گونتای گنجالپ

Güntay Gəncalp

" گونئی آذربایجان" سیاسی موباریزه

و  " بوتؤو آذربایجان "

اینتئقراسیون سؤیلمه ملری

“Güney Azərbaycan” siyasi mübarizə

və “Bütöv Azərbaycan” 

inteqrasion söyləmləri

تاریخ اوزَرینه سوسیولوژیک آراشدیرمالار، اولایلارین عادتن ایکی ایستیقامتده اورتایا چیخدیغینی ایثبات ائتمیشدیر: 1- تاریخین یاراتدیغی اولایلار (تاریخین یاراتدیغی میللتلر). 2. اولایلارین یاراتدیغی تاریخ (میللتلرین یاراتدیغی تاریخ). بونو بیر نئچه اؤرنکله داها دا آنلاشیلیر حالا گتیره لیم. اسکی سووئتلر مکانیندان 15 باغیمسیز دؤولت تاریخ صحنه سینده اؤز ایستیقلاللارینی اعلان ائتدیلر. اصلینده سووئتیزمی داغیدان میللتلرین میللی موباریزه لری اولمادی. ایقتیصادی چؤکوش، تئکنیک باخیمدان گئریقالما، مودئرن دونیا ایله ایلیکشیلرین قوپوشو روشوتله بیر یئرده ال-اله وئریب سووئتیزمی چؤکَرتدی. بو چؤکوشدن سونرا اصلینده باغیمسیزلغی حاق ائتمه ین اؤلکه لر باغیمسیز اولدولار. مثلن ائرمنیستان اؤز ایستیقلالی یولوندا هانسی موباریزه نی آپاردی؟ تورکوستان و دیگر جومهورییتلر ده ائله جه. یالنیز گورجوستانین و آذربایجانین جوزیی دیره نیشلری اولموشدور. بونون ترسینه اولاراق اؤز ایستیقلاللاری یولوندا پرئزیدئنتلری ایله بیر یئرده اؤلوم- دیریم ساواشینا چیخان چئچئنلر باغیمسیز اولا بیلمه دیلر، بیلمیرلر. اوچ بالتیک اطرافی اؤلکه لر ایستیثناء اولماقلا قالان دؤولتلرین باغیمسیزلیقلاری تاریخین تانیدیغی شانس اثری اورتایا چیخمیشدیر. گئنیش ساوئتلر مکانینداکی اولایلارین آخیشی بو اؤلکه لری باغیسیز ائتمیشدیر. بونون آدینا دئیه لیم تاریخین یاراتدیغی حادیثه لر و بئله بیر سوال دا سورالیم: اگر ایقتیصادی، سیاسی چؤکوش و غربله اولان موناسیبتلر یاخین وعده ده ایرانی داغیداجاق اولورسا، مرکزین نظارتی ضعیفلرسه، او زامان سووئتلرده اولدوغو کیمی تاریخین تانیدیغی فورصت و شانس ایران مکانیندا یاشایان میللتلر اوچون ده دوغا بیلرمی؟ شوبهه سیز کی، تاریخین گتیریلری، یا دا تاریخین تانیدیغی فورصتله میللی کیملیگین یوکسَلیشی بیر قوشوتلوق (موازیلیک) تشکیل ائدرسه بو سوالا موثبت جاواب وئرمک مومکوندور. یعنی اولایلارین آخیشینا میللی حئیثییتیمیزی، میللی شعوروموزو قاتاجاق اولورساق، ندن بئله بیر فورصت قانسیز- قاداسیز شکیلده بیزیم اوچون ده دوغماسی؟. بو مؤوضوع اوزَرینه دوشونمک لازیمدیر.

