ايدئاللارلا ساواشا باشلايان گنجلر يوخسوللوغون قوينوندا جان وئريرلر. ايسفنديار جوشغون، منيم گونئيدن گلديگيمي بيلديکدن سونرا آغري ايچينده مندن سوللار سوروشوردو:  " خوش گلميسن، اورالاردا نه وار نه يوخ، ميللي ايستک وار، يوخسا هر شئيي محو ائتميشلر؟" اونو ممنون ائده جک جاوابلاريم يوخ ايدي دوغروسو. سؤز ادبيياتا چکدي. من سهندين "منيم مسلکيمده منيم دينيمده—ميللتلر هاميسي دوستدو، قارداشدي"  ميصراعلاريني اوخويارکن ايسفندييار جوشغون آجی ایچینده قیوریلیب یانارجاسینا باغيردي کي،  " دوغرو دئييل، سهند يانيلميش، ميللتلر دوست دئييللر. فارس نه زامان بيزيمله دوست اولدو؟ روس نه زامان بیزیمله دوست اولدو؟. ميلتلر بير- بيرلريني اسارته آلماق اوچون ياريشيرلار. بو شعارلاری شووینیستلری بیزلری آلداتماق اوچون اورتایا آتمیشلار. بو شعارلار آدی آلتیندا هم قوزئیده هم گونئیده بیزی تالادیلار. بیزیم ده کؤنلوموزو بو شعارلارلا راحات توتماغا چالیشدیلار. بونلارین هامیسی کؤله لیگی چاغریشدیران سؤزلردی." - دئدي. سؤيله ديکلريني باغيرا- باغيرا و آغريلاريني ياشا-ياشايا دئييردي. بو آرادا منيم گؤزلريم خليل رضايا ساتاشدي. خليل رضا اولوتورک، ايسفنديار جوشغونون خانیمینین اووجونا  کیمسه نین گؤرمه دیگی بیر وضعیتده پول قویوردو. داها سونرا دا آمبولانس چاغريلدي و ايسفنديار جوشغونو خسته خانايا آپارديلار. آيريلارکن ايسفندييار جوشغون آلنيمدان اؤپوب "چوخ گنجسن، يئتيش و يوردونا دؤنوب موباريزه آپار، بيزيم قالديرديغيميز بايراغي يوکسلدين وطنيميزده. اؤز ديلينيز، کيمليگينيز يولوندا ساواشين"- دئدي. گؤزلريمين ياشي دورموردو. ايسفنديار جوشغونون اليندن اؤپوب و "سؤز وئريرم کي، دئديگينيز کيمي ائده جه یم"-دئديم. بير هفته دن سونرا ايسفنديار جوشغون اؤلموشدو. دفن مراسيمينه گئتديم. مراسيمه 1946-جي ايلده گلنلرين چوخو قاتيلميشدي.  

                 باکيداکي آختاريشلاريم داوام ائديردي. دوشوندوم کي، وطنيمين بو قيسميني دريندن اؤيرَنمک اوچون اوزون زامان لازيم اولاجاق. اونا گؤره آرتيق آنکارا دؤنوبBMT يولو ايله غربه گئتمه یی باشيمدان چيخارديم. باکيدا تحصيل آلاراق وطنیمین دورومونو دریندن اؤیرَنمه یی دوشوندوم.

6/26/2007

Güntay Gəncalp

İsfəndiyar Coşğun

(Bakı xatirələri)

                 Güney Azərbaycanda yaşadığım müddətcə radio vasitəsi ilə Şimali Azərbaycanın ədəbiyatını və musiqisini yaxşıca öyrənmişdim. Orta məktəbdə oxuduğum zaman Bakı radiosunun Cənubi Azərbaycan Redaksiasına şeirlərimi göndərərdim. Bir çox şeirlərim 1980-li illərdə radioda səslənmişdi. Daha sonra mənim şeirlərimi oxuyan, redaktə edən xanımlar və bəylərlə Bakıda yaxından tanış olacaqdım.