بو باغلامدا گونئی آذربایجان میللی حرکتی تئوریلر گلیشدیرمه لی، تهدید و فورصتلر حاققیندا اؤن بیلگی حاضیرلیقلاری اورتایا قویمالیدیر. خوصوصن بیر چوخ سؤیله ملر اوزَرینه فیکیر یورودولمه لیدیر. سؤیلم ندیر؟ سؤیلم، دیلین سؤز داغارجیغیندان ایستیفاده ائدیب بللی بیر سیاسی، ایقتیصادی، مدنی گؤروشو ایفاده ائدن بیر آنلاییش، یا دا بیر جومله دندیر. مثلن بیزیم دیلیمیزده "بؤلونموش"، "حرکت"، "بوتؤو"، "گونئی"، "قوزئی"، "شووینیزم"، "میللی"، "اویانیش" کیمی  سؤزلر وار. بو سؤزلردن دوزَلتدیگیمیز "بؤلونموش آذربایجان"، "بوتؤو آذربایجان"، "گونئی آذربایجان میللی حرکتی" کیمی سؤز بیرلشمه لری هر بیری بیر سؤیله مدیر. بو سؤیلمه لرین آرخاسیندا میللی ایراده نین ایستکلری و فعالیتلری دورماقدادیر. هر بیر سؤیلم عقلی، فیکری چالیشمانین اورونودور. سؤیله ملرین اوزون و یا یاخین وعده ده قبول ائدیلیب ائدیلمه یه جکلرینه باخمایاراق، هم عقلی چالیشمانین نتیجه سی کیمی تظاهور ائدر، هم ده توپلومسال ذهنییتین درینلشمه سینه ایمکان ساغلار. بو سببدن ده سؤیلم گلیشدیره بیلمه یَن دئوینگنلیکلر (حرکتلر) جسارتدن یوخسون، پلانلاما گوجوندن محروم اولاراق تاریخه گؤمولرلر. سؤیلمه لرین آرخاسیندا سیاسی، ایقتیصادی فلسفه دورار، مدنی احتییاجلار یاتار. آزاد و موستقیل اؤلکه لرده سؤیلمه لر ان چوخ دئموکراسی، اینسان حاقلاری، بیرئیسل اؤزگورلوکلرین گئنیشله مه سی، چئوره حاقلاری، حئیوان حاقلاری و ائکونومیک گلیشمه لر اساسیندا شکیلله نیر. سیاسی شرحلرین، سیاسی فلسفه لرین سوموتلاشمیش (موشخصلشمیش) شکلی اولان سؤیله ملر، ایجتیماعی آیدینلامادا بؤیوک رول اوینار. مثلن بو گون "گونئی آذربایجان میللی حرکتی" آرتیق توتارلی بیر سؤیلم کیمی جمعیتین ایچینده اؤز یئرینی آلمیشدیر. بو سؤیله می باش-آیاق ائتمه یه ده احتییاج یوخدور و کیمینسه ده بونا گوجو چاتماز. هر بیر سؤیله مین تاثیرلی اولا بیله جگی بیر زامان دیلیمی وار. "مثلن گونئی آذربایجان میللی حرکتی" بیر سؤیلم اولاراق ایکی یوللا جانلی تاریخ صحنه سیندن چیخیب آرشیوله شه بیلر: 1. بو حرکت اؤز هدفینه چاتار، گونئی آذربایجان آزاد اولار و آرتیق بو سؤیلم تاریخین آرشیوینه گیریب و یئرینی باشقا سؤیله مه، مثلن "بوتؤو آذربایجان" کیمی اینتئقراسیون کاراکتئرلی سؤیله مه بوراخا بیلر. داها معقول، داها منطیقلی گؤرونن بودور. چونکو بو دوغرولتودا میللت معنوی- ماددی ائنئرژی یاتیرماقدادیر. 2. گونئی آذربایجان میللی حرکتی چوخ آغیر بیر ضربه آلار، مثلن 21 آذر حرکتینده اولدوغو کیمی و بو حرکتی چؤکردرلر. بو شکیلده ده بو سؤیلم آرشیولشه بیلر. نئجه کی، 21 آذر مغلوبییتیندن سونرا، بئله بیر سؤیلم اولماز اولدو. سووئتلرین چؤکوشو ایله بیزلر اؤزوموزو گئنیش چاپلی اولاراق تانیما ائحتییاج دویدوق.

***

ایندی بو گیریشدن سونرا گله لیم اساس مؤوضوعیا. بو گون هانسی سؤیلم سیاسی و هانسی سؤیلم اینتئقراسیون ماهییتی داشیماقدادیر؟

گونوموزون وئریلریندن باخدیغیمیزدا "گونئی آذربایجان میللی حرکتی"  سیاسی بیر سؤیلم اولاراق درک ائدیلمکده دیر. "بوتؤو آذربایجان" ایسه نه ائلچی بَگین زامانیندا نه ده ایندیکی زاماندا سیاسی سؤیلم اولمامیش، اینتئقراسیون کاراکتئرلی سؤیلم اولموشدور. مؤوضوعنو داها دا آیدینجا آنلایا بیلمه میز اوچون بو شکیلده سؤیله یه لیم: گونئی آذربایجان سیاسی موباریزه نین نسنه سیدیر. چونکو اونون اؤنونده فارس شووینیزمی کیمی بؤیوک بیر انگل وار. گونئی آذربایجان بو سیاسی انگلی آشاراق اؤزونه سیاسی بیر فورما قازانماق زوروندادیر. بو سیاسی فورما قازانما یولوندا البتته کی، باکی نین، آنکارانین، تورکوستانین و بوتون دونیانین مدنی تجروبه لریندن فایدالانیلاجاقدیر. لاکین سیاسی دئوینگنلیک اولاراق، تبریز مرکزلی تجروبه بیریکیمینه، سیاسی تشکیلاتلانمایا و تبریز مرکزلی اولوسلارآراسی ایلیشکیلره احتییاج واردیر. دوغرو بیر پلانلاما و سیاسی رئالیته لر اوزَرینه علمی اولماغا چالیشان آنالیزلر بو یؤنده بؤیوک باشاریلار ساغلایا بیلر. لاکین اینتئقراسون سؤیله مینی سیاسی سؤیله مین یئرینه یئرلشدیرمک هم میللی حرکتین جیدییئتینه ضرر وئرر، هم ده میللی حرکت اولوسلارآراسینا داشینماقدا زورلوق چکر.

بو آچیدان باخاراق گونئی آذربایجان میللی حرکتی، یاخین، اورتا و اوزاق سؤیله ملر ائله جه ده سیاسی و اینتئقراسیون کاراکتئرلی سؤیله ملر حاققیندا دیققتلی داورانمالیدیر.

گونئی آذربایجان میللی آزادلیق حرکتی نین ایچه دؤنوک و دیشا دؤنوک استراتئژیلر گلیشدیرمه سی نین یانی سیرا، سؤیلم قاریشیقلیغینا گیرمه مه سی ده اؤنملیدیر. موباریزه آپاران، ایچده و دیشدا بوتون گلیشمه لری دَگرلندیرن گونئی آذربایجان میللی حرکتی زامان- زامان، آشاما-آشاما اؤز ایمکانلارینا و دونیا شرطلرینه گؤره سؤیله ملر اورتایا قویماق زوروندادیر. اولوسلارآراسی موناسیبتلری موشاهیده تجروبه سینی گلیشدیرمک و اونون ایشیغیندا ایچ چئوره نی آنالیز ائتمک میللی سؤیله ملرین و میللی هدفلرین فورمولاسیونونا جیدی تاثیر بوراخا بیلر. ایندیلیک گونئی آذربایجان مرکزلی بیر پولیتاکانین ایلکین سؤیله می بیلگی و معنوی ایقتیداری گلیشدیرمکدن عیبارتدیر. فارس شووینیزمی نین سؤیله ملرینی هم بیلگی، هم تاریخ، هم ده حیسسی پلاندا چؤکرته جک سؤیله ملرین اوراتایا چیخماسی ضروریدیر.

داها گئنیش میقیاسدا قونونو اله آلاجاق اولورساق، بو ایستیقامتده سؤیله ملر گلیشدیرمک زورونداییق: 1. فلسفی سؤیلم- تورکچولوک و تورک دیلینی فلسفه دیلی ائتمه چابالاری . 2. ائتیک سؤیلم- مودئرن اخلاقا اویوم ساغلاما. مودئرن سوسیال ایلیشکیلری گلیشدیرمه (اولوس و اینسان حاقلاری نین فلسفه سینی درینلیگی ایله آنلاماق). 3. مدنی سؤیلم- شعردن، موسیقیدن، هئیکلتراشلیقدان، رسساملیقدان و دیگر صنعت شاخه لریندن یارارلاناراق میللی حرکتی ائستئتیزه ائتمک. بونا ائستئتیک سؤیلم ده دئیه بیلیریک. 4. پولیتیک سویلم- گونئی آذربایجان مرکزلی سیاسی داورانیشی توپلومون ایچینه و دیش دونیایا داشیماق.

شوبهه سیز کی، بوتون بونلارین هامیسی گئنیش میقیاسلی بیلگی کادرلاری نین شکیللنمه سی ایله مومکون اولا بیلر. اونا گؤره ده بوتون بو سؤیلم گلیشدیرمه لرین تَمَلینده اوخوما و اویقولاما دورماقدادیر. یعنی ماکرو-ستراتئژیک آشامالار و میکرو-ستراتئژیک آشامالار اوزَرینه آراشدیرمالار ائدیله رَک ایجتیماعی تشکیلاتلانمانی پلانلاماق میللی حرکتین هدفلریندن ان اساسیدیر.