Türkiyədən Bakıya getdim. Xəyallarımın, arzularımın şəhərini görməyə tələsirdim. Bakıda özümü çox thaf hiss edirdim. İnsanların davranışları, maraqları bütün Sovet ölkələrində fərqli olmuşdur. Ancaq yavaş-yavaş alışırdım. O zaman Bakının küçələrində bol-bol izdihamlar, küçə yürüşləri olurdu. Ancaq bunlar mənim üçün çox əhəmiyət daşımırdı. Azərbaycanın öndə gələn insanları ilə tanış olub durumu dərinliyinə bilmək istəyirdim. Daha öncədən tanıdığım, kitablarını oxuduğum insanlarla tanış olmaq istəyirdim. Özəlliklə 1946-ci ildə milli hökumət devrildikdən sonra Bakıya gəlmiş insanlarla tanış olmaq istəyirdim. Onların bir çoxu ilə tanış oldum. Həyatlarından məmnun deyildilər, ancaq hər şeyi də danışmaq istəmirdilər. Həyatımda heç vaxt unutmayacağım hadisə, Pişəvəri hökuməti devrildikdən sonra Bakıya gəlmiş şair İsfəndiyar Coşğunla tanışlığım oldu. Xəlil Rza Ulutürklə yenicə tanış olmuşdum. Xəlil müəllim dedi ki, burada sizin tərəfdən olan bir dostum xəstədir, onu görməyə gedirik, gəlmək istəyirsən mi? Arabanı Xəlil müəllimin oğlu Rza bəy sürürdü. Yol üstündə Xəlil müəllim oğlu Təbrizin də evinə uğrayacaqdı. Təbriz daha sonra Qarabağ savaşında şəhid oldu.

                 İsfəndiyar Coşğunun evinə getdik. Çox bədbəxt bir görüntü ilə rastlandım. Evdə demək olar ki, heç bir şey yox idi. 1945-ci ildə Təbrizdə millət olma savaşı verən gənc adam indi yaşlı çağında yoxsulluğun bağrında can verirdi. İsfəndiyar Coşğun ayağından xərçəng xəstəliyinə yaxalanmışdı. Yüksək səslə bağırırdı. Ancaq xəstəxanaya qaldıranı yox idi. İsfəndiyar Coşğunun qadını gözləri yaşlı ərinin ölümünü seyr edirdi. Gözlərimin yaşını tuta bilmirdim. Biz sadəcə 1946-da qətl-am edilməmişik. O qətl-amın təsirləri hələ də davam edir. Böyük ideallarla savaşa başlayan gənclər yoxsulluğun qoynunda can verirlər. İsfəndiyar Coşğun mənim Güneydən gəldiyimi bildikdən sonra ağrı içində məndən sullar soruşurdu: “Xoş gəlmisən, oralarda nə var nə yox, milli istək var, yoxsa hər şeyi məhv etmişlər?” Onu məmnun edəcək cavablarım yox idi doğrusu. Söz ədəbiyata çəkdi. Mən Səhəndin “Mənim məsləkimdə mənim dinimdə—Millətlər hamısı dostdu, qardaşdı” misralarını oxuyarkən İsfəndiyar Coşğun acı içində qıvrılıb yanarcasına bağırdı ki, “Doğru deyil, Səhənd yanılmış, millətlər dost deyillər. Fars nə zaman bizimlə dost oldu, rus nə zaman bizimlə dost oldu?. Millətlər bir-birlərini əsarətə almaq üçün yarışırlar. Bu şüarları şovinistlər bizləri aldatmaq üçün ortaya atmışlar. Bu şüarlar adı altında həm Quzeydə həm də Güneydə bizi taladılar. Bizim könlümüzü də bu şüarlarla rahat tutmağa çalışdılar. Bunların hamısı köləliyi çağrışdıran sözlərdi.”- dedi. Söylədiklərini bağıra-bağıra və ağrılarını yaşa-yaşaya deyirdi. Bu arada mənim gözlərim Xəlil Rzaya sataşdı. Xəlil Rza Ulutürk, gözlərdən iraq, İsfəndiyar Coşğunun xanımının ovcuna pul qoyurdu. Daha sonra da Ambulans çağrıldı və İsfəndiyar Coşğunu xəstəxanaya apardılar. Ayrılarkən İsfəndiyar Coşğun alnımdan öpüb “Çox gəncsən, yetiş və yurduna dönüb mübarizə apar, bizim qaldırdığımız bayrağı yüksəldin vətənimizdə. Öz diliniz, kimliyiniz yolunda savaşın”-dedi. Gözlərimin yaşı durmurdu. İsfəndiyar bəyin əlindən öpüb və “Söz verirəm ki, dediyiniz kimi edəcəyəm”-dedim. Bir həftədən sonra İsfəndiyar Coşğun ölmüşdü. Dəfn mərasiminə getdim. Mərasimə 1946-ci ildə gələnlərin çoxu qatılmışdı.

                      Bakıdakı axtarışlarım davam edirdi. Düşündüm ki, vətənimin bu qismini dərindən öyrənmək üçün uzun zaman lazım olacaq. Ona görə Artıq Ankara dönüb BMT yolu ilə Qərbə getməyi başımdan çıxardım. Bakıda həm təhsil almağı həm vətənimin durumunu dərindən öyrənməyi düşündüm.

26.06.2007