بو آرادا گونئی آذربایجان میللی حرکتی باخیمیندان میکرو-ستراتئژیک و ماکرو-ستراتئژیک آشامالاری بو شکیلده دَگرلندیرمک مومکوندور: میکرو-ستراتئژیک آشاما ترجیحلر مرحله سیدیر. بیر سورو آلتئرناتیولر اورتایا قویولور. آلتئرناتیولر دوغرو قرار وئرمگی دقیقله شدیره بیلر. بو آلتئرناتیولر ایچ شرطلره گؤره گلیشیر. مثلن بو گون گونئی آذربایجاندا ایران آنا یاساسی نین ایمکان وئردیگی چئرچیوه ده دیل اوغرونا گئرچکدن چوخ حئیثییتلی موباریزه آپارانلار واردیر. اونلار میللی مدنییتیمیزی ان چتین زامانلاردا قورویوب گلیشدیرمه یه چالیشمیشلار. ایران آنا یاساسینی قبول ائتمه یَرَک موباریزه آپارانلار دا وار. بونلارین هامیسی اؤلکه ایچی شرطلره گؤره گلیشن اولایلاردیر. لاکین ماکرو-ستراتئژی آشاما بیر قرار مثله سیدیر. چونکو ماکرو-ستراتئژی آشاما هم ده اولوسلاراراسینا خیطاب ائدر. میکرو-ستراتئژیک آشامادا اینتئقراسیون سؤیلمه لرینی ده موسیقیده، شعرده و دیگر صنعت ساحه لرینده دیله گتیرمک گره کیر. اولوسلارآراسینا خیطاب ائتمک تجروبه سینی قازانماق چوخ اؤنملیدیر، اونون اوچون اولوسلارآراسی سیاسی اویون شرطلرینی ده بیلمک گرکمَکده دیر. ماکرو-ستراتئژیک آشاما، ایچ ترجیحلرین اورتاقلاشا قرارینی تشکیل ائتمکده دیر. یالنیز، مثلن اولوسلارآراسینا حئکایه فیلان لازیم دئییل، آنجاق بو گون گونئی آذربایجانا بیرینجی لازیم اولان شئی میللی دیلده علمی، فلسفی ادبییاتی تامین ائتمکدیر.

فارس شووینیزمینی چؤکرتمک و یوردوموزدان دیشلاماق اوچون اولقون، یئتیشکین، آرخاسیندا بیلگی و تجروبه دایانان سیاسی سؤیلم گلیشدیرمه نین یانی سیرا ایستر-ایستَمز اینتئقراسیون سؤیله می ده کندیلیگیندن گلیشه جکدیر. بیزده اینتئقراسیون سؤیله ملری نین تاریخی داها اسکیلره دایانماقدادیر. شهرییارلا، سهندله مکتوبلاشان قوزئی شاعیرلری نین شعرلرینده دایما درین بیر اینتئقراسیون دیلگی بارینمیشدیر. اینتئقاراسیونون بیرینجی آشاماسی قوزئی آذربایجانلا و داها سونرا بوتون تورک اؤلکه لری ایله اولمالیدیر. بو شکیلده بیر اینتئقراسیون ذهنییتی فارس شووینیزمی نین قارشیسیندا ساوونماسیز و کیتابسیز بوراخیلان آنا دیلیمیزی جانلاندیرا بیلر. ندن اینتئقراسیونون بیرینجی آشاماسیندا قوزئی آذربایجان دورمالیدیر؟ چونکو قوزئی آذربایجان بیزیم وطنیمیزدیر. او یوردلار بیزیم وطن اخلاقیمیزین ایچینده یئر آلماقدادیر. قاراباغین آزاد اولونماسی ایله باغلی اولاراق بیر باشا مسئولییت داشیییریق. لاکین آنلامامیز گره کیر کی، قاراباغین قورتولوشونا یاردیمچی اولا بیلمه میز اوچون "گونئی آذربایجان مرکزلی پولیتیکا" سؤیله می اوزَرینه دوزگون آنالیزلر گلیشدیرمه لیی ییک. یعنی گونئی آذربایجانین فارس شووینیزمی نین تاثیریندن قورتارماسی قاراباغا قارشی ایران- فارس جبهه سینی اورتادان قالدیراجاقدیر. آذربایجانین داها گئج بیرلشمه سی اؤنملی دئییل، اؤنملی اولان گونئی آذربایجانین قورتاریشیدیر. گونئی آذربایجانا حاکیم اولاجاق میللی ایراده ائرمنیلرین ایقتیصادی شاه داماری اولان ایران طرفینی که سیب آتاجاقدیر.

                 "بوتؤو آذربایجان" سؤیله می نین سیاسی دئییل، اینتئقراسیون ماهییتلی سؤیلم اولدوغونو سؤیله دیک. چونکو قورتولموش گونئی آذربایجان مکانیندا بوتؤولوک اوغرونا گئده جک یاخینلاشمادا قارشیدا باشقا بیر میللت انگل اولاراق دورمایاجاقدیر. بو مرحله ده ایقتیصادی اینتئقراسیون، الیفبا بیرلیگی، ادبی دیل بیرلیگی، تحصیل بیرلیگی تدریجن مؤوجود اولان فرقلیلیکلری اورتادان قالدیریب و اورتاق ذؤوق آنلاییشینی، اورتاق ائستئتیک قاوراییشی و حتّی اورتاق سوفره مدنییتیندن توتموش حیاتین بوتون ساحه لرینده اورتاقلیق ساغلایا بیلر.

                 "بوتؤو آذربایجان" بو سببدن سیاسی سؤیلم دئییل، اینتئقراسیون سؤیله میدیر کی، بیزیم سیاسی سؤیله میمیزده ایتیره ن و قازانان طرفلر مؤوجوددور: فارس شووینیزمی ایتیره ن، گونئی آذربایجان قازانان طرف. لاکین "بوتؤو آذربایجان" سؤیله مینده ایتیره ن یوخدور، یالنیز قازانان وار. هم گونئی هم ده قوزئی قازانیر. آوروپا بیرلیگی ایچینده تام عئینی دیلدن عیبارت اولان میللتلر اینتئقراسیون نتیجه سینده باغیمسیز دؤولتلر شکلینده بیر آرایا گلمیشلر. مثلن آلمان دیللی اؤلکه لر بیر دؤولت چاتیسی آلتیندا بیرلشمه نی هئچ دوشونمورلر ده. بوتؤو آذربایجانلا ایلگیلی نظرده توتولان اینتئقراسیون سورَجی زامان ایچینده فئدئرال یا دا کونفئدئرال "بوتؤو آذربایجان" ائحتییاجینی دوغورا بیلر. یعنی ایقتیصادی، مدنی آلتیاپیسی زیربناسی) حاضیرلانان ایکی آذربایجانین ندن فئدئرال شکیلده بیر آرایا گلمه سی موکون اولماسین؟ لاکین بونلار دویغولاردا، ائستئتیک آنلاییشلاریمیزدا دولاشان و اصلا اونودولماماسی گرکن اینتئقراسیون سؤیله ملریدیر. عملی سییاست ایسه بوتون ایمکانلاردان فایدالاناراق فارس شووینیزمی نین نفسینی گونئی آذربایجاندان کسمَگی طلب ائدیر.

‏05‏/07‏/2007

Güntay Gəncalp

 “Güney Azərbaycan” siyasi mübarizə

və “Bütöv Azərbaycan” 

inteqrasion söyləmləri

 

                      Tarix üzərinə sosiolojik araşdırmalar, olayların adətən iki istiqamətdə ortaya çıxdığını isbat etmişdir: 1-tarixin yaratdığı olaylar (Tarixin yaratdığı millətlər). 2. Olayların yaratdığı tarix (millətlərin yaratdığı tarix). Bunu bir neçə örnəklə daha da anlaşılır hala gətirəlim. Əski Sovetlər məkanından 15 bağımsız dövlət tarix səhnəsində öz istiqlallarını elan etdilər. Əslində sovetizmi dağıdan millətlərin milli mücadilələri olmadı. İqtisadi çöküş, teknik baxımdan geriqalma, modern dünya ilə ilikşilərin qopuşu rüşvətlə bir yerdə əl-ələ verib sovetizmi çökərtdi. Bu çöküşdən sonra əslində bağımsızlğı haqq etməyən ölkələr bağımsız oldular. Məsələn Ermənistan öz istiqlalı yolunda hansı mübarizəni apardı? Türküstan və digər cümhuriyətlər də eləcə. Yalnız Gürcüstanın və Azərbaycanın cüzi dirənişləri olmuşdur. Bunun tərsinə olaraq öz istiqlalları yolunda prezidentləri ilə bir yerdə ölüm-dirim savaşına çıxan Çeçenlər bağımsız ola bilmədilər, bilmirlər. Üç Baltikyanı ölkələr istisna olmaqla qalan dövlətlərin bağımsızlıqları tarixin tanıdığı şans əsəri ortaya çıxmışdır. Geniş Savetlər məkanındakı olayların axışı bu ölkələri bağısız etmişdir. Bunun adına deyəlim tarixin yaratdığı hadisələr və belə bir sual da soralım: Əgər iqtisadi, siyasi çöküş və Qərblə olan münasibətlər yaxın vədədə İranı dağıdacaq olursa, mərkəzin nəzarəti zəiflərsə, o zaman Sovetlərdə olduğu kimi tarixin tanıdığı fürsət və şans İran məkanında yaşayan millətlər üçün də doğa bilərmi? Şübhəsiz ki, tarixin gətiriləri, ya da tarixin tanıdığı fürsətlə milli kimliyin yüksəlişi bir qoşutluq (paralellik) təşkil edərsə bu suala müsbət cavab vermək mümkündür. Yəni olayların axışına milli heysiyətimizi, milli şüurumuzu qatacaq olursaq, nədən belə bir fürsət qansız-qadasız şəkildə bizim üçün də doğmasın? Bu qonu üzərinə düşünmək lazımdır.

                      Bu bağlamda Güney Azərbaycan Milli Hərəkəti teorilər gəlişdirməli, təhdid və fürsətlər haqqında ön bilgi hazırlıqları ortaya qoymalıdır. Xüsusən bir çox söyləmlər üzərinə fikir yürüdülməlidir. Söyləm nədir? Söyləm, dilin söz dağarcığından istifadə edib bəlli bir siyasi, iqtisadi, mədəni görüşü ifadə edən bir anlayış ya da bir cümlədir. Məsələn bizim dilimizdə “bölünmüş”, “hərəkət”, “bütöv”, “güney”, “quzey”, “şovinizm”, “milli”, “oyanış” kimi  sözlər var. Bu sözlərdən düzəltdiyimiz “Bölünmüş Azərbaycan”, “Bütöv Azərbaycan”, “Güney Azərbaycan Milli Hərəkəti” kimi söz birləşmələri hər biri bir söyləmdir. Bu söyləmlərin arxasında milli iradənin istəkləri və fəaliyətləri durmaqdadır. Hər bir söyləm əqli, fikri çalışmanın ürünüdür. Söyləmlərin uzun və ya yaxın vədədə qəbul edilib edilməyəcəklərinə baxmayaraq, həm əqli çalışmanın nəticəsi kimi təzahür edər, həm də toplumsal zehniyətin dərinləşməsinə imkan sağlar. Bu səbəbdən də söyləm gəlişdirə bilməyən devingənliklər (hərəkətlər) cəsarətdən yoxsun, planlama gücündən məhrum olaraq tarixə gömülərlər. Söyləmlərin arxasında siyasi, iqtisadi fəlsəfə durar, mədəni ehtiyaclar yatar. Azad və müstəqil ölkələrdə söyləmlər ən çox demokrasi, insan haqları, bireysəl özgürlüklərin genişləməsi, çevrə haqları, heyvan haqları və ekonomik gəlişmələr əsasında şəkillənir. Siyasi şərhlərin, siyasi fəlsəfələrin somutlaşmış (konkretləşmiş) şəkli olan söyləmlər, ictimai aydınlamada böyük rol oynar. Məsələn bu gün “Güney Azərbaycan Milli Hərəkəti” artıq tutarlı bir söyləm kimi cəmiyyətin içində öz yerini almışdır. Bu söyləmi baş-ayaq etməyə də ehtiyac yoxdur və kiminsə də gücü çatmaz. Hər bir söyləmin təsirli ola biləcəyi bir zaman dilimi var. “Məsələn Güney Azərbaycan Milli Hərəkəti” bir söyləm olaraq iki yolla canlı tarix səhnəsindən çıxıb arşivləşə bilər: 1. Bu hərəkət öz hədəfinə çatar, Güney Azərbaycan azad olar və artıq bu söyləm tarixin arşivinə girib və yerini başqa söyləmə, məsələn “Bütöv Azərbaycan” kimi inteqrasion karakterli söyləmə buraxa bilər. Daha məqul, daha məntiqli görünən budur. Çünkü bu doğrultuda millət mənəvi-maddi enerji yatırmaqdadır. 2. Güney Azərbaycan Milli Hərəkəti çox ağır bir zərbə alar, məsələn 21 Azər hərəkətində olduğu kimi və bu hərəkəti çökərdərlər. Bu şəkildə də bu söyləm arşivləşə bilər. Necə ki, 21 Azər məğlubiyətindən sonra, belə bir söyləm olmaz oldu. Sovetlərin çöküşü ilə bizlər özümüzü geniş çaplı olaraq tanıma ehtiyac duyduq. 

***

                      İndi bu girişdən sonra gələlim əsas mövzuya. Bu gün hansı söyləm siyasi və hansı söyləm inteqrasion mahiyəti daşımaqdadır?

Günümüzün verilərindən baxdığımızda “Güney Azərbaycan Milli Hərəkəti” siyasi bir söyləm olaraq dərk edilməkdədir. “Bütöv Azərbaycan” isə nə Elçibəyin zamanında nə də indiki zamanda siyasi söyləm olmamış, inteqrasion karakterli söyləm olmuşdur. Mövzunu daha da aydınca anlaya bilməmiz üçün bu şəkildə söyləyəlim: Güney Azərbaycan siyasi mübarizənin nəsnəsidir. Çünkü onun önündə fars şovinizmi kimi böyük bir əngəl var. Güney Azərbaycan bu siyasi əngəli aşaraq özünə siyasi bir forma qazanmaq zorundadır. Bu siyasi forma qazanma yolunda əlbəttə ki, Bakının, Ankaranın, Türküstanın və bütün dünyanın mədəni təcrübələrindən faydalanılacaqdır. Lakin siyasi devingənlik olaraq, Təbriz Mərkəzli təcrübə birikiminə, siyasi təşkilatlanmaya və Təbriz Mərkəzli uluslararası ilişkilərə ehtiyac vardır. Doğru bir planlama və siyasi realitələr üzərinə elmi olmağa çalışan analizlər bu yöndə böyük başarılar sağlaya bilər. Lakin inteqrason söyləmini siyasi söyləmin yerinə yerləşdirmək həm milli hərəkətin ciddiyetinə zərər verər, həm də milli hərəkət uluslararasına daşınmaqda zorluq çəkər.

Bu açıdan baxaraq Güney Azərbaycan Milli Hərəkəti, yaxın, orta və uzaq söyləmlər eləcə də siyasi və inteqrasion karakterli söyləmlər haqqında diqqətli olmalıdır.

Güney Azərbaycan Milli Azadlıq Hərəkətinin içə dönük və dışa dönük stratejilər gəlişdirməsinin yanı sıra, söyləm qarışıqlığına girməməsi də önəmlidir. Mübarizə aparan, içdə və dışda bütün gəlişmələri dəyərləndirən Güney Azərbaycan Milli Hərəkəti zaman-zaman, aşama-aşama öz imkanlarına və dünya şərtlərinə görə söyləmlər ortaya qoymaq zorundadır. Uluslararası münasibətləri müşahidə təcrübəsini gəlişdirmək və onun işığında iç çevrəni analiz etmək milli söyləmlərin və milli hədəflərin formulasionuna ciddi təsir buraxa bilər. İndilik Güney Azərbaycan Mərkəzli bir politakanın ilkin söyləmi bilgi və mənəvi iqtidarı gəlişdirməkdən ibarətdir. Fars şovinizminin söyləmlərini həm bilgi, həm tarix, həm də hissi planda çökərtəcək söyləmlərin orataya çıxması zəruridir.

Daha geniş miqyasda qonunu ələ alacaq olursaq, bu istiqamətdə söyləmlər gəlişdirmək zorundayıq: 1. Fəlsəfi söyləm- türkçülük və türk dilini fəlsəfə dili etmə çabaları. 2. Etik söyləm- Modern əxlaqa uyum sağlama. Modern sosial ilişkiləri gəlişdirmə (ulus və insan haqlarının fəlsəfəsini dərinliyi ilə anlamaq). 3. Mədəni söyləm- şeirdən, musiqidən, heykəltəraşlıqdan, rəssamlıqdan və digər sənət şaxələrindən yararlanaraq milli hərkəti estetizə etmək. Buna estetik söyləm də deyə bilirik. 4. Politik soyləm- Güney Azərbaycan Mərkəzli siyasi davranışı toplumun içinə və dış dünyaya daşımaq.

Şübhəsiz ki, bütün bunların hamısı geniş miqyaslı bilgi kadrlarının şəkillənməsi ilə mümkün ola bilər. Ona görə də bütün bu söyləm gəlişdirmələrin təməlində oxuma və uyqulama durmaqdadır. Yəni makro-stratejik aşamalar və mikro-stratejik aşamalar üzərinə araşdırmalar edilərək ictimai təşkilatlanmağı planlamaq milli hərəkətin hədəflərindən ən əsasıdır.

Bu arada Güney Azərbaycan Milli Hərəkəti baxımından mikro-stratejik və makro-stratejik aşamaları bu şəkildə dəyərləndirmək mümkündür: Mikro-stratejik aşama tərcihlər mərhələsidir. Bir sürü alternativlər ortaya qoyulur. Alternativlər doğru qərar verməyi dəqiqləşdirə bilər. Bu alternativlər iç şərtlərə görə gəlişir. Məsələn bu gün Güney Azərbaycanda İran ana yasasının imkan verdiyi çerçivədə dil uğruna gerçəkdən çox heysiyətli mübarizə aparanlar vardır. Onlar milli mədəniyətimizi ən çətin zamanlarda qoruyub gəlişdirməyə çalışmışlar. İran ana yasasını qəbul etməyərək mübarizə aparanlar da var. Bunların hamısı ölkə içi şərtlərə görə gəlişən olaylardır. Lakin makro-strateji aşama bir qərar məsələsidir. Çünkü Makro-strateji aşama həm də uluslararasına xitab edər. Mikro-stratejik aşamada inteqrasion söyləmlərini də musiqidə, şeirdə və digər sənət sahələrində dilə gətirmək gərəkir. Uluslararasına xitab etmək təcrübəsini qazanmaq çox önəmlidir, onun üçün uluslararası siyasi oyun şərtlərini də bilmək gərəkməkdədir. makro-stratejik aşama, iç tərcihlərin ortaqlaşa qərarını təşkil etməkdədir. Yalnız, məsələn uluslararasına hekayə filan lazım deyil, ancaq bu gün Güney Azərbaycana birinci lazım olan şey milli dildə elmi, fəlsəfi ədəbiyatı təmin etməkdir.

Fars şovinizmini çökərtmək və yurdumuzdan dışlamaq üçün olqun, yetişkin, arxasında bilgi və təcrübə dayanan siyasi söyləm gəlişdirmənin yanı sıra istər-istəməz inteqrasion söyləmi də kəndiliyindən gəlişəcəkdir. Bizdə inteqrasion söyləmlərinin tarixi daha əskilərə dayanmaqdadır. Şəhriyarla, Səhəndlə məktublaşan Quzey şairlərinin şeirlərində daima dərin bir inteqrasion diləyi barınmışdır. İnteqarasionun birinci aşaması Quzey Azərbaycanla və daha sonra bütün Türk ölkələri ilə olmalıdır. Bu şəkildə bir inteqrasion zehniyəti fars şovinizminin qarşısında savunmasız və kitabsız buraxılan ana dilimizi canlandıra bilər. Nədən inteqrasionun birinci aşamasında Quzey Azərbaycan durmalıdır? Çünkü Quzey Azərbaycan bizim vətənimizdir. O yurdlar bizim vətən əxlaqımızın içində yer almaqdadır. Qarabağın azad olunması ilə bağlı olaraq bir başa məsuliyət daşıyırıq. Lakin anlamamız gərəkir ki, Qarabağın qurtuluşuna yardımçı ola bilməmiz üçün “Güney Azərbaycan Mərkəzli Politika” söyləmi üzərinə düzgün analizlər gəlişdirməliyik. Yəni Güney Azərbaycanın fars şovinizminin təsirindən qurtarması Qarabağa qarşı İran-fars cəbhəsini ortadan qaldıracaqdır. Azərbaycanın daha gec birləşməsi önəmli deyil, önəmli olan Güney Azərbaycanın qurtarışıdır. Güney Azərbaycana hakim olacaq milli iradə Ermənilərin iqtisadi şah damarı olan İran tərəfini kəsib atacaqdır.

“Bütöv Azərbaycan” söyləminin siyasi deyil, inteqrasion mahiyətli söyləm olduğunu söylədik. Çünkü qurtulmuş Güney Azərbaycan məkanında bütövlük uğruna gedəcək yaxınlaşmada qarşıda başqa bir millət əngəl olaraq durmayacaqdır. Bu mərhələdə iqtisadi inteqrasion, əlifba birliyi, ədəbi dil birliyi, təhsil birliyi tədricən mövcud olan fərqlilikləri ortadan qaldırıb və ortaq zövq anlayışını, ortaq estetik qavrayışı və hətta ortaq süfrə mədəniyətindən tutmuş həyatın bütün sahələrində ortaqlıq sağlaya bilər.

“Bütöv Azərbaycan” bu səbəbdən siyasi söyləm deyil, inteqrasion söyləmidir ki, bizim siyasi söyləmimizdə itirən və qazanan tərəflər mövcuddur: Fars şovinizmi itirən, Güney Azərbaycan qazanan. Lakin “Bütöv Azərbaycan” söyləmində itirən yoxdur, yalnız qazanan var. Həm Quzey həm də Güney qazanır. Avropa Birliyi içində tam eyni dildən ibarət olan millətlər inteqrasion nəticəsində bağımsız dövlətlər şəklində bir araya gəlmişlər. Məsələn Alman dilli ölkələr bir dövlət çatısı altında birləşməni heç düşünmürlər də. Bütöv Azərbaycanla ilgili nəzərdə tutulan inteqrasion sürəci zaman içində federal ya da konfederal “Bütöv Azərbaycan” ehtiyacını doğura bilər. Yəni iqtisadi, mədəni altyapısı hazırlanan iki Azərbaycanın nədən federal şəkildə bir araya gəlməsi mükün olmasın? Lakin bunlar duyğularda, estetik anlayışlarımızda dolaşan və əsla unudulmaması gərəkən inteqrasion söyləmləridir. Əməli siyasət isə bütün imkanlardan faydalanaraq fars şovinizminin nəfəsini Güney Azərbaycandan kəsməyi tələb edir.

 

05.07.2007